مفهوم جهان فرهنگی و مفهوم فرهنگ جهانی؛ جهان ذهنی و جهان اجتماعی
فرهنگ جهانی
مبحث اول
● مبحث اول ● فرهنگ جهانــی
○ انتظـار ميرود در پايـان اين مبحث، کاربر:
1. مفهوم جهان فرهنگی را در تمايز با مفاهيم جهان عينی و جهان ذهنی تعريف كند.
2. چگونگي تمايز و عامل جهانهاي عينی، ذهنی و فرهنگی را تشريح كند.
3. دو مفهوم «جهان فرهنگی» و «فرهنگ جهانی» را تشخيص دهد.
4. دلايل تفاوت فرهنگها را بداند.
5. بداند كه همهی فرهنگها ظرفيت و ادعای جهانی شدن ندارند.
6. ويژگیهای فرهنگ جهانی مطلوب را برشمارد.
7. صورتهای تاريخی فرهنگ سلطه را در جهان توضيح دهد.
8. با استفاده از معيارهاي فرهنگ جهانی مطلوب، فرهنگ سلطه را نقد و ارزيابي كند.
9. شباهتها و تفاوتهاي استعمار قديم، نو و فرانو را تشريح كند.
10. مراحل گسترش فرهنگی عقايد و ارزشهای اسلامي را نام ببرد و ويژگیهاي هر مرحله را توضيح دهد.
11. با ظرفيت دين اسلام برای ساختن يك فرهنگ جهانی آگاه باشد.
○ جهان فرهنگی
جهان انســاني چيست؟ جهان فرهنگی كدام اســت؟ و بين جهان انساني و جهان فرهنگی چه نسبتي وجود دارد؟
در مقالههای گذشــته با مفهوم جهان اجتماعی آشنا شدیم. جهان اجتماعی بخشی از جهان انسانی است. جهان انساني محصول زندگي انسان است و هرچه با انديشه و عمل انسان پديد ميآيد مربوط به اين جهان است. جهان انساني به دو بخش فردي و اجتماعي تقسيم ميشود.
بخش فردي جهان انســاني به زندگي شــخصي و فردي انســانها باز ميگردد و ابعاد اخلاقي، ذهنی و رواني انسانها به اين بخش مربوط ميشود.
بخش اجتماعي جهان انســاني، زندگي اجتماعــي را پديد ميآورد. اين بخش هويتي فرهنگی دارد و به همين دليل، جهان اجتماعي را جهان فرهنگی مينامند. فرهنگ، شيوهی زندگي اجتماعي انسانها را شكل ميدهد و حاصل آگاهي و عمل مشترك آدميان است.
از آنچه دربارهی جهان انســاني و جهان فرهنگی گفته شد مشخص ميشود كه جهان فرهنگی بخشــي از جهان انساني است. از بخش اجتماعي جهان انساني با عنوان جهان فرهنگی و از بخش فردي آن با عنوان جهان ذهنی تعبير ميكنند و بدين ترتيب، جهان فرهنگی در برابر جهان ذهنی قرار داده ميشود.
وقتي فردي دربارهی مسئلهاي خاص ميانديشد، در محدودهی جهان فردي و ذهنی خود زندگي ميكند، ولي هنگامي كه انديشهی خود را به صورت گفتار و نوشتار بيان ميكند يا بر اساس انديشــه و تصميم خود با ديگران رفتار ميكند، به جهان اجتماعي و فرهنگی قدم ميگذارد.
ميدانيم كه فرهنگ، لايهها و سطوح مختلفي دارد. عقايد و ارزشها مربوط به لایههاي عميــق و بنيادين فرهنگاند. هنجارها و رفتارها در لايههاي غيربنيادين قرار دارند. جهان دارد. هر فرد بر اساس عقايد و ارزش ذهنی و فردي انسانها نيز، لايه ها و سطوح مختلفيهاي خود، مسائل روزمرهی زندگي خود را تفسير ميكند و دربارهی آنها تصميم ميگيرد.
بين دو بخش فردي و اجتماعي يا ذهنی و فرهنگی جهان انساني، تناسب و هماهنگي وجود دارد. هر فرهنگی نوعي خاص از عقايد و خصوصيات ذهنی را در افراد پديد ميآورد و به همان نوع اجازهی بروز و ظهور ميدهد، و هر نوع اخلاقي نيز جوياي فرهنگی متناسب با خود است.
گفتگو کنید دربارهی راههاي ورود يك انديشهی فردي به حوزهی فرهنگ با يكديگر گفت وگو كنيد.
○ جهان فرهنگی و جهان عينی
ميدانيم كه تمامي پديدههای جهان هستي، محصول زندگي انسان نیستند. بنابراين، در برابر جهان انساني ميتوان از جهان ديگري نام برد كه از آن با عنوان جهان عينی ياد ميشود. جهان عينی كدام جهان است؟ و چه ديدگاههايي دربارهی آن وجود دارد؟
جهان انساني اعم از آنکه فردی يا اجتماعي باشد در برابر جهان عينی قرار دارد. جهان عينی پيش از انسان وجود داشته است و مستقل از خواست و اعتبار انساني وجود دارد. برخی جهان عينی را به طبيعت محدود ميكنند. اين گروه، جهان طبيعت را در برابر جهان انسانی قرار ميدهند و با تقسيم جهان انسانی به دو جهان ذهنی و فرهنگی از سه جهان سخن میگويند.
• جهان اول: جـهان طبيعـت
• جهان دوم: جهان ذهـــن
• جهان سوم: جهان فرهنگ
متفكران مسلمان، جهان عينی را جهان تكوين نيز مينامند و آن را به جهان طبيعت محدود نميدانند. نزد آنان جهان طبيعت بخشي از جهان عينی و تكويني است. آنها جهان عينی را به دو جهان طبيعت و فوق طبيعت تقسيم ميكنند.
در تعابير قرآني، از عوالم عينی و تكويني با عناوينی مانند دنيا و آخرت، شهادت و غيب، مُلك و ملكوت و مانند آنها ياد میشود.
همــانطور كه بين جهان ذهنی و جهــان فرهنگی پيوند و ارتباط وجود دارد، بين دو جهان عينی و جهان انساني نيز ارتباط و پيوند برقرار است.
تأمل کنید با توجه به آنچه در سالهاي گذشته خواندهايد، تفاوت موجودات جهان تكويني و عينی با موجودات جهان انساني در چيست؟
○ تعامل جهان فرهنگـي و جهان عينـي
بين جهــانهاي مختلف، ارتباط و تعامل وجــود دارد. دربارهی جهانهاي مختلف و چگونگي ارتباط و پيوند آنها نظرات متفاوتي وجود دارد. به چه ميزان با اين ديدگاهها آشناييد؟
● نظر اول: برخي جهان عينی را به جهان طبيعت محدود ميكنند و اين جهان را مهمتر از جهان ذهنی و جهان فرهنگی ميدانند. از نظر اين گروه، ذهن افراد و فرهنگ جامعه نيز هويتي طبيعي و مادي دارند و علوم مربوط به آنها نظير علوم طبيعي است. اين گروه بين علوم طبيعي و علوم انساني و اجتماعي تفاوتي واقعي قائل نيستند.
● نظر دوم: گروهي ديگــر جهان فرهنگ را مهمتر از جهان ذهنی و جهان طبيعي و عينــی ميدانند. اين گروه جهــان ذهنی و فردي افراد را تابع فرهنگ جامعه ميدانند و جهان عينی و طبيعي را نيز ماده خامي مي دانند كه در معرض برداشــت ها و تصرفات مختلف فرهنگی و اجتماعي انسان ها قرار ميگيرد.
● نظر سوم: نظر كساني است كه هردو جهان فرهنگی و جهان عينی را مهم و در تعامل با يكديگر ميدانند.
در نگاه قرآني، جهان عينی محدود به جهان طبيعت نيست و ادراك و آگاهي نيز محدود به حيات انساني نميباشد و جهان عينی براســاس حكمت و مشیّت خداوند سبحان، رفتاري حكيمانه با انسان و جامعهی انساني دارد.
قرآن كريم علاوه برآنکه براي جامعه و فرهنگ، جايگاه ويژهاي قائل است و از زندگي و مرگ امتها سخن ميگويد، جهان فردي اشخاص را نيز ناديده نميگيرد و بر مسئوليت فرد در قبال فرهنگ و جامعه تأكيد ميكند.
از منظر قرآن هرگاه انسان، اخلاقي الهي داشته باشد و جامعه نيز از فرهنگی توحيدي برخوردار باشــد، جهان عينی درهاي بركات خود را به روي انسانها ميگشايد، و هرگاه افراد و فرهنگ جامعه هويتي مشركانه داشته باشند، زمين و آسمان از تعامل سازنده با آنها باز ميمانند و ظرفيتهاي الهي و آسماني خود را از آنها پنهان ميكنند.
تحقیق کنید برخي آيات قرآن كريم از تعامل فعال جهان عينی با جهان فرهنگی و اجتماعي سخن میگويند. دربارهی اين آيات تحقيق كنيد.
مفاهیم کلیدی اصطلاحات و مفاهيم اساسي درس را در اين قسمت بنويسيد.
جهان فرهنگی،
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
خلاصه کنید مطالب مهم درس را در قالب جمله يا گزاره بنويسید . در این قمست یا مفاهیم كليدي را تعريف ميكنيد يا ارتباط آنها را دو به دو نشان ميدهيد. بخش اجتماعی جهان انسانی هویتی فرهنگی دارد و از آن با عنوان جهان فرهنگی یاد میشود.
آنچه آموختیم در اين قسمت ميتوانيد جملهها و گزارههايي را كه در قسمت «خلاصه كنيد» نوشتهايد با هم تركيب كنيد و در قالب بند يا پاراگراف بنويسيد.
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
فــرض كنيد ميخواهيد مطالبي را كه در اين درس ياد گرفتيد به زبان و قلم خودتان به ديگران آموزش دهيد. در كلاس نوشــتههاي خود را بخوانيد و با راهنمايي دبيرخود، بهترين آنها را انتخاب كنيد و به نام نويسندهی آن در كتاب خود بنويسید.
………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………
