عجیب‌ترین جوایز ایگ نوبل ۲۰۱۸ | ۹ پژوهش علمی خنده‌دار
جایزه ایگ نوبل چیست؟ وقتی علم ما را می‌خنداند و به فکر فرو می‌برد
علم معمولاً با تصویری جدی از آزمایشگاه‌ها، تجهیزات پیچیده، نمودارهای آماری و دانشمندانی شناخته می‌شود که سال‌ها برای پاسخ‌دادن به پرسش‌های دشوار تلاش می‌کنند. بااین‌حال، همه پرسش‌های علمی از ابتدا بزرگ و باشکوه به نظر نمی‌رسند. گاهی یک مشاهده ساده، رفتاری روزمره یا حتی پرسشی که در نگاه نخست مضحک به نظر می‌رسد، نقطه آغاز پژوهشی می‌شود که درک ما را از جهان تغییر می‌دهد.
آیا تکان‌های یک ترن هوایی می‌تواند به خروج سنگ کلیه کمک کند؟ آیا بزاق انسان واقعاً قدرت پاک‌کنندگی دارد؟ چرا متخصصان شراب ممکن است بوی مگس سرکه را در یک گیلاس شراب تشخیص دهند؟ و آیا تخلیه خشم روی یک عروسک می‌تواند میل فرد به تلافی‌کردن را کاهش دهد؟
این پرسش‌ها شاید در ابتدا بیشتر به یک برنامه کمدی شباهت داشته باشند تا یک پژوهش دانشگاهی؛ اما پشت بسیاری از آن‌ها روش‌های علمی، مشاهده‌های نظام‌مند و تلاش برای آزمودن فرضیه‌هایی مشخص قرار دارد.
اینجاست که جایزه ایگ نوبل (Ig Nobel Prize) وارد میدان می‌شود؛ جایزه‌ای متفاوت که به پژوهش‌هایی توجه می‌کند که ابتدا مخاطب را به خنده می‌اندازند و سپس او را به فکرکردن وامی‌دارند.
در سال ۲۰۱۸، پژوهشگرانی از رشته‌های پزشکی، شیمی، زیست‌شناسی، مردم‌شناسی، آموزش پزشکی، ادبیات، تغذیه، صلح و اقتصاد با این جایزه شناخته شدند. وجه مشترک این تحقیقات، نه لزوماً بی‌اهمیت‌بودن آن‌ها، بلکه غیرمنتظره‌بودن پرسش‌ها و نتایجشان بود.
در این مقاله از آینده‌نگاران مغز، ۹ مورد از این پژوهش‌های شگفت‌انگیز را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم که چگونه پرسش‌هایی ظاهراً خنده‌دار می‌توانند دریچه‌ای به سوی شناخت بهتر بدن انسان، رفتار اجتماعی، ادراک حسی و تصمیم‌گیری باز کنند.
ایگ نوبل؛ جایزه‌ای برای پژوهش‌هایی که انتظارشان را نداریم
جایزه ایگ نوبل در سال ۱۹۹۱ پایه‌گذاری شد و سازمان تحقیقات نامحتمل (Improbable Research) از برگزارکنندگان اصلی آن است. هدف این جایزه، برجسته‌کردن پژوهش‌هایی است که در نگاه نخست عجیب، غیرمعمول یا خنده‌دار به نظر می‌رسند، اما می‌توانند مخاطب را به تأمل درباره علم و شیوه پژوهش علمی دعوت کنند.
مراسم اهدای جوایز معمولاً با فضایی متفاوت از همایش‌های رسمی علمی برگزار می‌شود. شوخی‌های صحنه‌ای، پرتاب هواپیماهای کاغذی و برنامه‌های نامتعارف بخشی از حال‌وهوای این رویداد هستند. حضور برندگان جایزه نوبل واقعی در اهدای برخی جوایز ایگ نوبل نیز از ویژگی‌های شناخته‌شده این مراسم است.
البته یک نکته اساسی را نباید فراموش کرد: عجیب‌بودن موضوع یک پژوهش، به‌تنهایی نشانه اعتبار علمی آن نیست؛ همان‌طور که خنده‌داربودن عنوان یک مقاله، آن را بی‌ارزش نمی‌کند. برای ارزیابی هر مطالعه باید روش اجرا، حجم نمونه، کیفیت داده‌ها، محدودیت‌ها و امکان تکرار نتایج را بررسی کرد.
