عجیب‌ترین پژوهش‌های علمی ایگ نوبل ۲۰۱۷؛ از گربه مایع تا نفرت از پنیر
عجیب‌ترین پژوهش‌های علمی ایگ نوبل ۲۰۱۷؛ وقتی پرسش‌های غیرعادی به علم تبدیل می‌شوند
گاهی یک پرسش علمی در نگاه نخست آن‌قدر عجیب به نظر می‌رسد که ممکن است تصور کنیم پرداختن به آن اتلاف وقت است؛ اما تاریخ علم بارها نشان داده است که پرسش‌های غیرمعمول می‌توانند به نتایجی جالب، قابل اندازه‌گیری و حتی الهام‌بخش منجر شوند. جایزه ایگ نوبل (Ig Nobel Prize) دقیقاً با همین نگاه شکل گرفته است؛ جایزه‌ای که پژوهش‌هایی را برجسته می‌کند که ابتدا باعث خنده می‌شوند و سپس مخاطب را به فکر کردن وامی‌دارند.
بیست‌وهفتمین مراسم اهدای جوایز ایگ نوبل در سال ۲۰۱۷ در دانشگاه هاروارد برگزار شد و مجموعه‌ای از پژوهش‌های غیرمتعارف در حوزه‌های گوناگون علمی مورد تقدیر قرار گرفتند. شعار شناخته‌شده این جایزه، یعنی «ابتدا مردم را بخندانید و سپس به فکر کردن وادارید»، به‌خوبی فلسفه پشت این رویداد را نشان می‌دهد.
اهمیت این پژوهش‌ها صرفاً در عجیب بودن موضوع آنها نیست. بسیاری از آنها نمونه‌ای از کنجکاوی علمی، مشاهده دقیق رفتار، طراحی آزمایش و استفاده از روش‌های کمی برای پاسخ دادن به پرسش‌هایی هستند که در نگاه نخست ساده یا حتی خنده‌دار به نظر می‌رسند.
ایگ نوبل چیست و چرا پژوهش‌های عجیب اهمیت دارند؟
جایزه ایگ نوبل قرار نیست نسخه‌ای طنزآمیز از جایزه نوبل باشد؛ بلکه هدف آن برجسته کردن پژوهش‌هایی است که از زاویه‌ای متفاوت به پدیده‌های علمی نگاه می‌کنند. موضوعاتی که در این جایزه مطرح می‌شوند، گاهی کاملاً روزمره‌اند؛ اما پژوهشگران تلاش کرده‌اند آنها را با روش‌های علمی بررسی کنند.
از منظر علوم اعصاب (Neuroscience) و نورولوژی (Neurology) نیز این رویکرد اهمیت ویژه‌ای دارد. مغز انسان دائماً در حال ایجاد پرسش، کشف الگو و یافتن رابطه میان محرک‌ها و رفتار است. بنابراین حتی یک رفتار ظاهراً پیش‌پاافتاده می‌تواند در صورت طراحی درست مطالعه، اطلاعاتی درباره ادراک، تصمیم‌گیری، شناخت یا رفتار ارائه کند.
جایزه فیزیک؛ آیا گربه می‌تواند هم‌زمان جامد و مایع باشد؟
یکی از مشهورترین پژوهش‌های ایگ نوبل ۲۰۱۷ به مارک آنتونی فاردین (Marc-Antoine Fardin) تعلق گرفت. موضوع پژوهش او این پرسش غیرمعمول بود که آیا گربه‌ها می‌توانند از دیدگاه فیزیک، در شرایطی هم‌زمان ویژگی‌های یک جسم جامد و یک مایع را نشان دهند؟
ایده اصلی این پژوهش از رفتار شناخته‌شده گربه‌ها در پر کردن ظرف‌ها و تغییر شکل بدن آنها ناشی می‌شود. پژوهشگر با استفاده از مفاهیم دینامیک سیالات (Fluid Dynamics) و رئولوژی (Rheology) تلاش کرد رفتار گربه را از منظر علمی تحلیل کند.
نکته جذاب این پژوهش آن است که یک رفتار روزمره به زبان فیزیک ترجمه شده است. گربه از نظر زیستی یک جانور است، اما تغییر شکل بدن آن را می‌توان با برخی مفاهیم مورد استفاده برای مطالعه مواد و جریان‌ها بررسی کرد. همین نگاه متفاوت، نمونه‌ای از این واقعیت است که علم همیشه از پرسش‌های ظاهراً جدی و رسمی آغاز نمی‌شود.
جایزه اقتصاد؛ کروکودیل چه اثری بر رفتار قماربازان دارد؟
در حوزه اقتصاد، متیو جی. راکلاف (Matthew J. Rockloff) و نانسی گریر (Nancy Greer) برای مطالعه‌ای درباره ارتباط حضور یک کروکودیل زنده با تمایل افراد به قمار مورد توجه قرار گرفتند.
