آیا CNS فاقد نورون های حسی و حرکتی است؟

عرض سلام و خدا قوت خدمت استاد بزرگ و گرامی.

یاخته های عصبی حسی پیام‌ها را به سوی بخش مرکزی دستگاه عصبی می‌آورند. یاخته‌های عصبی حرکتی پیام‌ها را از بخش مرکزی دستگاه عصبی به سوی اندام‌ها می‌برند.

با توجه به تعریف نورون‌های حسی و حرکتی آیا 
الف) می‌توان گفت CNS فاقد نورون‌های حسی و حرکتی است؟
ب) می‌توان گفت نورون‌های CNS فقط از نوع رابط است؟

ممنون میشم راهنمایی بفرمایید.

پاسخ کوتاه این است که خیر؛ هیچ‌یک از دو گزاره به‌صورت مطلق درست نیست.

دلیل آن این است که در جمله‌های کتاب درسی، طبقه‌بندی بر اساس جهت هدایت پیام انجام شده است، نه محل قرارگیری جسم سلولی نورون.

الف) آیا می‌توان گفت CNS فاقد نورون‌های حسی و حرکتی است؟

خیر.

• نورون‌های حسی (Afferent neurons) پیام را از گیرنده‌ها به سمت دستگاه عصبی مرکزی هدایت می‌کنند.

• جسم سلولی بسیاری از این نورون‌ها در گانگلیون‌های ریشه خلفی (PNS) قرار دارد، اما آکسون آن‌ها وارد CNS می‌شود و در آن سیناپس می‌دهد. بنابراین بخشی از نورون در CNS حضور دارد.

از طرف دیگر، بسیاری از نورون‌های حرکتی (Motor neurons) که فرمان را به عضلات می‌فرستند، جسم سلولی‌شان در CNS (مانند شاخ قدامی نخاع یا هسته‌های حرکتی ساقه مغز) قرار دارد.

بنابراین نمی‌توان گفت CNS فاقد نورون‌های حسی و حرکتی است.

ب) آیا می‌توان گفت نورون‌های CNS فقط از نوع رابط هستند؟

خیر.

در CNS هر سه نوع نورون وجود دارند:

• نورون‌های رابط (Interneurons): بیشترین تعداد را تشکیل می‌دهند و ارتباط بین نورون‌ها را برقرار می‌کنند.

• نورون‌های حرکتی: جسم سلولی آن‌ها در CNS قرار دارد و آکسونشان از CNS خارج می‌شود.

• پایانه‌های مرکزی نورون‌های حسی نیز وارد CNS شده و در آن با نورون‌های دیگر سیناپس برقرار می‌کنند. اگرچه جسم سلولی آن‌ها معمولاً در PNS است.

بنابراین اگر منظور از «نورون موجود در CNS» هر نورونی باشد که بخشی از آن در CNS قرار دارد، نمی‌توان گفت همه فقط رابط هستند.

نکته‌ای که معمولاً منشأ ابهام است

اگر سؤال به «جسم سلولی نورون» اشاره کند، آنگاه:

• جسم سلولی بیشتر نورون‌های حسی در PNS قرار دارد.

• جسم سلولی نورون‌های حرکتی و رابط عمدتاً در CNS قرار دارد.

اما اگر سؤال درباره خود نورون باشد، نمی‌توان بر اساس محل جسم سلولی نتیجه گرفت که CNS فقط نورون رابط دارد.

در نتیجه:

• الف) ❌ نادرست

• ب) ❌ نادرست

این همان برداشتی است که در نورواناتومی نیز پذیرفته شده و با تعریف علمی نورون‌های حسی، حرکتی و رابط سازگار است.

حال اگر منظور نورونی باشد که کل اجزای آن در CNS باشد نه برخی پاسخ چیست؟ 

اگر منظور نورونی باشد که تمام اجزای آن (جسم سلولی، دندریت‌ها و آکسون) به‌طور کامل در CNS قرار داشته باشد، پاسخ کمی متفاوت می‌شود.

• نورون‌های حسی: طبق تعریف کلاسیک، نورون‌های حسی اولیه (Primary sensory neurons) جسم سلولی خود را در گانگلیون‌های حسی دستگاه عصبی محیطی (PNS) دارند؛ بنابراین هیچ نورون حسی اولیه‌ای که تمام اجزای آن در CNS باشد وجود ندارد.

• نورون‌های رابط: تمام اجزای آن‌ها در CNS قرار دارد.

• نورون‌های حرکتی: نورون‌های حرکتی تحتانی (Lower motor neurons) جسم سلولی و دندریت‌هایشان در CNS است، اما آکسون آن‌ها از CNS خارج شده و به عضله می‌رود؛ بنابراین تمام اجزای آن‌ها در CNS نیست.

بنابراین اگر تأکید شود که «کل نورون باید در CNS قرار داشته باشد»، نتیجه چنین است:

• نورون حسی: ❌ ندارد.

