زیست‌شناسی

هنگام ترس شدید ممکن است فرد دچار تخلیه غیرارادی مثانه و رکتوم شود

تکرر ادرار و نیاز به دستشویی رفتن موقع استرس و نگرانی

اگر موقع استرس و نگرانی، نیاز به دستشویی رفتن پیدا می‌کنید، تعجب نکنید چون شما تنها فردی نیستید که موقع استرس تکرر ادرار دارید. مطمئناً دوست دارید علت تکرر ادرار موقع استرس و نگرانی را بدانید.

دکتر تام چی (Tom Chi)، استاد دانشکده اورولوژی در دانشگاه سان فرانسیسکوی کالیفرنیا، گفت: “این احساس رایج و مشترکی در میان مردم است که موقع استرس نیاز به دفع ادرار خود پیدا می‌کنند. در چنین مواقعی نباید شک کنید و بهترین راه این است که نیاز بدن خود را برآورده کرده و به دستشویی بروید.”

در حالت معمولی، زمانی که احساس ناراحتی یا اضطراب نکنید، مثانه با ادراری که از سوی کلیه‌ها به آن تزریق می‌شود، به آرامی پر شده و در مقابل، اسفنکتر خارجی مثانه به شدت بسته است تا ادرار به خارج نشت نکند.

مثانه سالم می‌تواند تا ۲ فنجان (۴۷۰ میلی لیتر مایع) ادرار را نگه دارد. وقتی کیسه عضلانی مثانه پر شود، مثانه یک سیگنال را از طریق ستون فقرات به مغز می‌فرستد و از طریق این سیگنال می‌گوید: «خوب، من پر هستم؛ باید خالی شوم». هنگامی که مغز فردی این سیگنال را دریافت می‌کند، فرد آماده دستشویی رفتن می‌شود و عضله اسفنکتر خارجی شل شده تا ادرار از مثانه خارج شود.

چرا وقتی مضطرب هستید تکرر ادرار می‌گیرید؟

پزشکان به طور کامل علت تکرر ادرار موقع استرس و اضطراب را پیدا نکردند؛ اما باید بگوییم که نیاز به دفع ادرار یک حس طبیعی است که توسط بسیاری از عوامل، از جمله اعصاب در امتداد نخاع ، مغز و احساسات شما کنترل می‌شود؛ اما دکتر تام چی (Tom Chi) می‌گوید که دو حدس خوب راجع به علت تکرر ادرار موقع استرس و تنش وجود دارد.

یک ایده این است که هنگامی که شما مضطرب یا عصبی هستید، بدن شما به حالت مبارزه تبدیل می‌شود. پاسخ بدن به حالت مبارزه با افزایش مقدار آدرنالین همراه است تا بتواند نیاز شما را برطرف کرده و وارد حالت مبارزه شود. زمانی که بدن در حالت مبارزه قرار دارد، تولید ادرار توسط کلیه‌ها نیز افزایش می‌یابد. به این ترتیب می‌توان گفت که علت تکرر ادرار موقع استرس و تنش ، تولید ادرار بیشتر توسط کلیه‌ها در مواقع اضطراب و تنش عصبی است.

علت تکرر ادرار و نیاز به دستشویی رفتن موقع استرس و اضطراب به درستی درک نشده است، اما فرض بر این است که در موقع استرس ، سیستم عصبی مرکزی با حساسیت بالایی فعال می‌شود، به این معنی که به کمترین چیزی رفلکس نشان می‌دهد.

ایده دیگر این است که هنگامی که شما عصبی هستید، کشش عضلات شما افزایش می‌یابد، مثانه نیز یکی از این عضلات است، به همین ترتیب کشیدگی عضلات مثانه باعث می‌شود که فرد فکر کند مثانه پر شده و نیاز به دفع ادرار دارد.

