بیماری لثه و زوال عقل؛ نتایج مطالعه ۱۰ ساله ژاپن درباره خطر آلزایمر

نتیجه مطالعه ۱۰ ساله در ژاپن: بیماری لثه با افزایش خطر زوال عقل مرتبط است

سلامت دهان و مغز بیش از آنچه در نگاه نخست تصور می‌کنیم به یکدیگر مرتبط هستند. اکنون نتایج یک مطالعه طولانی‌مدت از ژاپن، بار دیگر توجه پژوهشگران علوم اعصاب، نورولوژی و دندان‌پزشکی را به ارتباط میان سلامت لثه، التهاب پریودنتال و خطر زوال عقل جلب کرده است. در این پژوهش که بر پایه داده‌های مطالعه جمعیتی Hisayama Study انجام شده، وضعیت پریودنتال ۱۳۹۶ فرد ۶۰ ساله و بالاتر که در آغاز مطالعه مبتلا به زوال عقل نبودند، برای حدود ۱۰ سال پیگیری شد. پژوهشگران دریافتند شاخص‌های نامطلوب سلامت پریودنتال با افزایش خطر ابتلا به زوال عقل از هر نوع (All-cause dementia) ارتباط دارند. 

مطالعه ژاپنی درباره بیماری لثه و زوال عقل چه نشان داد؟

پژوهشگران در این مطالعه وضعیت بافت‌های نگهدارنده دندان را با چند شاخص استاندارد بررسی کردند؛ از جمله عمق پاکت پریودنتال (Probing Pocket Depth; PPD)، سطح اتصال بالینی (Clinical Attachment Level; CAL) و درصد خونریزی هنگام پروب‌کردن (Bleeding on Probing; BOP). این شاخص‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهند شدت التهاب و تخریب بافت‌های اطراف دندان را دقیق‌تر ارزیابی کنند.

در طول دوره پیگیری، ۲۶۷ نفر به زوال عقل مبتلا شدند که در میان آن‌ها ۱۹۴ مورد بیماری آلزایمر (Alzheimer’s disease) و ۵۱ مورد زوال عقل عروقی (Vascular dementia) تشخیص داده شد. در مقایسه با افرادی که پایین‌ترین میزان شاخص‌های پریودنتال را داشتند، قرارگرفتن در بالاترین چارک PPD، CAL و BOP به‌ترتیب با افزایش خطر زوال عقل همراه بود. نسبت خطر برای این سه شاخص به‌ترتیب ۱٫۷۲، ۱٫۵۹ و ۱٫۵۶ گزارش شد؛ یعنی به زبان ساده، بالاترین سطح هر یک از این شاخص‌ها با حدود ۷۲، ۵۹ و ۵۶ درصد خطر بیشتر زوال عقل همراه بود. 

نکته مهم این است که این اعداد بیانگر افزایش خطر نسبی در یک مطالعه مشاهده‌ای هستند و نباید به این معنا تفسیر شوند که بیماری لثه مستقیماً باعث ایجاد زوال عقل می‌شود.

چرا خونریزی لثه برای علوم اعصاب اهمیت دارد؟

خونریزی هنگام پروب‌کردن (BOP) یکی از شاخص‌های التهاب بافت‌های پریودنتال است. وقتی بافت لثه دچار التهاب می‌شود، شبکه‌ای از سلول‌های ایمنی و میانجی‌های التهابی در محیط بافتی فعال می‌شوند. در بیماری پریودنتال مزمن، این وضعیت می‌تواند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و به یک منبع پایدار از التهاب سیستمیک (Systemic inflammation) تبدیل شود.

از دیدگاه علوم اعصاب، اهمیت این موضوع در مفهوم التهاب عصبی (Neuroinflammation) نهفته است. مغز در برابر تغییرات محیط داخلی بدن کاملاً منفعل نیست و سیستم ایمنی محیطی می‌تواند از مسیرهای مختلف بر عملکرد دستگاه عصبی مرکزی اثر بگذارد. با این حال، مسیر دقیق ارتباط میان التهاب پریودنتال و بیماری‌های نورودژنراتیو همچنان موضوع تحقیق است و نمی‌توان بر اساس این مطالعه یک زنجیره علّی قطعی ترسیم کرد.

سد خونی ـ مغزی چگونه ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشد؟

یکی از فرضیه‌های مطرح در پژوهش‌های مربوط به محور دهان ـ مغز (Oral-Brain Axis)، نقش التهاب مزمن و تغییرات در سد خونی ـ مغزی (Blood-Brain Barrier; BBB) است.

سد خونی ـ مغزی ساختاری انتخاب‌گر است که ورود بسیاری از مولکول‌ها و سلول‌های موجود در خون به بافت عصبی را محدود می‌کند. در شرایط التهابی، عملکرد این سد می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد. از این منظر، التهاب سیستمیک ناشی از بیماری‌های مزمن، از جمله بیماری پریودنتال، ممکن است از طریق تغییر در سیگنال‌های ایمنی و عروقی بر محیط مغز اثر بگذارد.

بااین‌حال، این توضیح هنوز یک مکانیسم پیشنهادی است و مطالعه حاضر مستقیماً ثابت نمی‌کند که التهاب لثه با آسیب‌زدن به سد خونی ـ مغزی باعث آلزایمر می‌شود.

آیا باکتری‌های دهان می‌توانند به مغز مرتبط باشند؟

فرضیه دیگری که در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده، نقش میکروبیوم دهان (Oral microbiome) و باکتری‌های پریودنتال است. دهان یکی از متنوع‌ترین زیست‌بوم‌های میکروبی بدن را در خود جای داده است و اختلال در تعادل این جامعه میکروبی می‌تواند با التهاب موضعی و سیستمیک همراه شود.

برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نیز مسیرهای احتمالی ارتباط میان باکتری‌های دهانی، التهاب، سیستم ایمنی و مغز را بررسی کرده‌اند. بااین‌حال، مشاهده یک مکانیسم زیستی در مدل حیوانی به معنای اثبات همان مکانیسم در انسان نیست. بنابراین، برای مشخص‌شدن اینکه آیا تغییرات میکروبیوم دهان واقعاً در پاتوفیزیولوژی آلزایمر یا سایر انواع زوال عقل نقش علّی دارند، مطالعات انسانی دقیق‌تری مورد نیاز است.

ارتباط بیماری پریودنتال با آلزایمر؛ چه چیزی واقعاً ثابت شده است؟

یکی از مهم‌ترین نکات مطالعه جدید این است که ارتباط میان وضعیت پریودنتال و بیماری آلزایمر نیز بررسی شد. افزایش درصد خونریزی هنگام پروب‌کردن با خطر آلزایمر ارتباط آماری داشت و روند ارتباط نیز از نظر آماری معنادار گزارش شد. همچنین افزایش عمق پاکت پریودنتال با زوال عقل عروقی روندی به سمت افزایش خطر نشان داد، اگرچه این ارتباط برای زوال عقل عروقی در تحلیل مورد اشاره به سطح معناداری آماری نرسید.

این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا زوال عقل یک بیماری واحد نیست. آلزایمر، زوال عقل عروقی و سایر انواع دمانس می‌توانند سازوکارهای پاتولوژیک متفاوتی داشته باشند. بنابراین، بررسی ارتباط سلامت پریودنتال با زیرگونه‌های مختلف دمانس می‌تواند درک دقیق‌تری از محور دهان ـ مغز فراهم کند.

آیا بیماری لثه باعث زوال عقل می‌شود؟

پاسخ علمی در حال حاضر این است که نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت.

مطالعه Hisayama یک مطالعه مشاهده‌ای آینده‌نگر است. چنین مطالعاتی برای شناسایی ارتباط میان یک عامل و پیامدهای سلامت بسیار ارزشمند هستند، اما به‌تنهایی رابطه علت و معلولی را اثبات نمی‌کنند. ممکن است عوامل دیگری مانند سن، وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی، بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت، سبک زندگی، وضعیت عمومی سلامت یا حتی تغییرات اولیه شناختی بر هر دو متغیر اثر بگذارند.

از سوی دیگر، یک احتمال مهم نیز علیت معکوس (Reverse Causality) است. تغییرات شناختی ممکن است سال‌ها پیش از تشخیص رسمی زوال عقل آغاز شوند و بر توانایی فرد برای رعایت بهداشت دهان، مراجعه منظم به دندان‌پزشک و مراقبت از دندان‌ها تأثیر بگذارند. خود پژوهشگران نیز بر اهمیت مطالعات طولانی‌مدت برای کاهش این ابهام تأکید کرده‌اند. (Wiley Online Library)

سلامت دهان؛ بخشی از سلامت مغز در سالمندی

اهمیت این یافته را شاید بتوان در یک پیام ساده خلاصه کرد: سلامت مغز را نمی‌توان کاملاً جدا از سلامت سایر دستگاه‌های بدن بررسی کرد.

دندان‌ها، لثه، میکروبیوم دهان، سیستم ایمنی، عروق و مغز در شبکه‌ای پیچیده از ارتباطات زیستی قرار دارند. مطالعه جدید ژاپنی نشان می‌دهد وضعیت نامطلوب پریودنتال می‌تواند در میان عوامل مرتبط با خطر زوال عقل قرار داشته باشد؛ اما هنوز برای تبدیل این ارتباط آماری به یک رابطه علّی قطعی، شواهد بیشتری لازم است.

از منظر پزشکی پیشگیرانه، این یافته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بیماری پریودنتال قابل پیشگیری و قابل درمان است. مراقبت منظم از دهان، کنترل التهاب لثه و مراجعه به دندان‌پزشک نه‌تنها برای حفظ دندان‌ها اهمیت دارد، بلکه ممکن است در چارچوب گسترده‌تر سلامت سالمندی و عوامل خطر قابل اصلاح زوال عقل نیز اهمیت پیدا کند. مطالعه حاضر به‌جای ارائه یک پاسخ نهایی، پرسش مهم‌تری را پیش روی علوم اعصاب قرار می‌دهد: آیا کنترل التهاب پریودنتال می‌تواند در آینده به یکی از اجزای راهبردهای پیشگیری از زوال شناختی تبدیل شود؟

برای پاسخ به این پرسش، باید منتظر نتایج مطالعات مداخله‌ای، مطالعات طولی با اندازه‌گیری‌های دقیق‌تر زیستی و پژوهش‌های مکانیزمی درباره محور دهان ـ مغز بود. آنچه اکنون می‌دانیم، وجود یک ارتباط قابل‌توجه میان وضعیت پریودنتال و خطر زوال عقل در این جمعیت ژاپنی است؛ نه اثبات اینکه بیماری لثه علت مستقیم آلزایمر است. 

منبع پژوهش

این مطالعه با عنوان Periodontal Status and the Risk of All-Cause Dementia, Alzheimer’s Disease and Vascular Dementia in a Community: The Hisayama Study به سرپرستی Michiko Furuta و همکاران در سال ۲۰۲۶ در Journal of Clinical Periodontology منتشر شده است. مقاله در ۱۶ اوت ۲۰۲۶ به‌صورت آنلاین منتشر شد و دارای DOI: 10.1111/jcpe.70185 است. (PubMed)