تقویم سلامت ماه مهر؛ مناسبت‌های پزشکی و علوم اعصاب

مناسبت‌های سلامت و علوم پزشکی مهر ۱۴۰۵

مهرماه با آغاز پاییز، مجموعه‌ای مهم از مناسبت‌های سلامت و علوم پزشکی را در خود جای داده است؛ از سلامت سالمندان، سلامت روان و سلامت چشم گرفته تا سلامت قلب، تغذیه، بیهوشی، سلامت ستون فقرات و پوکی استخوان.

برای «آینده‌نگاران مغز»، مهرماه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بسیاری از این مناسبت‌ها با موضوعاتی مانند سلامت مغز، سالمندی شناختی، سکته مغزی، بیماری‌های عصبی، سلامت روان و پیشگیری از عوامل خطر بیماری‌های مزمن ارتباط مستقیم دارند.

۶ مهر؛ روز جهانی هاری

۲۸ سپتامبر برابر با ۶ مهر ۱۴۰۵، روز جهانی هاری
World Rabies Day است.

شعار روز جهانی هاری در سال ۲۰۲۶:

«قوی‌تر در کنار هم»
Stronger Together

است.

هاری یکی از بیماری‌های عفونی مرگبار است که عمدتاً از طریق گزش حیوان آلوده منتقل می‌شود. با این حال، هاری انسانی در صورت پیشگیری مناسب پس از مواجهه، قابل پیشگیری است.

از دیدگاه علوم اعصاب، هاری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ویروس پس از ورود به بدن می‌تواند از طریق اعصاب محیطی به سمت دستگاه عصبی مرکزی حرکت کند و پس از بروز علائم بالینی، بیماری معمولاً پیامد بسیار وخیمی دارد.

بنابراین واکسیناسیون حیوانات، پیشگیری از گزش، شست‌وشوی سریع محل گزش و دریافت فوری مراقبت پزشکی پس از مواجهه، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری هستند.

۹ مهر؛ روز جهانی سالمندان

۱ اکتبر برابر با ۹ مهر، روز جهانی سالمندان
International Day of Older Persons است.

سالمندی صرفاً به معنای افزایش سن نیست؛ بلکه مرحله‌ای از زندگی است که در آن پیشگیری از بیماری‌های مزمن، حفظ استقلال، فعالیت بدنی، سلامت روان و سلامت شناختی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از منظر علوم اعصاب، افزایش سن با تغییرات طبیعی در ساختار و عملکرد مغز همراه است، اما پیری طبیعی با دمانس یکسان نیست.

حفظ فعالیت بدنی، کنترل فشارخون و دیابت، ترک دخانیات، تغذیه مناسب، خواب کافی، مشارکت اجتماعی و فعالیت‌های شناختی از جمله موضوعاتی هستند که در رویکردهای جدید سلامت مغز مورد توجه قرار می‌گیرند.

۱۵ مهر؛ روز جهانی معلم

۵ اکتبر برابر با ۱۵ مهر، روز جهانی معلم
World Teachers’ Day است.

اگرچه این مناسبت مستقیماً پزشکی نیست، اما ارتباط آن با علوم اعصاب یادگیری (Learning Neuroscience) و رشد شناختی قابل توجه است.

یادگیری نتیجه تعامل پیچیده میان توجه، حافظه، انگیزش، هیجان و شبکه‌های عصبی مغز است. محیط آموزشی مناسب و تعامل مؤثر معلم و دانش‌آموز می‌تواند در شکل‌گیری تجربه‌های یادگیری و رشد مهارت‌های شناختی نقش داشته باشد.

۱۶ مهر؛ روز جهانی بینایی

۸ اکتبر برابر با ۱۶ مهر، روز جهانی بینایی
World Sight Day است.

روز جهانی بینایی در دومین پنجشنبه اکتبر برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۶ با ۸ اکتبر مصادف است.

پیام اصلی این مناسبت بر اهمیت مراقبت از چشم و دسترسی همگانی به خدمات بینایی تأکید دارد.