ارزش واقعی ایگ نوبل در این است که به ما یادآوری می‌کند علم فقط درباره پرسش‌های بزرگ و متداول نیست؛ گاهی بررسی یک مسئله کوچک و نامتعارف نیز می‌تواند به شناخت دقیق‌تری از واقعیت منجر شود.
۱. جایزه پزشکی ۲۰۱۸؛ آیا ترن هوایی به دفع سنگ کلیه کمک می‌کند؟
برندگان: مارک میچل (Marc Mitchell) و دیوید وارتینگر (David Wartinger)
موضوع پژوهش: اعتبارسنجی یک مدل کلیوی برای بررسی دفع سنگ کلیه هنگام سوارشدن بر ترن هوایی
تصور کنید پزشکی به شما بگوید که یکی از موضوعات پژوهش او، بررسی رابطه میان ترن هوایی و دفع سنگ کلیه است. احتمالاً نخستین واکنش شما خنده خواهد بود؛ اما این دقیقاً همان پرسشی بود که دو پژوهشگر در یک مطالعه پزشکی بررسی کردند.
میچل و وارتینگر به دنبال پاسخ این پرسش بودند که آیا حرکت‌ها و شتاب‌های ناشی از سوارشدن بر ترن هوایی می‌توانند بر جابه‌جایی سنگ‌های کلیوی اثر بگذارند یا خیر.
آن‌ها برای بررسی این فرضیه، از یک مدل مصنوعی کلیه استفاده کردند که با سنگ‌های واقعی کلیه و مایعی شبیه ادرار آماده شده بود. این مدل در موقعیت‌های مختلف ترن هوایی قرار گرفت تا پژوهشگران بتوانند حرکت سنگ‌ها را مشاهده کنند.
این مطالعه در ترن هوایی «بیگ تندر مانتین» (Big Thunder Mountain Railroad) در مجموعه دیزنی انجام شد. پژوهشگران در مجموع ۶۰ بار سوار ترن شدند و شرایط متفاوتی را برای بررسی جابه‌جایی سنگ‌ها آزمودند.
نتایج نشان داد که موقعیت قرارگیری مدل کلیه و شرایط حرکت ترن می‌توانند بر احتمال عبور سنگ‌ها از مسیر خروجی اثر بگذارند. این مشاهده، فرضیه‌ای جالب را مطرح کرد: برخی حرکت‌های مکانیکی ممکن است در شرایط خاص به جابه‌جایی سنگ‌های کوچک کمک کنند.
اما آیا این نتیجه به معنای توصیه ترن‌سواری برای درمان سنگ کلیه است؟ قطعاً خیر. آزمایش روی یک مدل مصنوعی، معادل اثبات اثربخشی یک روش درمانی در بدن انسان نیست. اندازه و محل سنگ، وضعیت دستگاه ادراری و شرایط بالینی فرد همگی اهمیت دارند.
نکته علمی: این پژوهش نمونه‌ای از تبدیل یک مشاهده نامتعارف به فرضیه‌ای آزمون‌پذیر است. ارزش آن در طرح پرسش و بررسی تجربی آن قرار دارد، نه در تبدیل یک تفریح هیجان‌انگیز به نسخه درمانی.
۲. جایزه شیمی ۲۰۱۸؛ بزاق انسان واقعاً یک پاک‌کننده است؟
برندگان: پائولا رومائو (Paula Romão)، آدیلیا آلارکائو (Adília Alarcão) و سزار ویانا (César Viana)
موضوع پژوهش: بررسی توانایی بزاق انسان در پاک‌کردن سطوح و مواد رنگی
بزاق بیشتر به‌عنوان مایعی شناخته می‌شود که به جویدن غذا، بلع و آغاز فرایند گوارش کمک می‌کند. بااین‌حال، انسان‌ها در زندگی روزمره از گذشته از بزاق برای پاک‌کردن برخی سطوح نیز استفاده کرده‌اند. پژوهشگران این پرسش را مطرح کردند که آیا چنین کاربردی پشتوانه شیمیایی دارد؟
در این مطالعه، ویژگی‌های بزاق انسان و توانایی آن در پاک‌کردن برخی مواد رنگی بررسی شد. پژوهشگران از روش‌های آزمایشگاهی، از جمله کروماتوگرافی، برای مطالعه ترکیبات بزاق استفاده کردند و عملکرد آن را در پاک‌کردن سطوح مورد آزمایش قرار دادند.
