پارکینسون و کرونا؛ خطرات، علائم و راهکارهای پیشگیری

بیماری پارکینسون و کرونا؛ چرا بیماران مبتلا به پارکینسون به مراقبت بیشتری نیاز دارند؟

بیماری پارکینسون (Parkinson’s Disease) یکی از اختلالات پیشرونده عصبی است که علاوه بر ایجاد مشکلات حرکتی، می‌تواند بر بلع، تعادل، عملکردهای شناختی و توانایی‌های روزمره فرد تأثیر بگذارد. ابتلا به عفونت‌های تنفسی، از جمله کووید ۱۹ (COVID-19)، در این بیماران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا سالمندی، بیماری‌های همراه و برخی عوارض پارکینسون ممکن است خطر بروز پیامدهای نامطلوب را افزایش دهند.

با این حال، یک نکته علمی اساسی را نباید نادیده گرفت: ابتلا به پارکینسون لزوماً به معنای ضعف عمومی سیستم ایمنی یا احتمال بیشتر آلوده‌شدن به ویروس کرونا نیست. آنچه اهمیت دارد، مجموعه‌ای از عوامل زیستی، بالینی و عملکردی است که می‌توانند آسیب‌پذیری بیمار را در برابر عفونت و عوارض ناشی از آن افزایش دهند.

چرا بیماران پارکینسون باید در برابر کووید ۱۹ محتاط‌تر باشند؟

کووید ۱۹ بیماری عفونی ناشی از ویروس SARS-CoV-2 است که عمدتاً دستگاه تنفسی را درگیر می‌کند، اما می‌تواند پیامدهای چنداندامی نیز داشته باشد. شدت بیماری در افراد مختلف متفاوت است و سن بالا، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت ایمنی و شرایط عمومی بدن در تعیین پیامدهای آن نقش دارند.

بسیاری از مبتلایان به پارکینسون در سنین سالمندی قرار دارند. افزایش سن به‌تنهایی با تغییراتی در عملکرد سیستم ایمنی، کاهش ذخیره فیزیولوژیک اندام‌ها و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن همراه است. بنابراین، در ارزیابی خطر کووید ۱۹ در این گروه، باید به سن و وضعیت عمومی بیمار در کنار تشخیص پارکینسون توجه کرد.

مرور مطالعات مربوط به ارتباط بیماری پارکینسون و کووید ۱۹ نشان داده است که برخی گروه‌های مبتلا به پارکینسون، به‌ویژه بیماران سالمند، افراد دارای ضعف جسمانی و کسانی که با بیماری‌های همراه یا مراحل پیشرفته‌تر بیماری روبه‌رو هستند، ممکن است در معرض پیامدهای نامطلوب‌تری قرار گیرند. با این حال، سهم مستقل خود بیماری پارکینسون از تأثیر سن، شکنندگی جسمانی و بیماری‌های همراه هنوز باید با توجه به ویژگی‌های هر مطالعه تفسیر شود.

آیا بیماری پارکینسون سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند؟

یکی از برداشت‌های نادرست درباره بیماری پارکینسون این است که این اختلال همواره با نقص عمومی سیستم ایمنی همراه است. در واقع، پارکینسون بیماری‌ای پیچیده با ابعاد عصبی، سلولی و التهابی است و شواهد مربوط به تعامل آن با سیستم ایمنی، بسیار پیچیده‌تر از مفهوم ساده «ضعف ایمنی» است.

در پاتوفیزیولوژی بیماری پارکینسون، تغییر در عملکرد میکروگلیا (Microglia)، سلول‌های ایمنی مقیم دستگاه عصبی مرکزی، و مسیرهای التهابی مورد توجه پژوهشگران قرار دارد. همچنین تجمع غیرطبیعی آلفا‌سینوکلئین (α-Synuclein)، اختلال عملکرد میتوکندری و استرس اکسیداتیو از فرایندهای مهم دخیل در آسیب عصبی به شمار می‌روند.

این یافته‌ها به معنای آن نیستند که تمام بیماران پارکینسون دچار نقص ایمنی سیستمیک هستند. التهاب عصبی (Neuroinflammation)، تنظیم پاسخ ایمنی و توانایی مقابله با عفونت، فرایندهایی مرتبط اما متمایزند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس وجود پارکینسون نتیجه گرفت که سیستم ایمنی همه بیماران به یک اندازه تضعیف شده است.

از منظر بالینی، ارزیابی خطر عفونت باید بر اساس سن، بیماری‌های همراه، وضعیت تغذیه، تحرک، توانایی بلع، داروهای مصرفی و شرایط عمومی هر بیمار انجام شود.

ارتباط علائم حرکتی پارکینسون با عوارض تنفسی

مشکلات حرکتی از شناخته‌شده‌ترین تظاهرات بیماری پارکینسون هستند. کاهش سرعت حرکت (Bradykinesia)، سفتی عضلات (Rigidity)، لرزش در حالت استراحت (Resting Tremor) و اختلال تعادل می‌توانند به‌تدریج فعالیت‌های روزمره بیمار را محدود کنند.