ارتباط بینایی با علوم اعصاب بسیار عمیق است. بینایی تنها عملکرد چشم نیست؛ بلکه حاصل همکاری چشم، عصب بینایی، مسیرهای بینایی و شبکه‌های متعدد مغزی است.

بخش قابل توجهی از پردازش اطلاعات محیطی توسط دستگاه بینایی انجام می‌شود و اختلال در هر یک از اجزای این مسیر می‌تواند بر ادراک، حرکت، یادگیری و عملکرد روزمره اثر بگذارد.

۱۸ مهر؛ روز جهانی سلامت روان

۱۰ اکتبر برابر با ۱۸ مهر ۱۴۰۵، روز جهانی سلامت روان
World Mental Health Day است.

شعار سال ۲۰۲۶ سازمان جهانی بهداشت:

«تجربه‌های زیسته شنیده شوند؛ صداهای واقعی، تغییر واقعی»
Lived experiences heard: real voices, real change

است.

WHO در سال ۲۰۲۶ بر مشارکت معنادار افرادی تأکید دارد که خود تجربه زندگی با مشکلات سلامت روان را داشته‌اند؛ یعنی تجربه زیسته آنان باید در شکل‌دهی سیاست‌ها، خدمات و تصمیم‌های سلامت روان نقش واقعی داشته باشد.

سلامت روان یکی از جدایی‌ناپذیرترین بخش‌های سلامت مغز است. افسردگی، اضطراب، اختلالات روان‌پریشی و سایر اختلالات روانی حاصل تعامل پیچیده عوامل زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی هستند.

از این رو، کاهش انگ اجتماعی، دسترسی به خدمات تخصصی، تشخیص به‌موقع و توجه به حقوق و تجربه افراد مبتلا، بخش مهمی از سلامت روان مدرن محسوب می‌شود.

۱۸ مهر؛ روز جهانی مراقبت تسکینی

۱۰ اکتبر همچنین در سال ۲۰۲۶ با روز جهانی مراقبت تسکینی و مراقبت از پایان زندگی هم‌زمان می‌شود.

Palliative Care رویکردی است که هدف آن بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به بیماری‌های جدی و خانواده‌های آنان است.

مراقبت تسکینی صرفاً به معنای مراقبت در روزهای پایانی زندگی نیست؛ بلکه می‌تواند در کنار درمان بیماری و برای کنترل درد، علائم جسمی، مشکلات روانی، اجتماعی و معنوی ارائه شود.

در بیماری‌های پیشرفته عصبی مانند برخی انواع دمانس، بیماری پارکینسون پیشرفته و بیماری‌های نورون حرکتی، مراقبت تسکینی می‌تواند بخشی از مراقبت جامع بیمار باشد.

۲۱ مهر؛ روز جهانی کاهش خطر بلایا

۱۳ اکتبر برابر با ۲۱ مهر، روز جهانی کاهش خطر بلایا
International Day for Disaster Risk Reduction است.

بلایا می‌توانند مستقیماً سلامت انسان را تهدید کنند؛ اما پیامدهای آنها تنها به آسیب‌های جسمی محدود نمی‌شود.

آسیب‌های مغزی، اختلالات روانی پس از سانحه، استرس، اختلال خواب و اختلالات شناختی می‌توانند در میان پیامدهای برخی بحران‌ها قرار گیرند.

از این رو، آمادگی نظام سلامت برای بحران باید علاوه بر درمان آسیب‌های فوری، شامل سلامت روان، توانبخشی و مراقبت طولانی‌مدت نیز باشد.

۲۴ مهر؛ روز جهانی غذا

۱۶ اکتبر برابر با ۲۴ مهر، روز جهانی غذا
World Food Day است.

این روز توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) برگزار می‌شود و توجه جهانی را به امنیت غذایی، تغذیه و دسترسی عادلانه به غذای سالم جلب می‌کند.

ارتباط تغذیه با مغز بسیار گسترده است. مغز برای عملکرد طبیعی خود به انرژی و مجموعه‌ای از مواد مغذی نیاز دارد و کیفیت رژیم غذایی می‌تواند با سلامت متابولیک و قلبی‌عروقی، التهاب و در نتیجه سلامت مغز ارتباط داشته باشد.

موضوع تغذیه و سلامت مغز (Nutrition and Brain Health) یکی از حوزه‌های مهم پژوهش‌های علوم اعصاب و پزشکی پیشگیرانه است.

۲۴ مهر؛ روز جهانی بیهوشی

۱۶ اکتبر همچنین روز جهانی بیهوشی
World Anaesthesia Day است.

فدراسیون جهانی انجمن‌های متخصصان بیهوشی در سال ۲۰۲۶ این روز را با تأکید بر نقش متخصصان بیهوشی پیش از جراحی، حین جراحی و پس از آن برگزار می‌کند.

بیهوشی ارتباط مستقیمی با علوم اعصاب دارد؛ زیرا داروهای بیهوشی با شبکه‌های عصبی و فرایندهایی مانند هوشیاری، ادراک درد، حافظه و برانگیختگی تعامل دارند.

پژوهش در زمینه مکانیسم‌های عصبی هوشیاری و بیهوشی نیز یکی از حوزه‌های جذاب در علوم اعصاب است.

۲۴ مهر؛ روز جهانی ستون فقرات

۱۶ اکتبر روز جهانی ستون فقرات
World Spine Day نیز هست.

این مناسبت بر پیشگیری و مدیریت درد و ناتوانی مرتبط با ستون فقرات تمرکز دارد.

سلامت ستون فقرات با علوم اعصاب ارتباط مستقیم دارد؛ زیرا نخاع، یکی از اصلی‌ترین اجزای دستگاه عصبی مرکزی، در کانال نخاعی قرار گرفته است. آسیب نخاعی می‌تواند پیامدهایی مانند اختلال حرکتی، حسی و اختلال عملکرد دستگاه عصبی خودکار ایجاد کند.

فعالیت بدنی، وضعیت بدنی مناسب، محیط کار ارگونومیک و پیشگیری از آسیب‌ها از موضوعات مهم سلامت ستون فقرات هستند.

۲۸ مهر؛ روز جهانی پوکی استخوان

۲۰ اکتبر برابر با ۲۸ مهر، روز جهانی پوکی استخوان
World Osteoporosis Day است.

شعار کمپین جهانی سال ۲۰۲۶:

«استخوان‌هایتان را برای تمام زندگی بسازید، محافظت کنید و تقویت کنید»
Build, Protect, Strengthen your bones for life

است.

پوکی استخوان بیماری‌ای است که تراکم و استحکام استخوان کاهش می‌یابد و خطر شکستگی افزایش پیدا می‌کند.

ارتباط آن با علوم اعصاب از چند مسیر قابل بررسی است. شکستگی‌ها، به‌ویژه در سالمندان، می‌توانند موجب کاهش تحرک، وابستگی، افت کیفیت زندگی و افزایش خطر سقوط شوند. همچنین برخی بیماری‌های عصبی و اختلالات حرکتی می‌توانند خطر زمین‌خوردن را افزایش دهند.

به همین دلیل، سلامت استخوان، تعادل، قدرت عضلانی و پیشگیری از سقوط باید در سالمندی در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.

مهرماه؛ پیوند سلامت روان، مغز و بدن

مناسبت‌های مهر ۱۴۰۵ تصویری چندبعدی از سلامت انسان ارائه می‌کنند.

از هاری و سلامت دستگاه عصبی گرفته تا سالمندی و سلامت شناختی، از سلامت روان تا بینایی، تغذیه، بیهوشی و ستون فقرات و در نهایت سلامت استخوان‌ها، تقریباً هیچ‌یک از این حوزه‌ها را نمی‌توان کاملاً جدا از مغز و دستگاه عصبی بررسی کرد.

برای «آینده‌نگاران مغز»، ارزش واقعی تقویم مناسبت‌های سلامت در همین پیوندهاست؛ اینکه هر مناسبت بهانه‌ای باشد برای انتقال دانش معتبر، اصلاح باورهای نادرست و نزدیک‌تر کردن علم پزشکی و علوم اعصاب به زندگی روزمره مردم.

ما مغز را می‌شناسیم، تا آینده را بسازیم.