یکی از ترکیبات مهم بزاق، آنزیم آلفا آمیلاز (Alpha-amylase) است که در تجزیه نشاسته نقش دارد. بااین‌حال، نباید تصور کرد که تمام توانایی پاک‌کنندگی مشاهده‌شده الزاماً به یک آنزیم خاص مربوط است؛ ویژگی‌های شیمیایی سطح، نوع آلودگی و ترکیب مایع نیز می‌توانند در نتیجه مؤثر باشند.
پژوهشگران همچنین از بزاق مصنوعی برای بررسی برخی ویژگی‌های مشاهده‌شده استفاده کردند. این کار به آن‌ها امکان داد که نقش ترکیبات مشخص را در شرایط کنترل‌شده‌تر مطالعه کنند.
طنز ماجرا در این است که ماده‌ای که بدن انسان به‌طور طبیعی تولید می‌کند، موضوع بررسی‌هایی قرار گرفته که می‌توانند به پژوهش در زمینه مواد پاک‌کننده و روش‌های نگهداری از آثار هنری مرتبط باشند.
البته این نتیجه به معنای توصیه استفاده از بزاق برای تمیزکردن هر سطحی نیست. بزاق می‌تواند حاوی میکروارگانیسم‌ها باشد و استفاده از آن برای آثار هنری، اشیای حساس یا وسایل عمومی باید با ملاحظات بهداشتی و تخصصی انجام شود.
نکته علمی: یک رفتار قدیمی و ظاهراً ساده می‌تواند به پرسشی درباره ترکیبات شیمیایی و عملکرد مواد طبیعی تبدیل شود. علم به‌جای پذیرش بی‌چون‌وچرای تجربه‌های روزمره، آن‌ها را در معرض آزمون قرار می‌دهد.
۳. جایزه زیست‌شناسی ۲۰۱۸؛ چگونه بوی مگس سرکه به شراب راه پیدا می‌کند؟
برندگان: پاول بکر، سباستین لبرتون، اریکا والین، اریک هدِنستروم، فیلیپه بوررو-اچوری، ماری بنگتسون، فولکر خورخر و پیتر ویتزگال
موضوع پژوهش: بررسی توانایی تشخیص بوی مگس سرکه در شراب
یک متخصص شراب باید بتواند مجموعه‌ای از بوها و مزه‌های ظریف را تشخیص دهد. اما اگر یکی از این بوها از مگسی کوچک سرچشمه گرفته باشد که درون گیلاس شراب قرار داشته است، چه اتفاقی می‌افتد؟
در این پژوهش، گروهی از ارزیابان متخصص شراب نمونه‌هایی را بررسی کردند که برخی از آن‌ها در معرض مگس سرکه (Drosophila melanogaster) قرار گرفته بودند. هدف پژوهش، بررسی این احتمال بود که ترکیبات بویایی مرتبط با این حشره حتی در غلظت‌های بسیار پایین نیز قابل تشخیص باشند.
مگس سرکه می‌تواند ترکیبات فرّاری تولید کند که در محیط اطراف پراکنده می‌شوند. برخی از این ترکیبات در مقادیر بسیار کم نیز ممکن است برای دستگاه بویایی انسان قابل تشخیص باشند. بنابراین، تشخیص بوی مرتبط با حضور حشره در شراب لزوماً به معنای مشاهده خود حشره یا وجود تعداد زیادی از آن نیست.
این پژوهش از نظر علمی به حوزه شیمی حسی (Sensory Chemistry)، بویایی انسان و ارتباط میان ترکیبات شیمیایی و تجربه ادراکی مربوط می‌شود.
در روایت‌های عمومی گاهی از گیرنده‌های فرومونی انسان به‌عنوان توضیح این توانایی یاد می‌شود؛ اما باید دقت کرد که تشخیص یک ترکیب بویایی به‌تنهایی وجود یک گیرنده اختصاصی فرومونی یا نقش قطعی آن در انسان را ثابت نمی‌کند. برای چنین نتیجه‌گیری‌هایی به شواهد مستقل و دقیق‌تری نیاز است.
نکته علمی: حس بویایی انسان می‌تواند به مقادیر بسیار اندکی از برخی ترکیبات شیمیایی حساس باشد. همین ویژگی به متخصصان امکان می‌دهد تفاوت‌هایی را تشخیص دهند که برای دیگران نامحسوس است؛ هرچند این توانایی به معنای خطاناپذیری ادراک بویایی نیست.