 اگر وقتی دلواپس و بی قرار هستید و نیاز به دفع ادرار دارید، بدانید که تنها نیستید. دکتر «تام چی» استادیار اورولوژی دانشگاه کالیفرنیا سان‌فرانسیسکو گفت: «اگر موقع دل‌نگرانی و بی‌قراری نیاز به دستشویی پیدا کنید، کاملاً طبیعی است. وقتی تردید به دل راه می‌دهید، فقط هر چه بدن‌تان می‌گوید، انجام دهید و به دستشویی بروید. احتمالاً حالتان خوب خواهد شد.»
در موقعیتی خاص وقتی احساس اضطراب و دل‌نگرانی ندارید، مثانه در حالت آسایش قرار دارد و با ادار پر می‌شود. در مقابل، اسفنکتر خارجیِ مثانه به شدت درصدد تضمین این است که ادرار به بیرون راه پیدا نکند. مثانه‌ی سالم می‌تواند تا دو لیوان ادرار در درون خود نگه دارد. وقتی کیسه‌ی عضلانی پر باشد، مثانه از طریق نخاع سیگنالی را به مغز می‌فرستد که «من پُر شده‌ام؛ باید بروم.» به محض دریافت سیگنال و آماده بودن فرد، مثانه منقبض شده و ماهیچه‌ی اسفنکتر خارجی آسایش می‌یابد. سرانجام، جریان ادرار به سمت بیرون هدایت می‌شود.

چرا وقتی استرس دارید به دستشویی می‌روید؟

پزشکان کاملاً مطمئن نیستند که چرا افراد به هنگام اضطراب و پریشانی نیاز به دستشویی پیدا می‌کنند؛ شاید عمدتاً به این دلیل باشد که نیاز با تخلیه‌ی ادرار توسط عوامل گوناگونی کنترل می‌شود. از جمله این عوامل می‌توان به اعصاب موجود در امتداد نخاع، مغز و احساسات انسان اشاره کرد. اما محققان دو حدس خوب دارند که چرا این پدیده اتفاق می افتد؟
دکتر «آلن واین»، استاد اورولوژی در مرکز پزشکی پن در دانشگاه پنسیلوانیا گفت: «یکی از ایده‌ها این است که وقتی احساس دل‌نگرانی یا بی‌قراری می‌کنید، بدن‌تان وارد حالت مبارزه یا پرواز می‌رسد. این واکنش شدید پُر از آدرنالین، شاید تولید ادرار کلیه را افزایش می‌دهد. اما فرض بر این است که تحت استرس، دستگاه عصبی مرکزی برای عمل سطح بالایی از حساسیت فعال‌سازی می‌شود. یعنی فعال‌سازی رفلکس به زمان کمتری نیاز دارد.»
آقای چی توضیح داد: «ایده‌ی دیگر این است که وقتی دل نگران هستید، ماهیچه‌هایتان منقبض می‌شوند و یکی از آن ماهیچه‌ها می‌تواند مثانه باشد. وقتی در چنین شرایطی قرار می‌گیرید و به دستشویی دسترسی ندارید، خودتان را سرگرم کنید یا ورزش‌های مدیتیشن انجام دهید تا ماهیچه‌ها و ذهن‌تان به آرامش برسد.»

دستگاه عصبی اتونوم

به طور کلى، سیستم عصبى پاراسمپاتیک یک سیستم اختصاصى با واکنش کند است، که بیشتر تمایل به ذخیره انرژى دارد. این سیستم مى‏ تواند همزمان با سیستم سمپاتیک در شرایط تهاجم و گریز فعال شود. تحریک سیستم عصبى پاراسمپاتیک داراى اثرات مخالف با سیستم سمپاتیک است و باعث نگه داشتن موجود زنده در یک وضعیت آرام و بدون تنش مى‏شود. میزان ضربان قلب و فشار خون را کاهش داده، باعث افزایش فعالیت گوارشى، انقباض مجراى برونشى و انقباض مردمکها مى‏گردد. فعالیت‌هاى ذهنى در اثر فعالیت این سیستم نیز کاهش مى ‏یابد. به هنگام ترس شدید قطعات ساکرال این سیستم ممکن است باعث تخلیه غیر ارادى مثانه و رکتوم گردند. در حین فعالیت‌هاى جنسى سیستم پاراسمپاتیک ایجاد نعوظ در آلت و کلیتوریس را کنترل کرده و شاخه‏ هاى سمپاتیک متقابلاً به انزال کمک مى‌نماید.