در نگاه نخست، ارتباط میان کروکودیل و قمار بسیار عجیب است؛ اما پژوهش دقیقاً به بررسی تأثیر یک محرک غیرمعمول بر رفتار تصمیم‌گیری می‌پرداخت. این موضوع را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر علوم رفتاری (Behavioral Sciences) و مطالعه عوامل محیطی مؤثر بر تصمیم‌گیری بررسی کرد.
از دیدگاه علوم اعصاب شناختی، تصمیم‌گیری نتیجه تعامل شبکه‌های متعددی در مغز با وضعیت هیجانی، ادراک خطر و شرایط محیطی است. بنابراین مطالعه چنین رفتارهایی می‌تواند یادآور این نکته باشد که تصمیم‌گیری انسان همیشه در خلأ و بدون تأثیر محیط اتفاق نمی‌افتد.
جایزه آناتومی؛ چرا گوش برخی افراد با افزایش سن بزرگ‌تر به نظر می‌رسد؟
جایزه آناتومی ایگ نوبل ۲۰۱۷ به جیمز ای. هیسکات (James A. Heathcote) برای پژوهشی درباره این پرسش تعلق گرفت که چرا گوش پیرمردها بزرگ به نظر می‌رسد.
این پرسش اگرچه ساده و طنزآمیز به نظر می‌رسد، به موضوعی واقعی در آناتومی انسان و تغییرات ساختاری بدن در فرآیند پیری مربوط است. تغییرات بافت نرم، غضروف و پوست در طول عمر می‌توانند ظاهر بخش‌هایی از بدن را تغییر دهند.
اهمیت چنین مطالعاتی در این است که نشان می‌دهند حتی تغییرات ظاهری ساده نیز می‌توانند موضوع یک مشاهده علمی باشند و از طریق اندازه‌گیری و مقایسه جمعیتی مورد بررسی قرار گیرند.
جایزه زیست‌شناسی؛ حشراتی با ساختار جنسی کاملاً غیرمعمول
یکی از شگفت‌انگیزترین پژوهش‌های ایگ نوبل ۲۰۱۷ در حوزه زیست‌شناسی به مطالعه حشره‌ای غارزی مربوط می‌شد که در آن ساختارهای جنسی نر و ماده، برخلاف الگوی معمول، ویژگی‌های بسیار غیرعادی داشتند.
این پژوهش توسط کازونوری یوشیزاوا، رودریگو ال. فریرا، یوشیکاتا کامیمورا و چارلز لینهارد انجام شد و در Current Biology منتشر شد.
این مطالعه نمونه‌ای ارزشمند از اهمیت تنوع زیستی (Biodiversity) و سازگاری‌های تکاملی است. موجودات زنده همیشه مطابق الگوهای آشنای ما تکامل پیدا نمی‌کنند و گاهی مطالعه یک گونه نادر می‌تواند اطلاعاتی درباره مسیرهای متفاوت تکامل ساختارهای زیستی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
جایزه مکانیک سیالات؛ وقتی راه رفتن با یک فنجان قهوه به مسئله علمی تبدیل می‌شود
یکی دیگر از پژوهش‌های مشهور ایگ نوبل ۲۰۱۷ به بررسی حرکت مایع درون یک فنجان هنگام راه رفتن مربوط بود.
احتمالاً برای بسیاری از ما پیش آمده است که هنگام راه رفتن با یک فنجان قهوه، مایع داخل آن شروع به نوسان کرده و حتی از لبه فنجان سرریز شود. پژوهش علمی می‌تواند همین تجربه روزمره را به مسئله‌ای در مکانیک سیالات (Fluid Mechanics) تبدیل کند.
پرسش اصلی این است که چگونه حرکت بدن و ظرف با نوسانات مایع درون آن تعامل پیدا می‌کنند. چنین مطالعاتی نمونه‌ای جذاب از تبدیل یک اتفاق روزمره به یک مسئله قابل اندازه‌گیری در فیزیک است.
جایزه تغذیه؛ خون انسان در رژیم غذایی خفاش خون‌آشام
در حوزه تغذیه، فرناندا ایتو، انریکو برنارد و رودریگو ای. تورس برای نخستین گزارش علمی از وجود خون انسان در رژیم غذایی خفاش خون‌آشام پا‌پشمالو مورد تقدیر قرار گرفتند.
این پژوهش نشان می‌دهد حتی رفتار تغذیه‌ای جانوران نیز می‌تواند با روش‌های علمی دقیق مورد بررسی قرار گیرد. برای زیست‌شناسان و متخصصان اکولوژی، شناخت رژیم غذایی جانوران اهمیت زیادی در مطالعه روابط میان گونه‌ها، رفتار تغذیه‌ای و سازگاری‌های زیستی دارد.
جایزه پزشکی؛ چرا بعضی افراد از پنیر متنفرند؟
اما شاید یکی از جذاب‌ترین موضوعات ایگ نوبل ۲۰۱۷ برای علاقه‌مندان به علوم اعصاب و نورولوژی، پژوهشی باشد که تلاش کرد مبنای عصبی تنفر برخی افراد از پنیر را بررسی کند.