۴. جایزه مردم‌شناسی ۲۰۱۸؛ آیا شامپانزه‌ها از انسان تقلید می‌کنند؟
برندگان: توماس پرسسون (Tomas Persson)، گابریلا-آلینا ساوسیک و الِنی مادسِن
موضوع پژوهش: تقلید متقابل رفتار میان شامپانزه‌ها و بازدیدکنندگان باغ‌وحش
تقلید یکی از رفتارهایی است که در تعاملات اجتماعی انسان نقش مهمی دارد. ما حرکات، حالت‌های چهره و رفتارهای دیگران را گاهی آگاهانه و گاهی بدون توجه مستقیم تقلید می‌کنیم. اما آیا این رفتار در گونه‌های دیگر نیز دیده می‌شود؟
پژوهشگران برای بررسی این پرسش، رفتار شامپانزه‌ها و بازدیدکنندگان باغ‌وحش فوروویک در سوئد را مشاهده کردند. آن‌ها به دنبال نشانه‌هایی از تقلید متقابل بودند؛ یعنی موقعیت‌هایی که در آن یک گونه، رفتار گونه دیگر را تکرار می‌کرد.
نتایج گزارش‌شده نشان داد که تقلید رفتاری در تعامل میان انسان‌ها و شامپانزه‌ها پدیده‌ای یک‌طرفه نیست و شامپانزه‌ها نیز در برخی موقعیت‌ها رفتار بازدیدکنندگان را تقلید می‌کنند.
اهمیت این موضوع فراتر از جنبه سرگرم‌کننده آن است. شامپانزه‌ها از نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده تکاملی انسان به شمار می‌روند و مطالعه رفتار اجتماعی آن‌ها می‌تواند به پژوهشگران در شناخت ریشه‌های تکاملی برخی قابلیت‌های ارتباطی کمک کند.
بااین‌حال، تقلید یک حرکت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که حیوان قصد آگاهانه‌ای برای شوخی، برقراری ارتباط یا همدلی داشته است. برای تفسیر این رفتار باید زمینه تعامل، نوع حرکت و احتمال تقلید تصادفی را نیز در نظر گرفت.
نکته علمی: مطالعه تقلید میان‌گونه‌ای می‌تواند به شناخت یادگیری اجتماعی، ارتباط غیرکلامی و رفتار پریمات‌ها کمک کند. آنچه در نگاه نخست سرگرم‌کننده به نظر می‌رسد، ممکن است پرسش‌های مهمی درباره تکامل رفتار اجتماعی ایجاد کند.
۵. جایزه آموزش پزشکی ۲۰۱۸؛ چرا یک پزشک روی خودش کولونوسکوپی انجام داد؟
برنده: آکیرا هوریوچی (Akira Horiuchi)
موضوع پژوهش: کولونوسکوپی در حالت نشسته و تجربه خودکولونوسکوپی
کولونوسکوپی (Colonoscopy) روشی پزشکی برای مشاهده داخل روده بزرگ با استفاده از یک ابزار انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین است. این روش معمولاً در شرایط بالینی و با رعایت ملاحظات ایمنی انجام می‌شود. بنابراین، انجام آن روی خود فرد، آن هم در حالت نشسته، موضوعی است که به‌راحتی توجه هر مخاطبی را جلب می‌کند.
آکیرا هوریوچی در گزارشی علمی، تجربه انجام خودکولونوسکوپی را توصیف کرد و امکان اجرای این روش در وضعیت نشسته را مورد توجه قرار داد.
در نگاه نخست، پرسش این است که چرا پزشکی باید چنین تجربه‌ای را روی خودش انجام دهد؟ پاسخ را باید در هدف گزارش، بررسی امکان اجرای روش و تجربه فنی انجام آن جست‌وجو کرد، نه در این تصور که خودآزمایی لزوماً از روش‌های متعارف پزشکی بهتر است.
گزارش یک تجربه شخصی می‌تواند برای طرح ایده‌های تازه یا توصیف امکان اجرای یک روش مفید باشد؛ اما به‌تنهایی برای اثبات برتری، ایمنی یا کارآمدی یک روش درمانی کافی نیست. ارزیابی چنین ادعاهایی به بررسی‌های مستقل و شواهد گسترده‌تر نیاز دارد.
همچنین این پژوهش نباید به‌عنوان راهنمایی برای انجام کولونوسکوپی در خانه یا بدون نظارت متخصص تفسیر شود. کولونوسکوپی ممکن است با عوارضی همراه باشد و انجام آن مستلزم دانش تخصصی، تجهیزات مناسب و شرایط ایمن است.
نکته علمی: مرز میان یک تجربه شخصی جالب و یک روش پزشکی قابل توصیه، مرز میان مشاهده اولیه و شواهد کافی است. این تمایز یکی از اصول اساسی پزشکی مبتنی بر شواهد (Evidence-Based Medicine) به شمار می‌رود.
۶. جایزه ادبیات ۲۰۱۸؛ چرا بیشتر مردم دفترچه راهنمای وسایل را نمی‌خوانند؟
برندگان: تیا بلکلر، رافائل گومز، وسنا پوپوویچ و ام. هلن تامپسون
موضوع پژوهش: بررسی نحوه استفاده کاربران از دفترچه‌های راهنما و قابلیت‌های وسایل خانگی
بسیاری از ما هنگام خرید یک وسیله جدید، با اشتیاق جعبه آن را باز می‌کنیم؛ اما وقتی به دفترچه راهنما می‌رسیم، ممکن است آن را کنار بگذاریم و مستقیماً سراغ دکمه روشن‌کردن برویم.
این رفتار روزمره موضوع پژوهشی درباره نحوه تعامل کاربران با دستورالعمل‌های محصولات و قابلیت‌های اضافی وسایل خانگی قرار گرفت. مطالعه‌ای که در سال‌های مختلف انجام شد، نشان داد دسترسی به دفترچه راهنما لزوماً به معنای مطالعه آن یا استفاده کامل از امکانات دستگاه نیست.
دلایل این رفتار می‌تواند متنوع باشد: کمبود وقت، پیچیدگی متن، اعتماد بیش از حد به تجربه قبلی، طراحی نامناسب دستورالعمل‌ها یا تصور اینکه استفاده از وسیله به توضیح بیشتری نیاز ندارد.
از منظر روان‌شناسی شناختی (Cognitive Psychology)، این رفتار را می‌توان با تلاش ذهن برای کاهش بار پردازش اطلاعات و اتکا به راهبردهای آشنا مرتبط دانست. وقتی فرد با وسیله‌ای روبه‌رو می‌شود که به نظرش مشابه ابزارهای قبلی است، ممکن است پیش از مطالعه دستورالعمل‌ها، بر تجربه گذشته تکیه کند.
این راهبرد همیشه نامناسب نیست؛ اما گاهی موجب می‌شود قابلیت‌های مهم دستگاه نادیده گرفته شوند یا کاربر وسیله را به شکلی غیرکارآمد به کار ببرد.
در گزارش‌های مربوط به این پژوهش، تفاوت‌هایی میان گروه‌های جمعیتی از نظر مطالعه دفترچه‌ها نیز مطرح شده است. بااین‌حال، چنین تفاوت‌هایی را نباید به ویژگی‌های ذاتی یک جنس یا گروه سنی تعمیم داد؛ زیرا رفتار کاربران می‌تواند به نوع محصول، تجربه قبلی و شرایط استفاده وابسته باشد.
نکته علمی: طراحی خوب تنها به ساخت وسیله‌ای پیشرفته محدود نمی‌شود؛ باید استفاده از آن نیز برای انسان قابل فهم باشد. پژوهش درباره دفترچه‌های راهنما می‌تواند به بهبود طراحی دستورالعمل‌ها، تجربه کاربری (User Experience) و دسترس‌پذیری محصولات کمک کند.
۷. جایزه تغذیه ۲۰۱۸؛ آیا آدم‌خواری انسان‌های باستانی ارزش غذایی بالایی داشت؟
برنده: جیمز کول (James Cole)
موضوع پژوهش: ارزیابی ارزش کالری بدن انسان در مقایسه با دیگر منابع غذایی دوران پارینه‌سنگی
آدم‌خواری انسان (Human Cannibalism) موضوعی حساس و در عین حال مهم در باستان‌شناسی، انسان‌شناسی و مطالعه تکامل انسان است. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهند که در برخی جوامع و دوره‌های پیشاتاریخی، بقایای انسانی با نشانه‌هایی از برش، شکستن استخوان یا پردازش مشابه حیوانات برای مصرف غذایی یافت شده‌اند؛ هرچند تفسیر علت این رفتار در هر مورد نیازمند بررسی دقیق است.
یکی از فرضیه‌هایی که درباره آدم‌خواری در گذشته مطرح شده، نقش آن در تأمین انرژی و مواد غذایی بوده است. جیمز کول این مسئله را از منظر ارزش کالری بررسی کرد: آیا مصرف بدن انسان، در مقایسه با شکار حیوانات دیگر، منبع غذایی به‌ویژه پربازدهی محسوب می‌شد؟
این پژوهش با برآورد ارزش انرژی بخش‌های مختلف بدن انسان و مقایسه آن با منابع غذایی حیوانی، تصویری متفاوت از فرضیه ساده «آدم‌خواری برای تأمین کالری» ارائه کرد. برآوردهای پژوهش نشان می‌دادند که بدن انسان در مقایسه با برخی جانورانی که انسان‌های باستانی می‌توانستند شکار کنند، الزاماً منبع غذایی برتری نبوده است.
البته از این یافته نمی‌توان نتیجه گرفت که انگیزه غذایی در هیچ موردی از آدم‌خواری نقش نداشته است. رفتارهای انسانی ممکن است دلایل متعدد داشته باشند و شواهد باستان‌شناختی همیشه امکان تعیین انگیزه دقیق افراد را فراهم نمی‌کنند.
آدم‌خواری می‌توانسته در زمینه‌هایی مانند قحطی، آیین‌های فرهنگی، مناسک تدفین یا درگیری‌های اجتماعی رخ دهد. بنابراین، تفسیر این پدیده به بررسی شواهد زیستی، باستان‌شناختی و فرهنگی نیاز دارد.
نکته علمی: این پژوهش نشان می‌دهد که برای توضیح رفتار انسان‌های باستانی نباید به یک فرضیه جذاب بسنده کرد. مقایسه کمی منابع غذایی می‌تواند فرضیه‌ها را محدود یا اصلاح کند، اما به‌تنهایی تمام ابعاد یک رفتار پیچیده را توضیح نمی‌دهد.
۸. جایزه صلح ۲۰۱۸؛ فریاد و فحاشی هنگام رانندگی چه چیزی درباره رفتار انسان می‌گویند؟
برندگان: فرانسیسکو آلونسو، کریستینا استبان، آندره سرج، ماریا-لوئیزا بالستار، خایمه سان‌مارتین، کونستانزا کالاتایود و بئاتریز آلامار
موضوع پژوهش: بررسی شیوع، دلایل، خطر ادراک‌شده و پیامدهای پرخاشگری کلامی هنگام رانندگی
رانندگی یکی از موقعیت‌هایی است که در آن افراد، حتی کسانی که در شرایط عادی آرام به نظر می‌رسند، ممکن است ناگهان عصبانی شوند. بوق‌های مکرر، تغییر مسیر ناگهانی، رعایت‌نکردن حق تقدم و احساس بی‌احترامی می‌توانند زمینه واکنش‌های تند کلامی را فراهم کنند.
گروه پژوهشی این مطالعه، رفتار رانندگان در اسپانیا را بررسی کرد و از حدود هزار راننده درباره دفعات و دلایل پرخاشگری کلامی هنگام رانندگی پرسش‌هایی مطرح کرد.
این پژوهش به موضوعی فراتر از استفاده از کلمات نامناسب می‌پردازد: رابطه میان هیجان، ادراک رفتار دیگران، کنترل تکانه و ایمنی ترافیک.
از منظر روان‌شناسی، فردی که رفتار راننده دیگری را عمدی و توهین‌آمیز تفسیر می‌کند، ممکن است با شدت بیشتری واکنش نشان دهد. چنین برداشتی می‌تواند خشم را تشدید کند و زمینه رفتارهای پرخطر، مانند تعقیب راننده دیگر، تهدید یا رانندگی تهاجمی را فراهم سازد.
البته فحاشی به‌تنهایی به معنای وقوع تصادف نیست؛ خطر زمانی افزایش می‌یابد که خشم بر توجه، تصمیم‌گیری و کنترل رفتار اثر منفی بگذارد.
این موضوع از نظر سلامت عمومی نیز اهمیت دارد. رانندگی ایمن به توجه پایدار، پیش‌بینی رفتار دیگران و توانایی مهار واکنش‌های تکانشی وابسته است. در چنین شرایطی، فاصله‌گرفتن از موقعیت تحریک‌کننده و خودداری از مقابله مستقیم می‌تواند به کاهش خطر کمک کند.
نکته علمی: پرخاشگری کلامی در ترافیک فقط یک مسئله فرهنگی یا اخلاقی نیست؛ بلکه با تنظیم هیجان، ارزیابی اجتماعی و رفتارهای مرتبط با ایمنی ارتباط دارد. مطالعه این رفتارها می‌تواند در طراحی برنامه‌های آموزش رانندگی ایمن مؤثر باشد.
