سوال های تشریحی گفتار اول فصل اول زیست شناسی یازدهم
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
کتاب «سؤالات تشریحی زیست‌شناسی یازدهم» اثر برند علمی آینده‌نگاران مغز به مدیریت داریوش طاهری، گامی ارزشمند و الهام‌بخش در مسیر آموزش عمیق و مفهومی زیست‌شناسی پایه است.
این کتاب با رویکردی تحلیلی و ساختارمند، به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا فراتر از حفظیات، به درک مفهومی و استدلال علمی در زیست‌شناسی دست یابند.
انتشار این کتاب توسط آینده‌نگاران مغز گامی در جهت ارتقای کیفیت آموزش زیست‌شناسی، پرورش تفکر تحلیلی در دانش‌آموزان و آمادگی علمی آنان برای حضور موفق در آزمون‌های داخلی مدرسه، نهایی و کنکورهای سراسری و بین‌المللی است. این اثر، بازتابی از رسالت علمی و آموزشی برند آینده‌نگاران مغز در توسعه یادگیری عمیق، پژوهش‌محوری و شناخت بنیادین زیست‌جهان انسان به شمار می‌رود.
» کتاب زیست‌شناسی یازدهم
» فصل ۱: فصل تنظیم عصبی
» » گفتار ۱: گفتار یاخته‌های بافت عصبی
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیست‌شناسی
پرسش‌های جاهای خالی و خط به خط گفتار یاخته‌های بافت عصبی؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
فصل تنظیم عصبی
شامل گفتارهای:
گفتار 1. یاخته‌های بافت عصبی
گفتار 2. ساختار دستگاه عصبی
بارم‌بندی مربوط به این فصل:
نیم‌سال اول: 4 نمره
نیم‌سال دوم نهایی، شهریور و دی‌ماه: 2/5 نمره
گفتار یاخته‌های بافت عصبی
در حال طرح پرسش
قدردان شکیبایی شما هستیم!
پرسش‌های دو گزینه‌ای
▪️در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید.
الف) متخصصان برای بررسی (ساختارهای – فعالیت‌های) مغز از نوار مغزی استفاده می‌کنند.
فعالیت‌های
ب) نوار مغزی، جریان الکتریکی ثبت شده یاخته‌های (عصبی – پشتیبان) مغز است.
عصبی
یاخته‌های عصبی (دو – سه) عملکرد دارند.
سه
یاخته‌های عصبی تحریک (ناپذیرند – پذیرند) و پیام عصبی تولید می‌کنند.
پذیرند
یاخته‌های عصبی، پیام عصبی را (هدایت – منتقل) و به یاخته‌های دیگر (هدایت – منتقل) می‌کنند.
هدایت – منتقل
پرسش‌های سطر به سطر
▪️جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید.
الف) متخصصان برای بررسی فعالیت‌های مغز از ……… استفاده می‌کنند.
نوار مغزی
ب) نوار مغزی، جریان الکتریکی ثبت شده ………… مغز است.
یاخته‌های عصبی (نورون‌های)
پ) بافت عصبی از یاخته‌های …….. (…………) و یاخته‌های ………….. (……………) تشکیل شده است.
عصبی – نورون‌ها – پشتیبان – نوروگلیاها
یاخته‌های عصبی ……….. عملکرد دارند.
سه
یاخته‌های عصبی ………….. ند و ………… تولید می‌کنند.
تحریک‌پذیر – پیام عصبی
یاخته‌های عصبی، پیام عصبی را ……….. و به یاخته‌های دیگر ………. می‌کنند.
هدایت – منتقل
دارینه (دندریت) رشته ای است که پیامها را دریافت و به جسم یاخته عصبی وارد می‌کند. آسه (آكسون) رشته ای است که پیام عصبی را از جسم یاخته عصبی تا انتهای خود که پایانهٔ آسه نام دارد، هدایت می‌کند. پیام عصبی از محل پایانهٔ آسه یک یاخته عصبی به یاخته دیگر منتقل میشود. جسم یاخته‌ای محل قرار گرفتن هسته و انجام سوخت و ساز یاخته‌های عصبی است و می‌تواند پیام نیز دریافت کند. یاخته عصبی که در شکل ۱، می‌بینید، پوششی به نام غلاف میلین دارد. غلاف میلین، رشته‌های آسه و دارینه بسیاری از یاخته‌های عصبی را می‌پوشاند و آنها را عایق بندی می‌کند. غلاف میلین پیوسته نیست و در بخش‌هایی از رشته قطع میشود. این بخش‌ها را گره رانویه می‌نامند.
