سوالات جای خالی گفتار اول فصل ششم زیست دوازدهم | یادگیری فعال برای کنکور و امتحان نهایی

۞ دعای مطالعهمشاهده دعا +
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدایا مرا بیرون آور از تاریکیهای وهم،
وَ اَکْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامیام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَیْنا اَبْوابَ رَحْمَتِکَ
خدایا درهای رحمتت را به روی ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَیْنا خَزائِنَ عُلُومِکَ بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ
و خزانههای علومت را بر ما بگشا، به امید رحمتت، ای مهربانترین مهربانان.
آیندهنگاران مغز به مدیریت داریوش طاهری، با ارائه مجموعههای تعاملی زیستیار، زیستیاد و زیستبان، رویکردی نوآورانه در آموزش زیستشناسی دهم، یازدهم و دوازدهم ارائه میکند. این ابزارها با بهرهگیری از تمرینهای جایخالی هوشمند، دانشآموز را از مطالعه منفعل به یادگیری فعال، بازیابی اطلاعات و خودسنجی مستمر هدایت میکنند.
در این رویکرد، اصل «تکرار، مادر مهارتهاست» با تمرین هدفمند و مرور مستمر به تجربهای عملی تبدیل میشود. ما در آیندهنگاران مغز خود را معماران تکرار هدفمند میدانیم؛ زیرا باور داریم یادگیری عمیق، تنها با خواندن حاصل نمیشود، بلکه به اندیشیدن، بهیادآوردن و تمرین پیوسته نیاز دارد.
هدف این مجموعه، تقویت یادگیری مفهومی، تثبیت آموختهها و پرورش مهارت بازیابی اطلاعات است؛ مسیری که دانشآموز را در طول سه سال تحصیلی برای مواجهه آگاهانهتر با پرسشهای مفهومی، آزمونها و چالشهای علمی آماده میکند.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
گفتار فتوسنتز: تبدیل انرژی نور به انرژی شیمیایی
فهرست مطالب این گفتار
از انرژی به ماده
دانستیم انرژی مورد نیاز ما برای انجام فعالیتهای [نمایش پاسخ]، از مواد مغذی مانند [نمایش پاسخ] تأمین میشود. اکنون پرسش این است که منشأ انرژی ذخیره شده در ترکیباتی مانند [نمایش پاسخ] چیست؟ چه فرایند یا فرایندهایی در دنیای حیات وجود دارد که با ساختن ماده [نمایش پاسخ]، انرژی را در آنها ذخیره میکند؟ چه [نمایش پاسخ] میتوانند این فرایندها را انجام دهند و این [نمایش پاسخ] چه ویژگیهایی دارند؟
گفتار ۱. [نمایش پاسخ]: تبدیل انرژی نور به انرژی شیمیایی
می دانید گیاهان در فرایند فتوسنتز [نمایش پاسخ] را با استفاده از انرژی [نمایش پاسخ] به ماده [نمایش پاسخ] تبدیل و [نمایش پاسخ] نیز تولید میکنند (واکنش ۱). بر این اساس میتوان میزان فتوسنتز را با تعیین میزان [نمایش پاسخ] مصرف شده و یا [نمایش پاسخ] تولید شده، اندازه گرفت.
[نمایش پاسخ]+ ۶H۲O → C۶H۱۲O۶ + [نمایش پاسخ]
واکنش ۱- واکنش کلی [نمایش پاسخ]
برای اینکه جانداری بتواند [نمایش پاسخ] انجام دهد، چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟ یکی از این ویژگیها داشتن مولکولهای [نمایش پاسخ] است که بتوانند انرژی [نمایش پاسخ] را جذب کنند. همچنین، باید [نمایش پاسخ] برای تبدیل این انرژی به انرژی [نمایش پاسخ] وجود داشته باشد. انواعی از جانداران وجود دارند که [نمایش پاسخ] میکنند. در ادامه به بررسی این فرایند در [نمایش پاسخ] میپردازیم.
برگ ساختار تخصص یافته برای فتوسنتز
برگ که مناسبترین ساختار برای فتوسنتز در اکثر گیاهان است تعداد فراوانی سبزدیسه دارد. همان طور که می دانید، فتوسنتز در سبزدیسهها انجام میشود.
برگ گیاهان دو لپه دارای پهنک و دمبرگ است. پهنک شامل روپوست، میانبرگ و دستههای آوندی (رگبرگ) است. روپوست رویی و زیرین به ترتیب در سطح رویی و زیرین پهنک برگ قرار دارند.
شکل ۱- ترسیمی از برگ الف) نمونهای گیاه دولپه ب) نمونهای گیاه تک لپه
میانبرگ شامل یاختههای پارانشیمی است. در شکل ۱- الف میانبرگ از یاختههای پارانشیمی نردهای و اسفنجی تشکیل شده است. همانطور که در این شکل میبینید، یاختههای نردهای بعد از روپوست رویی قرار دارند و به هم فشردهاند، در حالی که یاختههای اسفنجی به سمت روپوست زیرین قرار دارند. میانبرگ در بعضی گیاهان از یاختههای اسفنجی تشکیل شده است (شکل ۱- ب).
سبزدیسه: سبزدیسه همانند راکیزه دارای غشای بیرونی و غشای درونی است که از هم فاصله دارند. فضای درون سبزدیسه با سامانهای غشایی به نام تیلاکوئید به دو بخش فضای درون تیلاکوئید و بستره تقسیم شده است. تیلاکوئیدها ساختارهای غشایی و کیسه مانند و به هم متصل هستند (شکل ۲). بستره دارای دنا، رنا و رِناتَن است. بنابراین، سیزدیسه مانند راکیزه میتواند بعضی پروتئینهای مورد نیاز خود را بسازد. سبزدیسه نیز میتواند به طور مستقل تقسیم شود.
شكل ۲- ساختار سبزدیسه
الف) ترسیمی ب) تصویر گرفته شده با میکروسکوپ الکترونی
فعالیت ۱
گفت و گو کنید
سبزینه همان طور که از نامش پیداست، به رنگ سبز دیده میشود. با توجه به آنچه در سال گذشته درباره بینایی آموختید، توضیح دهید این رنگیزه چرا به رنگ سبز دیده میشود؟
رنگیزههای فتوسنتزی در غشای تیلاکوئید قرار دارند. افزون بر سبزینه که بیشترین رنگیزه در سبزدیسههاست، کاروتنوئیدها نیز در غشای تیلاکوئید وجود دارند. وجود رنگیزه های متفاوت، کارایی گیاه را در استفاده از طول موجهای متفاوت نور افزایش میدهد.
در گیاهان سبزینههای a و b وجود دارند. بیشترین جذب هر دو نوع سبزینه در محدودههای ۴۰۰ تا ۵۰۰ نانومتر (بنفش - آبی) و ۶۰۰ تا ۷۰۰ نانومتر (نارنجی-قرمز) است. گرچه حداکثر جذب آنها در هر یک از این محدودهها با هم فرق میکند. کاروتنوئیدها به رنگهای زرد، نارنجی و قرمز دیده میشوند و بیشترین جذب آنها در بخش آبی و سبز نور مرئی است (شكل 3).
شکل ۳- طیف جذبی رنگیزههای فتوسنتزی، سبزينه a (سبز)، سبزينهٔ b (قرمز) و کاروتنوئیدها (آبی)
بیشتر بدانید
گوناگونی شکل برگها
برگ ذرت، دمبرگ ندارد.
برگ مرکب از تعدادی برگچه تشکیل شده است، مانند برگ درخت گردو.
لبه برگ بعضی گیاهان کنگرهدار است، مانند برگ درخت بلوط.
فتوسیستم: سامانه تبدیل انرژی
رنگیزه های فتوسنتزی همراه با انواعی پروتئین در سامانههایی به نام فتوسیستم ۱ و ۲ قرار دارند. هر فتوسیستم شامل آنتنهای گیرنده نور و یک مرکز واکنش است. هر آنتن که از رنگیزه های متفاوت (کلروفیلها و کاروتنوئیدها) و انواعی پروتئین ساخته شده است، انرژی نور را میگیرد و به مرکز واکنش منتقل میکند. مرکز واکنش، شامل مولکولهای کلروفیل a است که در بستری پروتئینی قرار دارند.
حداکثر جذب سبزینه a در مرکز واکنش فتوسیستم ۱، در طول موج ۷۰۰ نانومتر و حداکثر جذب آن در فتوسیستم ۲، در طول موج ۶۸۰ نانومتر است. بر همین اساس، به سبزینه a در فتوسیستم ۱، P۷۰۰ و در فتوسیستم ۲، P۶۸۰ میگویند.
فتوسیستم ها در غشای تیلاکوئید قرار دارند و با مولکولهایی به نام ناقل الكترون به هم مرتبط میشوند. این مولکولها میتوانند الکترون بگیرند یا اینکه الکترون از دست بدهند (کاهش و اکسایش).
فعالیت ۲
ارائه دلیل
نمودار زیر میزان فتوسنتز یک گیاه را نشان میدهد. این نمودار را با نمودار شکل ۳ مقایسه کنید و نتایجی را که از آن به دست میآورید، بنویسید. 
بیشتر بدانید
طيف الكترومغناطیس
بخش مرئی نور، بخش کوچکی از طيف الكترومغناطیس است. طيف الكترومغناطیس را در کتاب فیزیک ۳ مطالعه میکنید. 
فعالیت ۳
گفت وگو کنید
آیا همه طول موجهای نور مرئی به یک اندازه در فتوسنتز نقش دارند؟ میتوان با استفاده از اسپیروژیر (جلبک سبز رشتهای)، نوعی باکتری هوازی، چشمه نور و منشور- برای تجزیه نور- آزمایشی را برای پاسخ به این پرسش انجام داد.
اسپیروژیر سبزدیسههای نواری و دراز دارد (شكل الف). اگر همه طول موجهای نور به یک اندازه در فتوسنتز مؤثر باشند، انتظار داریم که تراکم اکسیژن در اطراف جلبک رشتهای یکسان باشد.
در آزمایشی که برای بررسی این فرض انجام شد، جلبک را روی سطحی ثابت کردند و درون لوله آزمایشی شامل آب و باکتریهای هوازی قرار دادند. لوله آزمایش در برابر نوری قرار گرفت که از منشور عبور کرده و به طیفهای متفاوت تجزیه شده بود. بعد از گذشت مدتی، مشاهده شد که باکتریها در بعضی قسمتها تجمع یافتهاند (شکل ب).
الف) چه توضیحی برای این مشاهده دارید؟ با چه آزمایشی میتوانید درستی این توضیح را بررسی کنید؟
ب) آیا از این آزمایش میتوان نتیجه گرفت که سبزینه، رنگیزه اصلی در فتوسنتز است؟ پاسخ خود را توضیح دهید.
الف) اسپیروژیر ب) ترسیمی از نتیجه آزمایش
بیشتر بدانید
ساختار سبزینه
مولکول سبزینه از دو بخش سر و دم تشکیل شده است. تفاوت سبزینههای a و b به اختلاف اندکی در بخش سر مربوط میشود. جالب است که ساختار بخش سر شبیه بخش هم در مولکول هموگلوبین است: با این تفاوت که به جای آهن، منیزیم دارد. 
این تجربه تعاملی، اصل دیرینه و ارزشمند «تکرار، مادر مهارتهاست» را به شکلی علمی و هدفمند به اجرا درمیآورد و دانشآموز را به سوی یادگیری فعال، تفکر تحلیلی و خودسنجی مستمر هدایت میکند. ما در آیندهنگاران مغز، خود را معماران تکرار هدفمند میدانیم؛ با طراحی علمی مسیر یادگیری، میکوشیم بستری فراهم کنیم تا هر دانشآموز، دانش را عمیقتر بیاموزد، توانمندیهای خود را ارتقا دهد و به بالاترین سطح یادگیری و مهارت دست یابد.
از انرژی به ماده