۹. جایزه اقتصاد ۲۰۱۸؛ آیا تخلیه خشم روی عروسک وودو می‌تواند کمک‌کننده باشد؟
برندگان: لیندی هانیو لیانگ، داگلاس براون، هواین لیان، ساموئل هانیگ، دی لانس فریس و لیزا کیپینگ
موضوع پژوهش: بررسی اثر استفاده از عروسک نمادین برای تلافی‌کردن پس از تجربه بی‌عدالتی در محیط کار
فرض کنید کارمندی احساس می‌کند مدیرش با او ناعادلانه رفتار کرده است. او عصبانی است، اما می‌داند که تلافی مستقیم ممکن است وضعیت شغلی‌اش را بدتر کند. آیا راهی وجود دارد که بتواند بخشی از خشم خود را تخلیه کند، بدون آنکه مستقیماً به مدیر یا سازمان آسیب بزند؟
این پرسش، زمینه پژوهشی درباره استفاده از عروسک وودو (Voodoo Doll) به‌عنوان نمادی از فردی را فراهم کرد که شخص از او ناراضی است.
در این نوع آزمایش‌ها، شرکت‌کنندگان پس از تجربه یا یادآوری رفتاری ناعادلانه، فرصت پیدا می‌کنند واکنش خود را از طریق یک عروسک نمادین بروز دهند. پژوهشگران سپس تغییرات مرتبط با احساس خشم یا میل به تلافی را بررسی می‌کنند.
نتایج این پژوهش نشان داد که در شرایط آزمایش‌شده، انجام رفتار نمادین روی عروسک می‌تواند با کاهش برخی احساسات منفی یا میل به تلافی همراه باشد. از این منظر، عروسک نقش یک هدف نمادین را ایفا می‌کند و واکنش فرد به جای متوجه‌شدن به شخص واقعی، در محیطی کنترل‌شده بروز می‌یابد.
بااین‌حال، باید میان کاهش موقت احساس خشم و حل‌وفصل واقعی تعارض تفاوت قائل شد. چنین تمرینی لزوماً علت بی‌عدالتی را برطرف نمی‌کند، رابطه کاری را اصلاح نمی‌کند و برای همه افراد یا همه موقعیت‌ها نیز نتیجه یکسانی ندارد.
همچنین نمی‌توان از این یافته نتیجه گرفت که هر نوع تخلیه خشم مفید است. برخی شیوه‌های تخلیه هیجان، به‌ویژه هنگامی که با مرور مکرر افکار خشم‌آلود همراه باشند، ممکن است به تداوم خشم کمک کنند. اثر یک راهبرد به شیوه اجرا، زمینه و پیامدهای آن بستگی دارد.
نکته علمی: این پژوهش نمونه‌ای جالب از بررسی رابطه میان رفتار نمادین، احساس بی‌عدالتی و تنظیم هیجان است. ارزش آن در طرح پرسشی آزمون‌پذیر درباره رفتار انسان قرار دارد، نه در ارائه یک راه‌حل قطعی برای تعارض‌های محیط کار.
این پژوهش‌های عجیب چه چیزی درباره علم به ما می‌آموزند؟
مرور برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۸ نشان می‌دهد که علم تنها در پاسخ‌های بزرگ و کشفیات شگفت‌آور خلاصه نمی‌شود. گاهی پرسش‌های کوچک، غیرمنتظره و حتی خنده‌دار می‌توانند فرصتی برای آزمودن فرضیه‌ها و اصلاح برداشت‌های رایج فراهم کنند.
از مطالعه حرکت سنگ کلیه در یک مدل مصنوعی تا بررسی توانایی انسان در تشخیص ترکیبات بویایی، هر پژوهش مسیر متفاوتی را دنبال می‌کند؛ اما همه آن‌ها یک درس مشترک دارند: هیچ پرسشی صرفاً به دلیل عجیب‌بودن نباید از بررسی علمی مصون بماند و هیچ نتیجه‌ای نیز صرفاً به دلیل جذاب‌بودن نباید بدون ارزیابی پذیرفته شود.
این تمایز به‌ویژه در روزگاری اهمیت دارد که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند یک نتیجه محدود را به توصیه‌ای عمومی تبدیل کنند. ممکن است عنوان یک مطالعه به‌سرعت منتشر شود، اما محدودیت‌های روش‌شناختی آن نادیده گرفته شوند. خواننده آگاه باید میان مشاهده اولیه، نتیجه آزمایشگاهی، شواهد بالینی و توصیه عملی تفاوت قائل شود.