دستگاه عصبی خودکار

Autonomic nervous system

سیستم عصبى اتونوم یا دستگاه عصبی خودکار، سیستمى حرکتى است که با تنظیم عمل عضلات صاف، عضله قلبى و غدد در ارتباط است. و به عبارتى دیگر این سیستم قسمتى از سیستم عصبى محیطى (PNS) است که رشته‏ هاى حرکتى را به عضلات صاف، عضله قلبى و غدد بدن مى‏ فرستد. از آنجا که این سیستم در یک سطح ناخودآگاه و تقریبا به شکل غیرارادى عمل مى‏ نماید به این نام شناخته مى‏شود. البته این بخش از سیستم عصبى از طریق ساقه مغزى، قطعات سینه‏ اى- کمرى (T1تا L2) نخاع، خاجى نخاع (S2تا S4) با سیستم عصبى مرکزى ارتباط دارد و نهایتا توسط هیپوتالاموس، مخچه و لوب فرونتال مغز کنترل و تنظیم مى‏ شود. از نظر عملکرد این بخش از سیستم عصبى به دو بخش مجزا یعنى دستگاه عصبى سمپاتیک و دستگاه عصبى پاراسمپاتیک تقسیم مى‏شود. از آنجایى که تصور مى‏ شود دستگاه سمپاتیک در واکنش‏هاى هیجانى مانند خشم و ترس وارد عمل مى‏شود، به این نام شناخته مى‏شود در حالى که بر عکس سیستم پاراسمپاتیک از عمل سمپاتیک جلوگیرى کرده و باعث آرامش و سکون مى‏ شود و در فعالیتهاى روزمره به طور طبیعى و آرام نقش دارد.

بخش اصلى سیستم عصبى خودکار سمپاتیک (SANS) شامل زنجیره‏اى از عقده‏هاى عصبى پارا و رتبرال است که در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته‏اند. این عقده‏هاى عصبى با اعصاب نخاعى سینه‏اى- کمرى به واسطه شاخه‏هاى سفیدى ارتباط برقرار مى‏کنند. جسم سلولى نورونهاى سمپاتیک پیش عقده‏اى در نخاع شوکى در حد فاصل قطعات L2- T1 قرار گرفته‏اند و وارد عقده‏ها یا گانگلیون‏هاى پاراور تبرال که در دو طرف ستون فقرات قرار دارند مى‏شوند. چون زنجیره سمپاتیک از بالا تا پایین در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته، لذا پیامهاى عصبى مى‏توانند به طرف بالا یا پایین فرستاده شوند. براى فعال کردن غدد و یا احشاء داخلى لازم است که پیامهاى سمپاتیک از دو مدار نورونى عبور نماید.

نورون‌هاى پیش عقده‏‌‌اى از ستون خاکسترى جانبى نخاع شوکى جدا مى‏‌شوند و جسم نورون‌هاى پس عقده‌‏اى در گانگلیونهاى پاراورتبرال با احشایى قرار گرفته‌‏اند و عضلات احشایى تمام ارگانها را عصب مى‏دهند.

به طور کلى فیبرهاى پیش عقده‏اى سیستم سمپاتیک کوتاه هستند، زیرا این فیبرها فقط از نخاع شوکى تا عقده‌‏هاى پاراورتبرال کشیده می‌شوند، در حالى که فیبرهاى پس عقده‌‏اى بلند هستند زیرا این فیبرها باید از عقده‏‌هاى سمپاتیک تا تمام قسمت‌هاى محیطى بدن بروند.

سیستم عصبى پاراسمپاتیک (PANS) کمتر از سیستم عصبى سمپاتیک، توسعه یافته است. پاراسمپاتیک بیشتر در مورد ساختمان‌هاى مختلف سر و گردن به کار مى‏رود؛ ولى در احشاى موجود در حفرات بدن نیز پخش مى‏شوند. هیچ شاخه‏اى از پاراسمپاتیک به پوست، عضلات دیواره بدن یا قسمت‌هاى انتهایى بدن نمى‏رسد. بخش کرانیال این سیستم شامل آکسون هسته‏‌هاى پاراسمپاتیک موجود در ساقه مغزى هستند که به همراه اعصاب زوج سوم، هفتم، نهم و دهم مغزى و بخش ساکرال آن از قطعات نخاعى S2-S3-S4 خارج مى ‏شوند.