ژان-پیر رویت (Jean-Pierre Royet) و همکارانش با استفاده از روش‌های تصویربرداری مغزی به بررسی تفاوت‌های مرتبط با پاسخ مغز به پنیر پرداختند. این پژوهش در مجله Frontiers in Human Neuroscience منتشر شد.
اهمیت این مطالعه در این است که «دوست داشتن» یا «متنفر بودن» از یک ماده غذایی فقط یک ترجیح ساده و قابل توصیف با کلمات نیست؛ بلکه می‌توان آن را در سطح پردازش حسی، ادراک بو و مزه، ارزش‌گذاری محرک و پاسخ‌های هیجانی مغز نیز بررسی کرد.
در علوم اعصاب، تجربه یک محرک غذایی حاصل فعالیت یک ناحیه منفرد از مغز نیست. شبکه‌ای از ساختارهای مغزی در پردازش ویژگی‌های حسی، ایجاد ارزش هیجانی و شکل‌گیری پاسخ رفتاری مشارکت دارند. به همین دلیل، استفاده از تصویربرداری عصبی (Neuroimaging) می‌تواند امکان بررسی تفاوت‌های مغزی مرتبط با ترجیحات غذایی را فراهم کند.
این نمونه به‌خوبی نشان می‌دهد که حتی پرسشی مانند «چرا کسی از پنیر بدش می‌آید؟» می‌تواند به یک مسئله قابل مطالعه در نوروساینس شناختی (Cognitive Neuroscience) تبدیل شود.
جایزه شناخت؛ وقتی تشخیص دوقلوهای یکسان دشوار می‌شود
در حوزه شناخت (Cognition)، متئو مارتینی، ایلاریا بوفالاری، ماریا آنتونیتا استازی و سالواتوره ماریا آگلیوتی برای مطالعه‌ای درباره دشواری تشخیص دیداری دوقلوهای یکسان مورد تقدیر قرار گرفتند.
این پژوهش به یکی از موضوعات جذاب علوم شناختی یعنی پردازش چهره (Face Processing) و تشخیص هویت مربوط می‌شود. مغز انسان برای شناسایی چهره‌ها از مجموعه‌ای پیچیده از ویژگی‌های دیداری استفاده می‌کند؛ اما شباهت بسیار زیاد میان چهره‌های دوقلوهای یکسان می‌تواند این فرایند را به چالش بکشد.
از منظر نوروساینس شناختی، تشخیص چهره یکی از توانایی‌های پیچیده دستگاه عصبی است و به تعامل فرایندهای ادراکی و شناختی نیاز دارد. مطالعه دوقلوهای یکسان می‌تواند پنجره‌ای جالب برای بررسی محدودیت‌ها و ویژگی‌های سیستم تشخیص چهره انسان فراهم کند.
چرا ایگ نوبل برای علم ارزشمند است؟
شاید نخستین واکنش ما هنگام شنیدن موضوعاتی مانند «گربه مایع»، «قهوه در حال حرکت» یا «تنفر از پنیر» خندیدن باشد؛ اما ارزش واقعی این پژوهش‌ها در مرحله بعد آشکار می‌شود: چرا چنین پدیده‌ای رخ می‌دهد؟
علم با پرسش آغاز می‌شود، نه الزاماً با اهمیت ظاهری پرسش.
پژوهش‌های ایگ نوبل ۲۰۱۷ نشان می‌دهند که کنجکاوی علمی می‌تواند از ساده‌ترین مشاهده‌های زندگی روزمره آغاز شود و با استفاده از روش‌های پژوهشی به یک مسئله علمی تبدیل شود. از مکانیک سیالات و زیست‌شناسی تکاملی گرفته تا علوم شناختی، تصویربرداری مغزی و علوم اعصاب، مرز میان «پرسش عجیب» و «پرسش علمی» بسیار باریک‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم.
برای متخصصان علوم اعصاب و نورولوژیست‌ها نیز این مطالعات یک پیام مهم دارند: مغز و رفتار انسان را نمی‌توان همیشه فقط با پرسش‌های بزرگ و کلاسیک شناخت. گاهی یک ترجیح غذایی، یک واکنش رفتاری یا حتی دشواری تشخیص چهره یک دوقلوی یکسان می‌تواند سرنخی برای مطالعه سازوکارهای پیچیده عصبی و شناختی باشد.
ایگ نوبل در نهایت به ما یادآوری می‌کند که علم فقط پاسخ دادن به پرسش‌های مهم نیست؛ هنر دیدن پرسش‌هایی است که دیگران از کنار آنها عبور می‌کنند. شاید یک پرسش در ابتدا خنده‌دار به نظر برسد، اما اگر بتوان آن را دقیق، قابل اندازه‌گیری و قابل آزمون کرد، دیگر صرفاً یک شوخی نیست؛ بلکه بخشی از مسیر شناخت جهان است.