بااین‌حال، اهمیت پارکینسون در برابر عفونت‌های تنفسی فقط به علائم حرکتی آشکار محدود نمی‌شود. برخی اختلالات غیرحرکتی نیز در این زمینه نقش مهمی دارند.

یکی از این اختلالات، دیسفاژی یا اختلال بلع (Dysphagia) است. در برخی بیماران، هماهنگی حرکات دهان، حلق و حنجره مختل می‌شود و احتمال ورود مواد غذایی، مایعات یا ترشحات به راه‌های هوایی افزایش می‌یابد. این فرایند که آسپیراسیون (Aspiration) نام دارد، می‌تواند زمینه‌ساز پنومونی آسپیراسیون (Aspiration Pneumonia) شود.

پنومونی آسپیراسیون با ذات‌الریه ناشی از کووید ۱۹ یکسان نیست؛ اما هر دو می‌توانند دستگاه تنفسی را درگیر کنند و در یک بیمار، هم‌زمان یا در دوره‌های جداگانه رخ دهند. مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نیز اهمیت پنومونی آسپیراسیون را به‌عنوان یکی از عوارض جدی بیماری پارکینسون برجسته کرده است.

علاوه بر اختلال بلع، کاهش تحرک، ضعف عضلات تنفسی در برخی بیماران، سرفه ناکارآمد و اختلال در پاک‌سازی ترشحات می‌توانند مدیریت عفونت‌های تنفسی را دشوارتر کنند. البته شدت این مشکلات در همه بیماران یکسان نیست و به مرحله بیماری و شرایط بالینی فرد بستگی دارد.

نقش علائم غیرحرکتی و اختلالات شناختی در مراقبت از بیمار

بیماری پارکینسون تنها یک اختلال حرکتی نیست. اختلالات خواب، افسردگی، اضطراب، یبوست، افت فشار خون وضعیتی و مشکلات شناختی نیز ممکن است در طول بیماری بروز کنند.

اختلال شناختی (Cognitive Impairment) و زوال عقل مرتبط با پارکینسون (Parkinson’s Disease Dementia) در برخی بیماران می‌توانند درک توصیه‌های بهداشتی، رعایت برنامه درمانی و گزارش دقیق علائم جدید را دشوار کنند. در چنین شرایطی، مشارکت مراقب یا یکی از اعضای خانواده در پیگیری وضعیت بیمار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، انزوای طولانی‌مدت و محدودکردن ارتباطات اجتماعی بدون درنظرگرفتن نیازهای روانی و حرکتی بیمار ممکن است به کاهش فعالیت بدنی، تشدید احساس تنهایی و افت عملکرد روزمره منجر شود. بنابراین، پیشگیری از عفونت باید با حفظ فعالیت ایمن، ارتباط اجتماعی مناسب و حمایت روانی همراه باشد.

چگونه می‌توان خطر کووید ۱۹ را در بیماران پارکینسون کاهش داد؟

راهکارهای پیشگیری باید متناسب با شرایط اپیدمی، وضعیت سلامت بیمار و توصیه‌های به‌روز مراجع بهداشتی انتخاب شوند. رعایت نکات زیر می‌تواند به کاهش خطر عفونت و عوارض آن کمک کند:

• واکسیناسیون: واکسن‌های توصیه‌شده علیه کووید ۱۹، آنفلوانزا و در صورت اندیکاسیون، بیماری پنوموکوکی را با پزشک معالج بررسی کنید. انتخاب و زمان‌بندی واکسن باید با توجه به دستورالعمل‌های جاری و شرایط فردی انجام شود.

• رعایت بهداشت دست‌ها: شست‌وشوی دست‌ها با آب و صابون و استفاده صحیح از محلول ضدعفونی‌کننده مناسب، به‌ویژه پس از تماس با سطوح عمومی و پیش از غذاخوردن، اهمیت دارد.

• تهویه مناسب و ماسک در موقعیت‌های پرخطر: در محیط‌های شلوغ، فضاهای بسته با تهویه نامناسب یا هنگام تماس با فرد بیمار، استفاده از ماسک مناسب می‌تواند بر اساس میزان انتقال ویروس و شرایط فردی مفید باشد.

• کاهش تماس با افراد دارای علائم عفونت: اعضای خانواده و مراقبان بیمار نیز باید اصول بهداشتی را رعایت کنند. در صورت ابتلا به علائم تنفسی، بهتر است تماس نزدیک با بیمار محدود شود و توصیه‌های پزشکی رعایت شوند.

• تداوم فعالیت بدنی ایمن: پیاده‌روی متناسب با توان بیمار، تمرینات تجویزشده فیزیوتراپی و حفظ تحرک در محیط امن می‌توانند به جلوگیری از افت عملکرد جسمانی کمک کنند.