گانگلیون یا عقده‌هاى کوچک اعصاب پاراسمپاتیک در دیواره ارگان‌هایى قرار دارند که به آنها عصب‏دهى می‌‏کنند و از این‌رو فیبرهاى پیش عقده‌‏اى این سیستم طولانى بوده و از سیستم عصبى مرکزى تا احشاء کشیده مى‏شوند در حالى که فیبرهاى پس عقده‏اى کوتاه بوده و تنها به صورت موضعى و در خود عضو انتشار دارند.

ترس شدید

عملکرد سیستم عصبى سمپاتیک و پاراسمپاتیک

به طور کلى، فعالیتهاى سیستم عصبى سمپاتیک را مى‌‏توان به مجموعه فعالیتهایى اطلاق کرد که موجود زنده را آماده واکنش می نماید. پاسخ این سیستم یک پاسخ آدرنالینى به صورت یک واکنش عمومى سریع و تحریکى است. هیجانات شدید، عوامل ترس آور، قرار گرفتن در برابر سرما و درد و عوامل مشابه از جمله محرکهایى هستند که باعث تحریک این سیستم مى‏شوند. اینگونه محرکها همانطور که گفته شد باعث بروز یک پاسخ فیزیولوژیک منتشر مى‏شود. غدد فوق کلیوى (بخش مرکزى) که به هنگام قرار گرفتن در شرایط استرس با فعالیت سیستم سمپاتیک فعال مى‏شوند و وظیفه ترشح آدرنالین و نورآدرنالین به داخل خون را به عهده دارند. این مواد باعث تشدید اثرات نورونهاى سمپاتیک مى‏شوند. بالا رفتن ضربان قلب، افزایش فشار شریانى، افزایش قدرت انقباضات عضله قلبى، انقباض عروقى که به سمت پوست و سیستمهاى گوارشى مى‏روند و متقابلاً افزایش میزان جریان خون به مغز، قلب و عضلاتى که مشغول فعالیت شدید هستند، جزو آن دسته از پاسخهاى فیزیولوژیک عمومى است که در شرایط استرس در اثر فعالیت این سیستم به محرک داده مى‏شود. دستگاه عصبى سمپاتیک همچنین باعث گشاد شدن مردمک چشم، کاهش فعالیت سیستم گوارشى از طریق کاهش حرکت آن و انقباض اسفنکترها مى‏شود. این سیستم با افزایش میزان گلیکولیز، قند خون را افزایش مى‏دهد. در اثر فعالیت سیستم سمپاتیک جریان خون مغز افزایش یافته و باعث تشدید فعالیتهاى روانى مى‏گردد. ترشحات غدد عرق افزایش، ولى غدد اشکى و بزاقى کاهش مى‏یابد و بالاخره اینکه طحال گلبولهاى قرمز بیشترى را در جریان خون آزاد خواهد کرد. بنابراین، به طور خلاصه اینکه عملکرد اصلى سیستم سمپاتیک تحرک بخشیدن به بدن در شرایط اضطرارى و استرس می باشد.

