چرا در بیماری آلزایمر حافظه اپیزودیک زودتر و شدیدتر از حافظه های دیگر آسیب میبیند
چرا در بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease) حافظه اپیزودیک (Episodic Memory) زودتر و شدیدتر از سایر انواع حافظه آسیب میبیند؟
این سؤال از مهمترین مباحث نوروساینس شناختی و نوروپاتولوژی است و پاسخ آن در شناخت ساختارهای مغزی مسئول حافظه نهفته است.
حافظه اپیزودیک چیست؟
حافظه اپیزودیک نوعی از حافظه آشکار (Declarative Memory) است که به فرد امکان میدهد رویدادهای شخصی زندگی خود را همراه با زمان، مکان و زمینه وقوع آنها به یاد آورد.
برای مثال:
امروز صبح چه خوردهام؟
هفته گذشته کجا رفتهام؟
اولین روز ورودم به دانشگاه چگونه بود؟
تمام این موارد وابسته به حافظه اپیزودیک هستند.
مرکز اصلی حافظه اپیزودیک در مغز
تشکیل حافظه اپیزودیک بیش از هر چیز به سلامت:
Hippocampus (هیپوکامپ)
Entorhinal Cortex (قشر انتوراینال)
ساختارهای لوب تمپورال داخلی (Medial Temporal Lobe)
وابسته است.
هیپوکامپ را میتوان «دروازه تبدیل تجربههای روزمره به خاطرات پایدار» دانست.
اتفاقی که در آلزایمر رخ میدهد
در مراحل اولیه بیماری آلزایمر، آسیبشناسی بیماری معمولاً از:
قشر انتوراینال (Entorhinal Cortex)
شروع میشود و سپس به:
هیپوکامپ (Hippocampus)
گسترش مییابد.
دو ویژگی پاتولوژیک اصلی آلزایمر عبارتاند از:
تجمع پلاکهای آمیلوئید بتا (Amyloid-β Plaques)
تجمع کلافههای نوروفیبریلاری تاو (Neurofibrillary Tangles)
کلافههای تاو بهویژه در انتوراینال کورتکس و هیپوکامپ بسیار زود ظاهر میشوند.
چرا آسیب هیپوکامپ باعث اختلال حافظه اپیزودیک میشود؟
هیپوکامپ مسئول:
رمزگذاری (Encoding)
تثبیت (Consolidation)
بازیابی اولیه (Retrieval)
خاطرات اپیزودیک است.
بنابراین وقتی نورونهای هیپوکامپ تخریب شوند، فرد نمیتواند رویدادهای جدید را بهخوبی ذخیره کند.
به همین دلیل بیمار ممکن است:
گفتگوی پنج دقیقه قبل را فراموش کند.
سؤال مشابهی را چندین بار بپرسد.
محل گذاشتن وسایل را به یاد نیاورد.
چرا حافظههای قدیمیتر گاهی حفظ میشوند؟
یکی از نکات کلاسیک علوم اعصاب این است که خاطرات بسیار قدیمی پس از گذشت زمان از وابستگی کامل به هیپوکامپ خارج میشوند و در شبکههای گسترده قشری ذخیره میگردند.
به همین علت بیمار آلزایمری ممکن است:
دوران کودکی خود را بهخاطر آورد.
نام معلم دبستانش را بداند.
اما نتواند به یاد بیاورد که صبحانه چه خورده است.
این پدیده را قانون ریبوت (Ribot’s Law) یا گرادیان زمانی فراموشی مینامند.
چرا حافظه رویهای (Procedural Memory) دیرتر آسیب میبیند؟
حافظه مهارتها مانند:
دوچرخهسواری
نواختن پیانو
راه رفتن
بیشتر وابسته به:
Basal Ganglia
Cerebellum
است.
این ساختارها در مراحل اولیه آلزایمر کمتر درگیر میشوند؛ بنابراین بیمار ممکن است هنوز بتواند دوچرخهسواری کند یا از قاشق استفاده کند، در حالی که اتفاقات چند دقیقه قبل را فراموش کرده است.
نکته مهم در علوم اعصاب
اگر در آزمون بپرسند:
«اولین نقص شناختی در آلزایمر چیست؟»
پاسخ معمولاً:
اختلال در حافظه اپیزودیک اخیر (Recent Episodic Memory)
است.
و اگر بپرسند:
«کدام ساختار مغزی مسئول این اختلال اولیه است؟»
پاسخ:
هیپوکامپ و انتوراینال کورتکس
خواهد بود.
جمعبندی
حافظه اپیزودیک در آلزایمر زودتر از سایر انواع حافظه آسیب میبیند زیرا فرآیند پاتولوژیک بیماری ابتدا در قشر انتوراینال (Entorhinal Cortex) و سپس هیپوکامپ (Hippocampus) آغاز میشود؛ دو ساختاری که برای رمزگذاری و تثبیت خاطرات اپیزودیک ضروری هستند. در نتیجه بیمار توانایی ایجاد و نگهداری خاطرات جدید را از دست میدهد، در حالی که خاطرات قدیمیتر و مهارتهای رویهای ممکن است برای مدت طولانیتری حفظ شوند. این ویژگی یکی از شاخصترین تظاهرات شناختی Alzheimer’s disease محسوب میشود.