• نورون حرکتی: ❌ ندارد (زیرا آکسون از CNS خارج می‌شود).

• نورون رابط: ✅ دارد و تمام اجزای آن در CNS است.

نتیجه

در این برداشت خاص، می‌توان گفت:

• الف) درست است؛ CNS نورون حسی یا حرکتی‌ای که تمام اجزای آن در CNS باشد ندارد.

• ب) نیز درست است؛ نورون‌هایی که به‌طور کامل در CNS قرار دارند، عملاً نورون‌های رابط هستند.

البته این نتیجه فقط با این قید اضافی صحیح است که منظور از «نورون‌های CNS» نورون‌هایی باشد که تمام اجزای آن‌ها در CNS قرار دارد. در نورواناتومی و فیزیولوژی، معمولاً چنین تعریفی برای «نورون‌های CNS» به کار نمی‌رود؛ به همین دلیل در متون دانشگاهی، به طور معمول گفته نمی‌شود که CNS فقط نورون رابط دارد.

پس الان مثلا نورون هرمی که از قشر پیش حرکتی دستور را به سمت شاخ قدامی نخاع می‌آورد حرکتی نیست؟

پرسش بسیار دقیقی است و اتفاقاً به یکی از اختلاف‌های رایج بین تعریف عملکردی و تعریف آناتومیکی نورون‌ها اشاره می‌کند.

پاسخ این است که چرا، نورون هرمی قشر پیش‌حرکتی یا قشر حرکتی یک نورون حرکتی است.

اما باید دقت کرد که واژه «حرکتی» در علوم اعصاب در دو معنا به کار می‌رود:

۱. تعریف عملکردی (Functional Classification)

در این تعریف، هر نورونی که پیام را در مسیر ایجاد حرکت منتقل کند، نورون حرکتی محسوب می‌شود.

بنابراین:

• نورون هرمی قشر پیش‌حرکتی

• نورون هرمی قشر حرکتی اولیه

• نورون‌های راه کورتیکواسپاینال (Corticospinal tract)

همگی نورون‌های حرکتی هستند؛ زیرا فرمان حرکتی را از مغز به سمت نورون‌های حرکتی نخاع هدایت می‌کنند.

۲. تعریف ساده‌شدهٔ کتاب‌های دبیرستان

در زیست دبیرستان معمولاً نوشته می‌شود:

«نورون حرکتی، پیام را از دستگاه عصبی مرکزی به اندام پاسخ‌دهنده می‌برد.»

در این تعریف، منظور عمدتاً نورون حرکتی نهایی (Lower Motor Neuron) است؛ یعنی نورونی که مستقیماً عضله را عصب‌دهی می‌کند.

در نتیجه، نورون هرمی قشر حرکتی در این تعریف ساده‌شده به‌راحتی قابل طبقه‌بندی نیست؛ زیرا:

• پیام را از CNS خارج نمی‌کند،

• بلکه آن را به نورون حرکتی نخاعی می‌رساند.

از دیدگاه نوروآناتومی

اگر از یک متخصص نورواناتومی سؤال کنید:

«آیا سلول بتز (Betz cell) یا نورون هرمی قشر حرکتی یک نورون حرکتی است؟»

پاسخ او بله خواهد بود؛ این نورون یک Upper Motor Neuron (UMN) است.

سپس این نورون با Lower Motor Neuron (LMN) در شاخ قدامی نخاع سیناپس می‌دهد و LMN عضله را فعال می‌کند.

نتیجه

بنابراین اگر بخواهیم کاملاً علمی صحبت کنیم:

• Upper Motor Neuron = نورون حرکتی ✅

• Lower Motor Neuron = نورون حرکتی ✅

• Interneuron = نورون رابط ✅

در نتیجه، گزاره‌ای مانند «تمام نورون‌های موجود در CNS فقط رابط هستند» از دیدگاه علوم اعصاب صحیح نیست؛ زیرا نورون‌های حرکتی فوقانی (UMN) که جسم سلولی و تقریباً تمام اجزای اصلی‌شان در CNS قرار دارد، خود نوعی نورون حرکتی هستند. تنها بخش انتهایی آکسون آن‌ها ممکن است در نخاع پایان یابد و هرگز به اندام محیطی نرسد، اما این موضوع از عنوان «حرکتی» بودن آن‌ها نمی‌کاهد.

به نظر من، منشأ این ابهام آن است که طبقه‌بندی سه‌گانهٔ «حسی–رابط–حرکتی» در کتاب‌های دبیرستان یک ساده‌سازی آموزشی است، نه یک طبقه‌بندی جامع نورواناتومی. اگر وارد مباحث دانشگاهی شوید، نورون‌های حرکتی به نورون‌های حرکتی فوقانی (UMN) و نورون‌های حرکتی تحتانی (LMN) تقسیم می‌شوند و هر دو در گروه نورون‌های حرکتی قرار می‌گیرند.