غلاف میلین را یاخته‌های پشتیبان بافت عصبی می‌سازند. یاخته پشتیبان به دور رشته عصبی می‌پیچد و غلاف میلین را به وجود می‌آورد.
پرسش‌های توصیفی – تشریحی
▪️چگونه در یاخته‌های عصبی، جریان الکتریکی ایجاد میشود؟
جریان الکتریکی در یاخته عصبی، نتیجه حرکت یونها از طریق کانال‌های یونی و پمپ‌های غشاء است و همین جریان، پیام عصبی را از یک یاخته به یاخته بعدی منتقل می‌کند.
▪️ جریان الکتریکی در فعالیت این یاخته‌ها چه نقشی دارد؟
جریان الکتریکی در یاخته‌های عصبی باعث انتقال پیام‌های عصبی میشود. این پیامها کنترل فعالیت‌های بدن مثل حرکت، حس و فکر را بر عهده دارند. بدون جریان الکتریکی، یاخته‌های عصبی نمی‌توانند با هم ارتباط برقرار کنند و بدن عملکرد طبیعی ندارد.
▪️ یاخته عصبی از چه بخش‌هایی تشکیل شده است؟
جسم سلولی، دندریت‌ها و آکسون.
یاخته‌های عصبی چند عملکرد اصلی دارند؟
سه عملکرد.
یاخته‌های عصبی چرا «تحریک‌پذیر» نامیده می‌شوند؟
چون می‌توانند پیام عصبی تولید کنند.
یاخته‌های عصبی پس از تولید پیام عصبی چه کاری انجام می‌دهند؟
آن را هدایت و به یاخته‌های دیگر منتقل می‌کنند.
کدام رشتهٔ یاختهٔ عصبی پیامها را دریافت می‌کند؟
دارینه (دندریت).
پیام دریافتی توسط دارینه به کجا وارد میشود؟
به جسم یاختهٔ عصبی.
آسه (آکسون) چه وظیفه‌ای دارد؟
هدایت پیام عصبی از جسم یاخته‌ای تا پایانهٔ آسه.
انتهای آسه چه نام دارد؟
پایانهٔ آسه.
پیام عصبی از پایانهٔ آسه به کجا منتقل میشود؟
به یاختهٔ دیگر.
هستهٔ یاختهٔ عصبی در کدام بخش قرار دارد؟
جسم یاخته‌ای.
سوخت‌وساز یاختهٔ عصبی در کدام بخش انجام میشود؟
جسم یاخته‌ای.
آیا جسم یاخته‌ای می‌تواند پیام عصبی دریافت کند؟
بله.
غلاف میلین چه چیزی را می‌پوشاند؟
رشته‌های آسه و دارینهٔ بسیاری از یاخته‌های عصبی.
غلاف میلین چه نقشی دارد؟
رشته‌های عصبی را عایق‌بندی می‌کند.
آیا غلاف میلین در سراسر رشتهٔ عصبی پیوسته است؟
خیر، پیوسته نیست.
بخش‌های قطع‌شدهٔ غلاف میلین چه نام دارند؟
گره‌های رانویه.
غلاف میلین را چه یاخته‌هایی می‌سازند؟
یاخته‌های پشتیبان بافت عصبی.
یاختهٔ پشتیبان چگونه غلاف میلین را ایجاد می‌کند؟
با پیچیدن به دور رشتهٔ عصبی.
کدام بخش یاختهٔ عصبی پیام را دریافت می‌کند و کدام بخش آن را هدایت می‌کند؟
دارینه پیام را دریافت و آسه آن را هدایت می‌کند.
پیام عصبی در مسیر خود از جسم یاخته‌ای در پایان به کدام بخش می‌رسد؟
پایانهٔ آسه.
کدام بخش یاختهٔ عصبی هم محل هسته و سوخت‌وساز است و هم می‌تواند پیام دریافت کند؟
جسم یاخته‌ای.
چه ساختاری با عایق‌بندی رشته‌های عصبی، آنها را می‌پوشاند؟
غلاف میلین.
فاصله‌های موجود در غلاف میلین چه نامیده می‌شوند؟
گره‌های رانویه.
چه یاخته‌ای با پیچیدن به دور رشتهٔ عصبی، غلاف میلین ایجاد می‌کند؟
یاختهٔ پشتیبان بافت عصبی.
انتقال پیام عصبی از یک یاختهٔ عصبی به یاختهٔ دیگر از کدام قسمت انجام میشود؟
پایانهٔ آسه.
سه فعالیت اصلی یاختهٔ عصبی پس از تحریک چیست؟
تولید، هدایت و انتقال پیام عصبی.
کدام ساختار، رشتهٔ عصبی را عایق‌بندی می‌کند و در عین حال پیوسته نیست؟
غلاف میلین.
رابطهٔ یاختهٔ پشتیبان، غلاف میلین و رشتهٔ عصبی چیست؟
یاختهٔ پشتیبان با پیچیدن به دور رشتهٔ عصبی، غلاف میلین را ایجاد می‌کند.
[گرچه پرسش‌های مرتبط با شکل‌های کتاب به‌صورت مجزا در نوشته‌ای با عنوان «تصویرنامه مباحث زیست یازدهم؛ شکل‌های فصل‌های کتاب زیست‌شناسی یازدهم» منتشر شده‌اند و از طریق لینک زیر در دسترس‌اند، برای تأکید و دسترسی آسان‌تر، پرسش زیر در این بخش هم آورده شده است: مشاهده تصویرنامه مباحث زیست یازدهم؛ شکل‌های فصل‌های کتاب زیست‌شناسی یازدهم]▪️ در این شکل چند یاخته وجود دارد؟
۸ یاخته: یک یاخته عصبی و هفت یاخته پشتیبان
▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️
پرسش‌های یادگیری موثر
▪️درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید.
بافت عصبی از یاخته‌های عصبی و یاخته‌های پشتیبان (نوروگلیاها) تشکیل شده است.
درست
یاخته‌های عصبی با دریافت تحریک می‌توانند پیام عصبی تولید کنند.
درست
دارینه رشته‌ای از یاختهٔ عصبی است که پیام عصبی را از جسم یاخته‌ای دور می‌کند.
نادرست
عبارت نادرست: از جسم یاخته‌ای دور می‌کند
عبارت درست: پیامها را دریافت و به جسم یاخته‌ای وارد می‌کند.
دارینه می‌تواند پیامها را دریافت کرده و آنها را به جسم یاختهٔ عصبی وارد کند.
درست
آسه رشته‌ای است که پیام عصبی را از جسم یاختهٔ عصبی تا انتهای خود هدایت می‌کند.
درست
پایانهٔ آسه، بخشی از آسه است که پیام عصبی از آنجا به یاختهٔ دیگر منتقل میشود.
درست
جسم یاخته‌ای برخلاف دارینه، نمی‌تواند پیام عصبی دریافت کند.
نادرست
عبارت نادرست: نمی‌تواند پیام عصبی دریافت کند
عبارت درست: جسم یاخته‌ای نیز می‌تواند پیام دریافت کند.
جسم یاخته‌ای محل قرار گرفتن هسته و انجام سوخت‌وساز یاختهٔ عصبی است.
درست
غلاف میلین فقط رشته‌های آسه را می‌پوشاند و دارینه‌ها فاقد این پوشش‌اند.
نادرست
عبارت نادرست: فقط رشته‌های آسه را می‌پوشاند و دارینه‌ها فاقد این پوشش‌اند
عبارت درست: غلاف میلین رشته‌های آسه و دارینه بسیاری از یاخته‌های عصبی را می‌پوشاند.
یکی از نقش‌های غلاف میلین، عایق‌بندی رشته‌های عصبی است.
درست
غلاف میلین در سراسر طول رشتهٔ عصبی به‌صورت پیوسته قرار گرفته است.
نادرست
عبارت نادرست: به‌صورت پیوسته
عبارت درست: غلاف میلین پیوسته نیست و در بخش‌هایی از رشته قطع میشود.
بخش‌هایی از رشته که غلاف میلین در آنها قطع میشود، گره رانویه نام دارند.
درست
یاخته‌های پشتیبان بافت عصبی در تشکیل غلاف میلین نقش دارند.
درست
یاختهٔ پشتیبان با پیچیدن به دور رشتهٔ عصبی، غلاف میلین را به وجود می‌آورد.
درست
هر رشته‌ای که پیام عصبی را به جسم یاخته‌ای وارد می‌کند، آسه نام دارد.
نادرست
عبارت نادرست: آسه
عبارت درست: دارینه
گره رانویه و پایانهٔ آسه هر دو محل‌هایی هستند که غلاف میلین در آنها قطع میشود.
نادرست
عبارت نادرست: و پایانهٔ آسه
عبارت درست: گره‌های رانویه بخش‌هایی از رشته‌اند که غلاف میلین در آنها قطع میشود؛ پایانهٔ آسه محل انتقال پیام به یاختهٔ دیگر است.
پرسش‌های مقایسه‌ای
◾هر یک از موارد زیر معرف کدام بخش یاخته عصبی است؟
الف) رشته‌ای از یاختهٔ عصبی است که پیام را به سمت جسم یاخته‌ای وارد می‌کند.
دارینه (دندریت).
ب) رشته‌ای است که پیام را از جسم یاخته‌ای به سمت انتهای خود هدایت می‌کند.
آسه (آکسون).
📚 فعلاً پرسش‌های زیر را داشته باشید!
تا زمانی که طراحی و تدوین پرسش‌های مدرن، مفهومی و استاندارد این بخش تکمیل شود، می‌توانید از پرسش‌های زیر برای مطالعه، مرور و سنجش آموخته‌ها استفاده کنید.
✨ نسخه کامل‌تر و به‌روزتر پرسش‌ها در حال آماده‌سازی است.
به‌زودی مجموعه‌ای با ساختاری دقیق‌تر و متناسب با شیوه‌های نوین یادگیری و سنجش در اختیار شما قرار خواهد گرفت.
۱- نوار مغزی جریان الکتریکی ثبت شده ی کدام یاخته‌هاست؟
نوار مغزی، جریان الکتریکی ثبت شده، یاخته‌های عصبی «نورون‌های» مغز است.
۲- بافت عصبی از چه یاخته‌هایی تشکیل شده است؟
نورون و نوروگلیا (یاخته پشتیبان)
۳- کدام رشته از نورون پیام عصبی را به جسم یاخته ی عصبی وارد می کند؟
دارینه «دندریت»
۴- محل قرار گرفتن هسته در کدام بخش نورون است؟
جسم یاخته ای
۵- پوشش عایق بندی کننده رشته های آکسون و دندریت چه نام دارد؟
غلاف میلین
۶- غلاف میلین پیوسته نیست در بخش هایی از رشته که قطع می شود چه نام دارد؟
گره رانویه
۷- غلاف میلین را کدام یاخته می سازد؟
یاخته های پشتیبان بافت عصبی
۸- کدام یاخته ها داربستی برای استقرار یاخته های عصبی ایجاد می کنند؟
نوروگلیا
۹- کدام یاخته ها در دفاع از یاخته ها ی عصبی نقش دارند؟
یاخته های پشتیبان «نوروگلیاها»
۱۰- کدام یاخته ها در حفظ هم ایستایی مایع اطراف نورون ها نقش دارد؟
نوروگلیاها
۱۱- انواع یاخته های عصبی را بنویسید؟
یاخته های عصبی حسی،یاخته های عصبی رابط، یاخته های عصبی حرکتی
۱۲- هر یک از ویژگی های زیر نشان گر کدام نوع یاخته ی عصبی است؟
الف) آکسون بلندتر از دندریت و آکسون دارای غلاف میلین است: یاخته ی عصبی حرکتی
ب) یاخته های بدون غلاف میلین که در مغز و نخاع قرار دارند: یاخته عصبی رابط
۱۳- پیام عصبی چگونه ایجاد می شود؟
پیام عصبی در اثر تغییر مقدار یون ها در دو سوی غشای یاختۀ عصبی به وجود می آید.
۱۴- وقتی یاخته عصبی فعالیت عصبی ندارد پتانسیل آن چه نام دارد؟ و اختلاف پتانسیل دو سوی غشای یاخته ی عصبی در این هنگام چقدر است؟
پتانسیل آرامش، ۷۰_ میلی ولت
۱۵- در حالت آرامش مقدار کدام نوع یون درون یاخته عصبی بیشتر از بیرون آن است؟
مقدار یون های پتاسیم درون یاخته، از بیرون آن بیشتر است.
۱۶- در حالت آرامش یون های پتاسیم از راه کدام مولکول های پروتئینی غشا خارج می شود؟
کانال های نشتی
۱۷- یون ها به کمک کانال های نشتی با چه روشی از عرض غشا عبور می کنند؟
تسهیل شده
۱۸- چرا در پتانسیل آرامش تعداد یون های پتاسیم خروجی بیش از تعداد یون های سدیم ورودی است؟
زیرا غشا به این یون نفوذپذیری بیشتری دارد.
۱۹- کدام کانال های غشای یاخته ی عصبی با تحریک یاخته باز می شوند؟
کانال های دریچه دار
۲۰- در هر بار فعالیت پمپ سدیم-پتاسیم به ترتیب چند یون از یاخته عصبی خارج و چند یون وارد میشود؟
سه یون سدیم خارج و دو یون پتاسیم وارد
۲۱- کدام پروتئین غشای نورون هنگام فعالیت، انرژی مصرف می کند؟
پمپ سدیم-پتاسیم
۲۲- کانال های دریچه دار چه هنگامی باز می شوند؟
با تحریک یاخته عصبی باز می شوند.
۲۳- وقتی غشای یاخته تحریک می شود ابتدا کدام کانال دریچه دار باز می شود؟
کانال دریچه دار سدیمی
۲۴- علت مثبت تر شدن بار الکتریکی درون نورون در ابتدای پتانسیل عمل چیست؟
وقتی غشای یاخته تحریک می شود، ابتدا کانال های دریچه دار سدیمی باز می شوند و یون های سدیم فراوانی وارد یاخته و بار الکتریکی درون آن، مثبت تر می شود.
۲۵- علت مرحله ی پایین رو منحنی پتانسیل عمل چیست؟
پس از زمان کوتاهی کانال های سدیمی بسته می شوند و کانال های دریچه دار پتاسیمی باز و یون های پتاسیم خارج می شوند.
۲۶- فعالیت بیشتر کدام پروتئین غشای نورون در پایان پتانسیل عمل باعث بازگشت به حالت آرامش می شود؟
فعالیت بیشتر پمپ سدیم _ پتاسیم موجب می شود شیب غلظت یون های سدیم و پتاسیم در دو سوی غشا دوباره به حالت آرامش باز گردد.
۲۷- پایان پتانسیل عمل چه تفاوتی با حالت آرامش دارد؟
غلظت یون های سدیم و پتاسیم دو سوی غشاء
۲۸- رشته عصبی چیست؟
آکسون یا دندریت بلند است.
۲۹- گره رانویه در کدام یاخته های عصبی وجود دارد؟
میلین دار
۳۰- گره رانویه چه نقشی دارد؟
سرعت بخشی به هدایت عصبی
۳۱- در یاخته های عصبی میلین دار در کدام محل ها رشته های عصبی با بیرون ارتباط دارد؟
گره رانویه
۳۲- هدایت جهشی در کدام نورون ها رخ می دهد؟
نورون های میلین دار
۳۳- میلین دار بودن نورون های حرکتی مربوط به ماهیچه های اسکلتی چه اهمیتی دارد؟
سرعت ارسال پیام
۳۴- در کدام بیماری میزان میلین یاخته های عصبی کاهش می یابد؟
مالتیپل اسکلروزیس (MS)
۳۵- چرا در بیماری MS ارسال پیام های عصبی به درستی انجام نمی شوند؟
یاخته های پشتیبانی که در سیستم عصبی مرکزی میلین می سازند از بین می روند.
۳۶- علائم بیماری مالتیپل اسکلروزیس چیست؟
بینایی و حرکت مختل و فرد دچار بی حسی و لرزش می شود.
۳۷- ارتباط ویژه ی مابین یاخته های عصبی چه نام دارد؟
سیناپس (همایه)
۳۸- از کدام یاخته ی عصبی ماده ای به نام ناقل عصبی در فضای سیناپسی آزاد می شود؟
برای انتقال پیام از یاخته عصبی انتقال دهنده یا یاخته عصبی پیش سیناپسی، ماده ای به نام ناقل عصبی در فضای سیناپسی آزاد می شود.
۳۹- ناقل عصبی بر کدام یاخته اثر دارد؟
این ماده بر یاخته دریافت کننده، یعنی یاخته پس سیناپسی اثر دارد.
۴۰- نام دیگر یاخته پس سیناپسی چیست؟
یاخته دریافت کننده
۴۱- ریز کیسه های پایانه ی آکسون با چه روشی ناقل عصبی را در فضای سیناپسی آزاد می کند؟
برون رانی
۴۲- یاخته های عصبی با کدام یاخته ها سیناپس دارند؟
عصبی یا ماهیچه ای
۴۳- ناقل عصبی چه اثراتی بر سلول پس سیناپسی دارد؟
بر اساس اینکه ناقل عصبی تحریک کننده یا باز دارنده باشد، یاخته پس سیناپسی تحریک، یا فعالیت مهار می شود.
۴۴- چگونه از انتقال بیش از حد پیام در محل سیناپس جلوگیری می شود؟
این کار با جذب دوباره ناقل به یاخته پیش سیناپسی انجام می شود، همچنین آنزیم هایی که از یاخته ها ترشح می‌شوند، ناقل عصبی را تجزیه می کنند.
۴۵- غشای کدام یاخته در محل سیناپس دارای گیرنده می‌باشد؟
پس سیناپسی
۴۶- ناقل عصبی چگونه پتانسیل الکتریکی یاخته پس سیناپسی را تغییر می دهد؟
با اتصال به گیرنده سطح غشای آن و تغییر نفوذپذیری آن نسبت به یون ها
۴۷- برای ممانعت از انتقال بیش از حد پیام در محل سیناپس کدام یاخته ممکن است ناقل عصبی را جذب کند؟
پیش‌سیناپسی
انتشار یا بازنشر هر بخش از این محتوای «آینده‌نگاران مغز» تنها با کسب مجوز کتبی از صاحب اثر مجاز است.
📘 زیست‌شناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جای‌خالی‌های تعاملی، متن‌ها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
» آزمون‌های آنلاین زیست‌شناسی دهم
آزمون‌های آنلاین زیست‌شناسی یازدهم
» آزمون‌های آنلاین زیست‌شناسی دوازدهم
در حال آماده کردن برای طرح پرسش‌های تشریحی
قدردان صبوری شما هستیم
شکل۲ـ الف) غلاف‌میلین ب) چگونگی ساخت آن
تعداد یاخته‌های پشتیبان چند برابر یاخته‌های عصبی است و انواع گوناگونی دارند. این یاخته‌ها داربست‌هایی را برای استقرار یاخته‌های عصی ایجاد می‌کنند؛ آنها در دفاع از یاخته‌های عصبی و حفظ هم‌ایستایی مایع اطراف آنها (مثل حفظ مقدار طبیعی یونها) نیز نقش دارند.
انواع یاخته‌های عصبی
شکل ۳، انواع یاخته‌های عصبی را نشان می‌دهد. یاخته‌های عصبی حسی پیامها را به سوی بخش مرکزی دستگاه عصبی (مغز و نخاع) می‌آورند. یاخته‌های عصبی حرکتی پیامها را از بخش مرکزی دستگاه عصبی به سوی اندامها (مانند ماهیچه‌ها) می‌برند. نوع سوم یاخته‌های عصبی شكل ۳، یاخته‌های عصبی رابط اند که در مغز و نخاع قرار دارند. این یاخته‌ها ارتباط لازم بین یاخته‌های عصبی را فراهم می‌کنند. هر سه نوع یاخته عصبی می‌توانند میلین دار یا بدون میلین باشند.
شکل ۳- انواع یاخته‌های عصبی
فعالیت ۱: ساختار و کار سه نوع یاخته عصبی را که در شکل ۳ می‌بینید، مقایسه کنید.
یاخته‌های عصبی حسی نسبت به نورون رابط طول بیشتری دارند. اغلب دندریت‌های آن نسبت به آکسون بلندتر و هر دو دارای غلاف میلین می‌باشند.
یاخته‌های عصبی حرکتی نیز نسبت به نورون رابط طول بیشتری دارند. اغلب آکسون میلین دار است که نسبت به دارینه بدون میلین بلندتر است.
یاخته‌های عصبی رابط نسبت به یاخته‌های عصبی حسی و حرکتی کوتاه تر هستند و اغلب آسه و دارینه آنها بدون میلین است.
پیام عصبی چگونه ایجاد میشود؟
پیام عصبی در اثر تغییر مقدار یونها در دو سوی غشای یاخته عصبی به وجود می‌آید. از آنجا که مقدار یونها در دو سوی غشا، یکسان نیستند، بار الکتریکی دو سوی غشای یاخته عصبی، متفاوت است و در نتیجه بین دو سوی آن، اختلاف پتانسیل الکتریکی وجود دارد. شکل ۴، اندازه گیری این اختلاف پتانسیل را نشان می‌دهد.
پتانسیل آرامش: وقتی یاخته عصبی فعالیت عصبی ندارد حالت آرامش)، در دو سوی غشای آن اختلاف پتانسیلی در حدود ۷۰- میلی ولت برقرار است (شکل ۵). این اختلاف پتانسیل را پتانسیل آرامش می‌نامند. چگونه این اختلاف پتانسیل ایجاد میشود؟ برای پاسخ به این پرسش، درباره یاخته‌های عصبی باید بیشتر بدانیم.
شکل ۵ـ پتانسیل آرامش. در شکل، یونهای پتاسیم در بیرون و یونهای سدیم در درون یاخته نشان داده نشده‌اند.
در حالت آرامش، مقدار یونهای سدیم در بیرون یاخته عصبی زنده از داخل آن بیشتر است و در مقابل، مقدار یونهای پتاسیم درون یاخته، از بیرون آن بیشتر است. در غشای یاخته‌های عصبی، مولکول‌های پروتئینی وجود دارند که به عبور یونهای سدیم و پتاسیم از غشا کمک می‌کنند.
یکی از این پروتئین‌ها، کانال‌های نشتی هستند که یونها می‌توانند به روش انتشار تسهیل شده از آنها عبور کنند (شکل ۶- الف). از راه این کانال‌ها، یونهای پتاسیم، خارج و یونهای سدیم به درون یاخته عصبی وارد می‌شوند. تعداد یونهای پتاسیم خروجی بیشتر از یونهای سدیم ورودی است؛ زیرا غشا به این یون، نفوذپذیری بیشتری دارد.
پمپ سدیم – پتاسیم، پروتئین دیگری است که در سال گذشته با آن آشنا شدید. در هر بار فعالیت این پمپ، سه یون سدیم از یاخته عصبی خارج و دو یون پتاسیم وارد آن می‌شوند. این پمپ از انرژی مولکول ATP استفاده می‌کند (شکل ۶-ب).
فعالیت ۲ در گروه خود درباره پرسش‌های زیر گفت وگو و نتیجه را به کلاس گزارش کنید.
١- کار پمپ سدیم – پتاسیم و کانال‌های نشتی را با هم مقایسه کنید.
۲- چرا در حالت آرامش، بار مثبت درون یاخته‌های عصبی از بیرون آنها کمتر است؟
شکل ۶- الف) کانال نشتی که عبور یونهای پتاسیم از آن نشان داده شده‌است. ب) چگونگی کار پمپ سدیم ـ پتاسیم
پتانسیل عمل: دانستید که در حالت آرامش، بار مثبت درون یاخته عصبی از بیرون آن کمتر است. وقتی یاخته عصبی تحریک میشود، در محل تحریک، اختلاف پتانسیل دو سوی غشای آن به طور ناگهانی تغییر می‌کند؛ داخل یاخته از بیرون آن، مثبت تر میشود و پس از زمان کوتاهی، اختلاف پتانسیل دو سوی غشا، دوباره به حالت آرامش برمی‌گردد. این تغییر را پتانسیل عمل می‌نامند. هنگام پتانسیل عمل، در یاخته عصبی چه اتفاقی می‌افتد؟
در غشای یاخته‌های عصبی، پروتئین‌هایی به نام کانال‌های دریچه دار وجود دارند که با تحریک یاخته عصبی باز می‌شوند و یونها از آنها عبور می‌کنند. وقتی غشای یاخته تحریک میشود، ابتدا کانال‌های دریچه‌دار سدیمی‌باز می‌شوند و یونهای سدیم فراوانی وارد یاخته و بار الکتریکی درون آن، مثبت تر میشود. پس از زمان کوتاهی این کانال‌ها بسته می‌شوند و کانال‌های دریچه دار پتاسیمی‌باز و یونهای پتاسیم خارج می‌شوند. این کانال‌ها هم پس از مدت کوتاهی بسته می‌شوند شكل ۷). به این ترتیب، دوباره پتانسیل غشا به پتانسیل آرامش (۷۰-) بر می‌گردد.
فعالیت بیشتر پمپ سدیم – پتاسیم موجب میشود غلظت یونهای سدیم و پتاسیم در دو سوی غشا دوباره به حالت آرامش باز گردد.
شکل ۷ ـ چگونگی ایجاد پتانسیل عمل؛ در شکل یونهای پتاسیم بیرون و یونهای سدیم درون یاخته، نشان داده نشده‌اند.
فعالیت ۳
وضعیت کانال‌های غشای یاختهٔ عصبی را در ۴ مرحلهٔ شكل ۷ مقایسه کنید.
وقتی پتانسیل عمل در یک نقطه از یاخته عصبی ایجاد میشود، نقطه به نقطه پیش می‌رود تا به انتهای رشته عصبی برسد. این جریان را پیام عصبی می‌نامند (شکل ۸). رشته عصبی آسه یا دارينه بلند است.
شکل ۸- هدایت پیام عصبی
گره‌های رانویه چه نقشی دارند؟
هدایت پیام عصبی در رشته‌های عصبی میلین دار از رشته‌های بدون میلین هم قطر سریع تر است؛ در حالی که میلین عایق است و از عبور یونها از غشا جلوگیری می‌کند. دانستید در یاخته‌های عصبی میلین‌دار، گره‌های رانویه وجود دارد. در محل این گره‌ها، میلین وجود ندارد و رشته عصبی با محیط بیرون از یاخته ارتباط دارد. بنابراین، در این گره‌ها پتانسیل عمل ایجاد میشود و پیام عصبی درون رشته عصبی از یک گره به گره دیگر هدایت میشود. در این حالت به نظر می‌رسد پیام عصبی از یک گره به گره دیگر می‌جهد. به همین علت، این هدایت را هدایت جهشی می‌نامند (شکل ۹). در ماهیچه‌های اسکلتی سرعت ارسال پیام اهمیت زیادی دارد. بنابراین، نورون‌های حرکتی آنها میلین دار است. کاهش یا افزایش میزان میلین به بیماری منجر میشود؛ مثلا در بیماری ام. اس (مالتیپل اسکلروزیس) یاخته‌های پشتیبانی که در سیستم عصبی مرکزی میلین می‌سازند، از بین می‌روند. در نتیجه ارسال پیام‌های عصبی به درستی انجام نمی‌شود. بینایی و حرکت، مختل و فرد دچار بی حسی و لرزش میشود.
شکل ۹- هدایت جهشی در نورون میلین دار
فعالیت ۴
پژوهشگران بر این باورند که در گره‌های رانویه، تعداد زیادی کانال دریچه وجود دارد ولی بین گره‌ها، این کانال‌ها وجود ندارند. این موضوع با هدایت جهشی چه ارتباطی دارد؟
یاخته‌های عصبی، پیام عصبی را منتقل می‌کنند
دانستید پیام عصبی در طول آسه هدایت میشود تا به پایانه آن برسد. همان طور که در شکل ۱۰ می‌بینید، یاخته‌های عصبی به یکدیگر نچسبیده اند؛ پس چگونه پیام عصبی از یک یاخته عصبی به یاخته دیگر منتقل میشود؟
یاخته‌های عصبی با یکدیگر ارتباط ویژه ای به نام همایه (سیناپس) برقرار می‌کنند. بین این یاخته‌ها در محل همایه، فضایی به نام فضای همایه ای وجود دارد. برای انتقال پیام از یاخته عصبی انتقال دهنده یا یاخته عصبی پیش همایه ای، ماده ای به نام ناقل عصبی در فضای همایه آزاد میشود. این ماده بر یاخته دریافت کننده، یعنی یاخته پس همایه ای اثر می‌کند. ناقل عصبی در یاخته‌های عصبی ساخته و درون ریز کیسه‌ها ذخیره میشود. این کیسه‌ها در طول آسه هدایت می‌شوند تا به پایانه آن برسند. وقتی پیام عصبی به پایانه آسه می‌رسد، این کیسه‌ها با برون رانی، ناقل را در فضای همایه آزاد می‌کنند (شکل ۱۰). یاخته‌های عصبی با یاخته‌های ماهیچه ای نیز همایه دارند و با ارسال پیام موجب انقباض آنها می‌شوند.
شکل ۱۰ – الف ) تصویر همایه با میکروسکوپ الکترونی ب ) آزاد شدن ناقل عصبی و اثر آن بر یاخته پس همایه ای
ناقل عصبی پس از رسیدن به غشای یاخته پس همایه ای، به پروتئینی به نام گیرنده متصل میشود. این پروتئین همچنین کانالی است که با اتصال ناقل عصبی به آن باز میشود. به این ترتیب، ناقل عصبی با تغییر نفوذ پذیری غشای یاخته پس همایه ای به یونها، پتانسیل الکتریکی این یاخته را تغییر می‌دهد. براساس اینکه ناقل عصبی تحریک کننده یا بازدارنده باشد، یاخته پس همایه ای تحریک، یا فعالیت آن مهار میشود.
پس از انتقال پیام، مولکول‌های ناقل باقی مانده، باید از فضای همایه ای تخلیه شوند تا از انتقال بیش از حد پیام جلوگیری و امکان انتقال پیام‌های جدید فراهم شود. این کار با جذب دوباره ناقل به یاخته پیش همایه ای انجام میشود، همچنین آنزیم‌هایی ناقل عصبی را تجزیه می‌کنند. تغییر در میزان طبیعی ناقل‌های عصبی از دلایل بیماری و اختلال در کار دستگاه عصبی است.
سلام چطور فایل سوالات متن کتاب و تعمیق و تثبیت یادگیری زیست‌شناسی یازدهم
سنجـش حافظه کتاب یازدهم رو کامل تهیه کنم تمام مباحث ؟
سلام و عرض ادب. خیلی دوست داشتیم این ایده عالی را تکمیل کنم اما پس از کسب رتبه یک در دکتری علوم اعصاب مشغول تحصیل شدم و دیگر فرصت تکمیل را نیافتم و متاسفانه همراهی نیز برای تکمیل نیافتم. خوش و خرم باشید.