به طور کلى، سیستم عصبى پاراسمپاتیک یک سیستم اختصاصى با واکنش کند است، که بیشتر تمایل به ذخیره انرژى دارد. این سیستم مى‏تواند همزمان با سیستم سمپاتیک در شرایط تهاجم و گریز فعال شود. تحریک سیستم عصبى پاراسمپاتیک داراى اثرات مخالف با سیستم سمپاتیک است و باعث نگه داشتن موجود زنده در یک وضعیت آرام و بدون تنش مى‏شود. میزان ضربان قلب و فشار خون را کاهش داده، باعث افزایش فعالیت گوارشى، انقباض مجراى برونشى و انقباض مردمکها می گردد. فعالیتهاى ذهنى در اثر فعالیت این سیستم نیز کاهش می یابد. به هنگام ترس شدید قطعات ساکرال این سیستم ممکن است باعث تخلیه غیر ارادى مثانه و رکتوم گردند. در حین فعالیتهاى جنسى سیستم پاراسمپاتیک ایجاد نعوظ در آلت و کلیتوریس را کنترل کرده و شاخه‏هاى سمپاتیک متقابلاً به انزال کمک مى‏نماید. علیرغم دانشى که هم اکنون در رابطه با این دو بخش سیستم اتونومیک وجود دارد، لازم است که مطالب بیشترى راجع به عملکرد این سیستم دانسته شود. براى نمونه به نظر مى‏رسد که ارتباط پیچیده‏اى بین اعصاب آوران احشایى و پوستى با سیستم اتونومیک سمپاتیک وجود دارد. به همین علت تحریک حسى بعضى از نقاط پوست می ‏تواند بر روى فعالیت بعضى از ارگانهاى داخلى اثر بگذارد. تحقیقات در سالهاى اخیر نشان داده است که سیستم اتونومیک را می توان از طریق تکنیک‏هاى تسهیلى و مهارى، دستکارى کرد. از نظر درمانى، محققى به نام Gellhorn فاکتورهاى فیزیولوژیک و آناتومیکى را تشریح کرده است که در شرایط استرس و استراحت مؤثر هستند.

قرار گرفتن در حالات ترس و تهاجم، فعالیت سیستم سمپاتیک را افزایش داده و باعث تحریک کورتکس و افزایش تون عضلانى مى‏شود. این محقق این واکنش را تحت عنوان پاسخ ارگوتروپیک بیان نموده است. طرف دیگر این جریان حالتى است که افزایش فعالیت پاراسمپاتیک را با آرامش کورتکس و کاهش تون عضلانى توأم مى‏نماید. این حالت نیز تحت عنوان پاسخ ترفوتروپیک شناخته می شود. بر اساس یافته‏هاى فوق است که تراپیست باید در حین استفاده از تکنیک‏هاى مهارى و تسهیلى مشخص نماید که بیمار در کجاى این طیف ارگوتروپیک- ترفوتروپیک قرار گرفته است.

اگر هدف در درمان کاهش سفتى عضلانى است بیمار را باید به طرف انتهاى تروفوتروپیک یعنى به طرف فعالیت بیشتر سیستم پاراسمپاتیک سوق داد و در صورتى که هدف تشویق یادگیرى یا افزایش تون عضلانى است، فعالیت باید محرک بوده و با پاسخهاى ارگوتروپیک و افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک سازگار باشد. به این معنى که نوع تکنیک درمانى باید در جهت افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک باشد تا بیمار را به انتهاى ارگوتروپیک طیف گفته شده سوق دهد.

منبع:

از کتاب ساختار و عملکرد سیستم عصبی_عضلانی به ترجمه و تدوین نویسنده وبلاگ (فیزیوتراپیست ابراهیم برزکار). چاپ فجر. بهار ۱۳۸۵ (چاپ اول)

منابع:

-آمرى نیا، رضا؛ بهروزى راد، نازیلا ترجمه ساختمان و عمل مغز و اعصاب پرفسور ویلیام ویلیس. مؤسسه انتشارات تلاش.

-نراقى، محمد على؛ حاجى حسینى، داود ترجمه نوروآناتومى W.C. Wongck. انتشارات جعفرى

-جامعى، بهنام (زیر نظر دکتر حسن عشایرى) کاربرد نوروفیزیولوژى در توانبخشى. انتشارات دانشگاه علوم پزشکى ایران.

آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بله
تقریبا
خیر

داریوش طاهری

اولیــــــن نیستیــم ولی امیـــــد اســــت بهتـــرین باشیـــــم...! خدایــــــــــا نام و آوازه مـــن را چنان در حافظه‌ها تثبیت کن که آلزایمـــــــــــــر نیز توان به یغما بردن آن را نداشته باشد...!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا