افت فشار خون هنگام ایستادن و خطر زوال عقل؛ ارتباط فشار خون سیستولیک با سلامت مغز
افت فشار خون هنگام ایستادن و خطر زوال عقل؛ وقتی تنظیم فشار خون به سلامت مغز مربوط میشود
افت فشار خون هنگام ایستادن شاید در نگاه نخست تنها عاملی برای ایجاد سرگیجه، سیاهی رفتن چشمها یا احساس ضعف باشد؛ اما شواهد پژوهشی نشان میدهند که افت فشار خون ارتواستاتیک (Orthostatic Hypotension)، بهویژه زمانی که افت فشار خون سیستولیک (Systolic Blood Pressure) رخ میدهد، ممکن است با افزایش خطر ابتلا به زوال عقل (Dementia) در سالهای بعد ارتباط داشته باشد.
مطالعهای که در مجله معتبر Neurology منتشر شد، این ارتباط را در بیش از دو هزار سالمند بررسی کرد و نشان داد که نهتنها خود افت فشار خون سیستولیک هنگام تغییر وضعیت بدن، بلکه نوسانپذیری فشار خون سیستولیک در پاسخ به ایستادن نیز میتواند با افزایش خطر زوال عقل در سالهای آینده همراه باشد.
افت فشار خون ارتواستاتیک چیست؟
بدن انسان هنگام تغییر وضعیت از نشسته یا خوابیده به ایستاده باید در مدت کوتاهی خود را با اثر جاذبه سازگار کند. با ایستادن، بخشی از خون در اندامهای تحتانی تجمع پیدا میکند و در نتیجه بازگشت خون وریدی به قلب کاهش مییابد. سیستم عصبی خودکار (Autonomic Nervous System)، گیرندههای فشار یا بارورسپتورها (Baroreceptors) و سازوکارهای قلبی ـ عروقی در حالت طبیعی این تغییر را جبران میکنند تا فشار خون و خونرسانی به مغز حفظ شود.
اگر این سازوکارهای تنظیمی نتوانند به اندازه کافی سریع و مؤثر عمل کنند، فشار خون پس از ایستادن کاهش مییابد؛ پدیدهای که افت فشار خون ارتواستاتیک نامیده میشود.
تعریف کلاسیک افت فشار خون ارتواستاتیک، کاهش حداقل ۲۰ میلیمتر جیوه در فشار خون سیستولیک یا حداقل ۱۰ میلیمتر جیوه در فشار خون دیاستولیک طی سه دقیقه پس از ایستادن از وضعیت خوابیده است. بااینحال، مطالعه مورد بحث از آزمون نشسته به ایستاده استفاده کرد و به همین دلیل معیار متفاوتی را به کار گرفت: کاهش حداقل ۱۵ میلیمتر جیوه در فشار سیستولیک یا ۷ میلیمتر جیوه در فشار دیاستولیک که در دستکم یکسوم ارزیابیهای فشار خون مشاهده شده باشد.
چرا افت فشار خون سیستولیک اهمیت بیشتری داشت؟
نکته مهم مطالعه این بود که ارتباط مشاهدهشده با زوال عقل عمدتاً به افت فشار خون سیستولیک ارتواستاتیک مربوط میشد، نه افت فشار خون دیاستولیک.
فشار خون سیستولیک همان عدد بالایی در اندازهگیری فشار خون است و نشاندهنده فشار واردشده از سوی جریان خون به دیواره شریانها هنگام انقباض قلب است. در مقابل، فشار خون دیاستولیک عدد پایینی است که فشار شریانی را در فاصله بین ضربانهای قلب نشان میدهد.
در این پژوهش، از میان ۲۱۳۱ فرد سالمند با میانگین سنی حدود ۷۳ سال، ۱۴٫۵ درصد دچار افت فشار خون ارتواستاتیک، ۹ درصد دچار افت فشار خون سیستولیک ارتواستاتیک و ۶٫۲ درصد دچار افت فشار خون دیاستولیک ارتواستاتیک بودند. شرکتکنندگان در ابتدای مطالعه و سپس در سالهای اول، سوم و پنجم از نظر فشار خون ارزیابی شدند.
پس از دوره پیگیری ۱۲ ساله، ۴۶۲ نفر، معادل ۲۱٫۷ درصد شرکتکنندگان، دچار زوال عقل شدند.
در میان افراد دارای افت فشار خون سیستولیک ارتواستاتیک، ۲۶ درصد به زوال عقل مبتلا شدند؛ درحالیکه این رقم در افرادی که چنین افت فشاری نداشتند حدود ۲۱ درصد بود. پس از در نظر گرفتن عوامل دیگری مانند سن، فشار خون سیستولیک در حالت نشسته، داروهای ضدفشارخون، بیماری عروق مغزی، دیابت، علائم افسردگی، مصرف دخانیات، الکل، شاخص توده بدنی و ژن APOE ε4، همچنان ارتباط معناداری مشاهده شد؛ بهگونهای که خطر زوال عقل در افراد دارای افت فشار خون سیستولیک حدود ۳۷ درصد بیشتر بود.
آیا نوسان فشار خون نیز برای مغز مهم است؟
یکی از یافتههای مهم و کمتر مورد توجه این پژوهش، نوسانپذیری فشار خون سیستولیک هنگام تغییر وضعیت بدن بود.
پژوهشگران دریافتند افرادی که تغییرات فشار خون سیستولیک آنها از حالت نشسته به ایستاده در طول ارزیابیهای مختلف نوسان بیشتری داشت، در سالهای بعد بیشتر در معرض زوال عقل قرار گرفتند.
در گروهی که بیشترین میزان نوسان را داشتند، ۲۴ درصد در ادامه دچار زوال عقل شدند؛ درحالیکه این رقم در گروه دارای کمترین نوسان حدود ۱۹ درصد بود. پس از تعدیل عوامل مؤثر دیگر، افراد دارای بیشترین نوسان فشار خون سیستولیک حدود ۳۵ درصد بیشتر در معرض زوال عقل قرار داشتند.
این یافته اهمیت تنظیم پایدار فشار خون و پاسخ مناسب سیستم قلبی ـ عروقی به تغییر وضعیت بدن را برای سلامت مغز برجسته میکند.
ارتباط فشار خون و مغز از چه مسیری ممکن است شکل بگیرد؟
مغز برای عملکرد طبیعی خود به خونرسانی مداوم و نسبتاً پایدار نیاز دارد. نورونها ذخیره قابلتوجهی از انرژی ندارند و بنابراین به اکسیژن و گلوکز حاصل از جریان خون وابستهاند.
هنگامی که فرد میایستد، افت بیش از حد یا ناپایدار فشار خون میتواند در برخی شرایط به کاهش گذرای پرفیوژن مغزی (Cerebral Perfusion) منجر شود. اگر چنین اختلالی بهطور مکرر یا در زمینه آسیبپذیری عروقی رخ دهد، این پرسش مطرح میشود که آیا اختلالات مزمن تنظیم جریان خون مغزی میتوانند در طول زمان بر عملکرد شناختی اثر بگذارند.
از سوی دیگر، افت فشار خون ارتواستاتیک ممکن است خود نشانهای از اختلالات گستردهتر در سیستم عصبی خودکار، سلامت عروقی، بیماریهای قلبی ـ عروقی یا شکنندگی جسمانی باشد. بنابراین نباید تصور کرد که افت فشار خون هنگام ایستادن لزوماً مستقیماً باعث ایجاد آلزایمر میشود.
آیا این مطالعه ثابت میکند افت فشار خون باعث زوال عقل میشود؟
خیر.
این شاید مهمترین نکته علمی در تفسیر این پژوهش باشد. مطالعه مشاهدهای (Observational) بود و بنابراین نشاندهنده رابطه یا Association است، نه اثبات رابطه علت و معلولی.
به عبارت دیگر، نمیتوان بر اساس این یافته گفت که «افت فشار خون ارتواستاتیک باعث زوال عقل میشود». ممکن است افت فشار خون سیستولیک بخشی از یک فرایند زمینهای باشد که همزمان با افزایش خطر اختلال شناختی همراه است.
محدودیت مهم دیگر این بود که پژوهشگران در تشخیص زوال عقل، انواع مختلف آن را از یکدیگر تفکیک نکردند؛ بنابراین مشخص نیست این ارتباط تا چه اندازه مربوط به بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease)، دمانس عروقی (Vascular Dementia) یا سایر انواع زوال عقل بوده است.
یک پیام مهم برای نورولوژی و سالمندی
اهمیت این یافته فقط در عدد «۳۷ درصد» خلاصه نمیشود. پیام عمیقتر مطالعه آن است که پاسخ فشار خون به تغییر وضعیت بدن ممکن است اطلاعاتی درباره سلامت عروقی و عصبی فرد در اختیار پزشک قرار دهد.
سرگیجه هنگام ایستادن، سبکی سر، تاری دید، ضعف، احساس ناپایداری یا حتی نزدیک شدن به غش نباید همیشه بهعنوان پیامد طبیعی افزایش سن نادیده گرفته شود. چنین علائمی میتوانند دلایل متعددی داشته باشند و در صورت تکرار، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.
همچنین اندازهگیری فشار خون فقط در حالت نشسته یا استراحت ممکن است تمام اطلاعات مربوط به تنظیم فشار خون را نشان ندهد. در افراد مناسب، پزشک میتواند با ارزیابی فشار خون در وضعیتهای مختلف، عملکرد پاسخ ارتواستاتیک را بررسی کند.
فشار خون؛ یکی از قطعات پازل سلامت مغز
امروزه مفهوم سلامت مغز (Brain Health) تنها به پیشگیری از یک بیماری خاص محدود نیست. کنترل عوامل خطر عروقی مانند فشار خون بالا، دیابت، چربی خون، سیگار، کمتحرکی و بیماریهای قلبی ـ عروقی، در کنار فعالیت بدنی، تغذیه مناسب، خواب کافی و حفظ فعالیت شناختی، بخشی از رویکرد جامع به حفظ عملکرد مغز در سالمندی است.
مطالعات پیشین نیز ارتباط میان افت فشار خون ارتواستاتیک و پیامدهای عصبی ـ شناختی را بررسی کردهاند، اما نتایج همه مطالعات یکسان نیستند؛ بنابراین این حوزه همچنان به پژوهشهای آینده، بهویژه مطالعات مداخلهای، نیاز دارد. برای نمونه، یک مطالعه بزرگتر در جمعیتی دیگر ارتباط افت فشار خون ارتواستاتیک را با زوال عقل و سکته بررسی کرده بود، اما تفاوت در جمعیت، تعریف افت فشار خون و روش ارزیابی، مقایسه مستقیم نتایج را دشوار میکند.
جمعبندی
افت فشار خون هنگام ایستادن ممکن است بسیار ساده به نظر برسد؛ اما بدن برای جلوگیری از آن، شبکهای پیچیده از سیستم عصبی خودکار، بارورسپتورها، قلب، عروق و مکانیسمهای تنظیم فشار خون را به کار میگیرد.
مطالعه منتشرشده در Neurology نشان داد که افت فشار خون سیستولیک ارتواستاتیک و همچنین نوسان بیشتر تغییرات فشار خون سیستولیک هنگام ایستادن با افزایش خطر بروز زوال عقل در سالهای بعد ارتباط دارند. بااینحال، این یافته به معنای اثبات علتبودن افت فشار خون برای زوال عقل نیست و نباید آن را چنین تفسیر کرد. (Neurology)
شاید یکی از مهمترین پیامهای این پژوهش این باشد که در پزشکی سالمندی، گاهی یک تغییر چندثانیهای در فشار خون هنگام ایستادن میتواند پنجرهای کوچک به سوی تصویری بسیار بزرگتر از سلامت عروقی، عملکرد سیستم عصبی خودکار و آینده شناختی مغز باز کند.
منبع اصلی پژوهش:
Rouch L, et al. Systolic blood pressure postural changes variability is associated with greater dementia risk. Neurology. 2020;95:e1932–e1940. (Neurology)