برای مثال، بررسی یک مدل مصنوعی کلیه به معنای اثبات روش درمانی برای بیماران نیست؛ مشاهده یک رفتار در باغ‌وحش لزوماً انگیزه درونی حیوان را مشخص نمی‌کند؛ و کاهش خشم در یک موقعیت آزمایشی نیز تضمین نمی‌کند که همان روش در تمام روابط کاری مؤثر باشد.
از سوی دیگر، این پژوهش‌ها یادآوری می‌کنند که کنجکاوی علمی می‌تواند از هر گوشه‌ای آغاز شود: از آشپزخانه و جاده گرفته تا باغ‌وحش، محیط کار و حتی دفترچه راهنمای یک وسیله خانگی.
در نهایت، ایگ نوبل فرصتی فراهم می‌کند تا با لبخند به پرسش‌های نامتعارف نگاه کنیم، اما در همان حال معیارهای ارزیابی علمی را جدی بگیریم. شاید بهترین دستاورد این جایزه آن باشد که ما را وادار می‌کند پیش از قضاوت درباره یک پژوهش بپرسیم: سؤال دقیق چه بوده است؟ شواهد چه چیزی را نشان داده‌اند؟ و مهم‌تر از همه، چه نتیجه‌ای را هنوز نمی‌توان از آن‌ها گرفت؟
پرسش‌های متداول درباره جوایز ایگ نوبل
جایزه ایگ نوبل چیست؟
ایگ نوبل جایزه‌ای علمی و طنزآمیز است که از سال ۱۹۹۱ برای برجسته‌کردن پژوهش‌های غیرمعمولی شناخته می‌شود که ابتدا مخاطب را به خنده می‌اندازند و سپس او را به تفکر وامی‌دارند.
آیا تحقیقات برنده ایگ نوبل واقعاً علمی هستند؟
بسیاری از این تحقیقات در نشریات علمی منتشر شده‌اند؛ بااین‌حال، کیفیت شواهد و اعتبار نتایج باید برای هر مطالعه به‌طور جداگانه ارزیابی شود. دریافت این جایزه به‌تنهایی معادل تأیید قطعی یک نتیجه علمی نیست.
آیا ترن هوایی می‌تواند سنگ کلیه را دفع کند؟
یک مطالعه برنده ایگ نوبل در سال ۲۰۱۸، جابه‌جایی سنگ‌ها را در یک مدل مصنوعی کلیه بررسی کرد. این یافته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ترن‌سواری روشی درمانی و ایمن برای بیماران است.
چرا پژوهش درباره عروسک وودو جایزه ایگ نوبل گرفت؟
این پژوهش رابطه میان استفاده نمادین از عروسک و تغییر احساس خشم یا میل به تلافی پس از تجربه بی‌عدالتی در محیط کار را بررسی کرد. نتایج آن باید در چارچوب شرایط آزمایش و محدودیت‌های مطالعه تفسیر شوند.
مهم‌ترین پیام جوایز ایگ نوبل چیست؟
مهم‌ترین پیام این جایزه آن است که کنجکاوی، پرسشگری و آزمودن فرضیه‌ها از ارکان علم هستند؛ اما هر ادعای علمی، حتی اگر جذاب و سرگرم‌کننده باشد، باید با توجه به روش پژوهش و قدرت شواهد ارزیابی شود.
سخن پایانی
از سنگ کلیه و ترن هوایی تا بوی مگس در شراب و عروسکی که به نماد خشم تبدیل می‌شود، جوایز ایگ نوبل ۲۰۱۸ نشان می‌دهند که مرز میان پرسش عجیب و پژوهش علمی گاهی باریک‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم.
بااین‌حال، آنچه یک پژوهش را ارزشمند می‌کند صرفاً عجیب‌بودن موضوع یا خنده‌داربودن نتیجه نیست؛ بلکه کیفیت پرسش، دقت روش، شفافیت گزارش و محدودیت‌هایی است که پژوهشگر برای تفسیر یافته‌های خود در نظر می‌گیرد.
شاید علم زمانی جذاب‌تر می‌شود که بتوانیم هم به پرسش‌های غیرمنتظره بخندیم و هم از کنار آن‌ها بی‌تأمل عبور نکنیم. زیرا گاهی پشت یک پرسش ساده، فرصتی برای فهم بهتر بدن، مغز، رفتار و جامعه پنهان شده است.
آینده‌نگاران مغز؛ رسانه و مرجع تخصصی علوم اعصاب، برای انتقال دانش روز و ترویج نگاه نقادانه به یافته‌های علمی.