• توجه به تغذیه و بلع: در صورت سرفه هنگام غذاخوردن، احساس گیرکردن غذا، تغییر صدا پس از نوشیدن مایعات یا عفونت‌های تنفسی مکرر، ارزیابی تخصصی بلع ضروری است.

• پیگیری پزشکی به‌موقع: در صورت بروز علائم عفونت، به‌ویژه در سالمندان و بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای، تماس زودهنگام با پزشک اهمیت دارد.

این توصیه‌ها به معنای ضرورت خانه‌نشینی مطلق برای همه بیماران پارکینسون نیست. میزان احتیاط باید بر اساس وضعیت همه‌گیری، شرایط سلامت فرد و توصیه‌های پزشک تعیین شود.

آیا بیماران پارکینسون باید داروهای خود را هنگام ابتلا به کرونا تغییر دهند؟

یکی از مسائل مهم در مراقبت از بیماران پارکینسون، حفظ تداوم درمان است. داروهایی مانند لوودوپا (Levodopa) و سایر درمان‌های ضدپارکینسونی باید مطابق برنامه تجویزشده مصرف شوند، مگر اینکه پزشک تصمیم دیگری بگیرد.

تب، کم‌آبی بدن، بی‌اشتهایی، بستری‌شدن و تغییر برنامه خواب ممکن است کنترل علائم حرکتی را دشوارتر کنند. در صورت ابتلا به عفونت، پزشک باید فهرست کامل داروهای بیمار را بررسی کند؛ زیرا بعضی داروهای مورد استفاده برای بیماری‌های حاد ممکن است با درمان‌های پارکینسون تداخل داشته باشند یا علائم حرکتی را تشدید کنند.

قطع ناگهانی داروهای ضدپارکینسونی، به‌ویژه لوودوپا، بدون نظر پزشک می‌تواند خطرناک باشد. همچنین، اگر بیمار قادر به بلع دارو نیست یا دچار استفراغ مکرر شده است، باید سریعاً با تیم درمان تماس گرفته شود تا روش مناسب ادامه درمان مشخص شود.

در مواردی که احتمال استفاده از داروهای ضدویروسی مطرح است، بررسی تداخلات دارویی باید توسط پزشک یا داروساز انجام شود. انتخاب دارو به زمان شروع علائم، عوامل خطر، عملکرد کلیه و کبد و داروهای هم‌زمان بستگی دارد.

چه علائمی در بیمار پارکینسون نیازمند ارزیابی فوری هستند؟

در بیماران مبتلا به پارکینسون، برخی علائم ممکن است نشانه عفونت شدید یا عارضه دیگری باشند و نباید صرفاً به خود بیماری نسبت داده شوند.

تنگی نفس، درد قفسه سینه، کبودی لب‌ها، کاهش سطح هوشیاری و ناتوانی در نوشیدن مایعات از علائم هشداردهنده هستند و به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارند. همچنین، گیجی جدید، افت ناگهانی توانایی حرکتی، تب پایدار یا بدترشدن سریع وضعیت عمومی باید جدی گرفته شوند.

در سالمندان، عفونت گاهی با تغییر رفتار، خواب‌آلودگی یا گیجی بروز می‌کند و ممکن است علائم کلاسیک آن در ابتدا آشکار نباشند. تشخیص علت این تغییرات نیازمند بررسی پزشکی است؛ زیرا عفونت، کم‌آبی، عوارض دارویی و اختلالات متابولیک می‌توانند تظاهرات مشابهی داشته باشند.

جمع‌بندی: مراقبت از پارکینسون، فراتر از پیشگیری از عفونت

بیماری پارکینسون به دلیل ماهیت پیشرونده و تأثیر آن بر حرکت، بلع و عملکردهای غیرحرکتی، مراقبت چندجانبه‌ای را می‌طلبد. در مواجهه با کووید ۱۹ و سایر عفونت‌های تنفسی، سن بالا، بیماری‌های همراه، اختلال بلع، کاهش تحرک و شکنندگی جسمانی می‌توانند در تعیین خطر و پیامد بیماری نقش داشته باشند.

بااین‌حال، پارکینسون را نباید معادل نقص قطعی سیستم ایمنی دانست و نباید همه بیماران را از نظر خطر و نیازهای مراقبتی یکسان فرض کرد. واکسیناسیون متناسب با دستورالعمل‌های جاری، رعایت بهداشت، حفظ تحرک ایمن، ادامه صحیح درمان و ارزیابی سریع علائم هشداردهنده، از محورهای اصلی مراقبت هستند.

در نهایت، هدف از مراقبت بیشتر، ایجاد ترس یا محدودکردن غیرضروری زندگی بیمار نیست؛ بلکه کاهش خطر عوارض، حفظ استقلال عملکردی و ارتقای کیفیت زندگی افراد مبتلا به پارکینسون است.