آیا شبکه 5G باعث کرونا می‌شود؟ بررسی علمی ارتباط 5G و کووید-۱۹

آیا شبکه 5G باعث کرونا می‌شود؟ بررسی علمی ارتباط 5G و کووید-۱۹

در نخستین ماه‌های همه‌گیری کووید-۱۹ (COVID-19)، هم‌زمانی گسترش ویروس SARS-CoV-2 با توسعه شبکه‌های ارتباطی نسل پنجم یا 5G به شکل‌گیری یکی از مشهورترین نظریه‌های شبه‌علمی دوران همه‌گیری انجامید: آیا شبکه 5G در ایجاد یا انتشار ویروس کرونا نقش داشته است؟

پاسخ علم روشن است: هیچ شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد شبکه 5G باعث ایجاد، انتقال یا گسترش بیماری کووید-۱۹ شده است.

این موضوع نمونه‌ای آموزنده از تفاوت میان همبستگی (Correlation) و علیت (Causation) در علم پزشکی و اپیدمیولوژی است. ممکن است دو پدیده تقریباً هم‌زمان یا در مناطق مشابه رخ دهند، اما این هم‌زمانی به‌هیچ‌وجه به معنای آن نیست که یکی علت دیگری است.

5G دقیقاً چیست؟

5G یا نسل پنجم شبکه تلفن همراه (Fifth-Generation Mobile Network)، یک فناوری ارتباطی برای انتقال سریع‌تر و کارآمدتر داده‌هاست. این فناوری از طیفی از امواج فرکانس رادیویی (Radiofrequency Radiation; RF) استفاده می‌کند؛ امواجی که در بخش غیر یونیزان طیف الکترومغناطیسی قرار می‌گیرند.

در مقابل، ویروس‌ها ساختارهای زیستی بسیار پیچیده‌ای هستند. SARS-CoV-2 یک ویروس RNAدار است که ژنوم آن از RNA تشکیل شده و برای تکثیر به سلول‌های میزبان وابسته است.

بنابراین از همان نقطه آغاز باید میان دو مفهوم کاملاً متفاوت تمایز گذاشت:

5G یک فناوری انتقال اطلاعات با استفاده از امواج الکترومغناطیسی است، در حالی که SARS-CoV-2 یک عامل عفونی زیستی است.

هیچ سازوکار زیستی شناخته‌شده‌ای وجود ندارد که بتواند امواج ارتباطی 5G را به عامل ایجاد یا انتقال یک ویروس تنفسی تبدیل کند.

آیا امواج 5G می‌توانند ویروس کرونا را منتقل کنند؟

خیر.

انتقال SARS-CoV-2 به فرایندهای زیستی و اپیدمیولوژیک مشخصی وابسته است. ویروس برای ایجاد عفونت باید از یک فرد آلوده یا محیط آلوده وارد بدن فرد دیگر شود و سپس به سلول‌های مناسب دسترسی پیدا کند.

راه‌های انتقال ویروس در طول همه‌گیری بارها توسط پژوهش‌های آزمایشگاهی و اپیدمیولوژیک بررسی شد. انتقال تنفسی، به‌ویژه از طریق ذرات و قطرات تنفسی و آئروسل‌های حاوی ویروس، نقش مهمی در انتشار SARS-CoV-2 دارد.

امواج رادیویی نمی‌توانند ویروس را از یک فرد به فرد دیگر «حمل» کنند.

نکته مهم‌تر آن است که همه‌گیری کووید-۱۹ در مناطقی رخ داد که اساساً فاقد زیرساخت 5G بودند. در واقع، SARS-CoV-2 پیش از آنکه شبکه 5G در بسیاری از کشورهای جهان به شکل گسترده مستقر شود، در کشورهای مختلف انتشار یافته بود.

اشتباه مهم نظریه 5G و کرونا: همبستگی به جای علیت

یکی از مهم‌ترین خطاهای استدلالی در نظریه ارتباط 5G و کووید-۱۹، تکیه بر همبستگی جغرافیایی است.

برای مثال، برخی استدلال می‌کردند که چون کشورهایی مانند چین، کره جنوبی، ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی در توسعه 5G پیشرو بوده‌اند و هم‌زمان موارد زیادی از کووید-۱۹ در آنها مشاهده شده است، پس میان این دو پدیده رابطه علّی وجود دارد.

اما در اپیدمیولوژی (Epidemiology) چنین استدلالی کافی نیست.

برای اثبات یک رابطه علّی باید شواهدی وجود داشته باشد که نشان دهد مواجهه با عامل مورد نظر، خطر ابتلا را افزایش می‌دهد و این ارتباط پس از کنترل عوامل مخدوش‌کننده (Confounding Factors) همچنان پابرجا می‌ماند.

در مورد 5G و کووید-۱۹ چنین شواهدی وجود ندارد.

حتی اگر در یک منطقه میزان استفاده از 5G و موارد کووید-۱۹ هر دو بالا باشد، این امر به‌تنهایی چیزی درباره علت بیماری ثابت نمی‌کند. تراکم جمعیت، میزان سفرهای بین‌المللی، ارتباطات اجتماعی، سن جمعیت، سیاست‌های تشخیصی، ظرفیت آزمایشگاهی و زمان ورود ویروس به منطقه می‌توانند توضیح‌های بسیار مهم‌تری برای تفاوت‌های مشاهده‌شده باشند.

چرا چین بودن منشأ اولیه همه‌گیری، ارتباطی با 5G ندارد؟

یکی دیگر از استدلال‌های مطرح‌شده این بود که چون چین از کشورهای پیشرو در توسعه فناوری 5G بود و نخستین موارد شناخته‌شده کووید-۱۹ نیز در چین شناسایی شد، بنابراین باید میان این دو ارتباطی وجود داشته باشد.

این استدلال از نظر علمی فاقد اعتبار است.

منشأ جغرافیایی شناسایی نخستین موارد یک بیماری، دلیل بر نقش فناوری‌های موجود در آن منطقه نیست.

SARS-CoV-2 یک عامل بیماری‌زای زیستی است و منشأ و تکامل آن باید بر اساس شواهد ویروس‌شناسی، ژنتیک تکاملی، اپیدمیولوژی مولکولی و مطالعات انتقال بیماری بررسی شود؛ نه بر اساس میزان توسعه یک فناوری مخابراتی.

اگر صرفاً هم‌زمانی دو پدیده را دلیل علیت بدانیم، می‌توانیم تقریباً هر فناوری، رفتار اجتماعی یا ویژگی جغرافیایی موجود در یک منطقه را به شیوع بیماری نسبت دهیم؛ روشی که آشکارا با اصول استنباط علّی (Causal Inference) ناسازگار است.

آیا کشورهای بدون 5G به کرونا مبتلا شدند؟

بله؛ و همین موضوع یکی از ساده‌ترین شواهد برای رد این نظریه بود.

کووید-۱۹ در کشورهای بسیاری گسترش یافت که در آغاز همه‌گیری زیرساخت گسترده 5G نداشتند. ازاین‌رو، وجود یا نبود شبکه 5G نمی‌تواند توضیح مناسبی برای الگوی جهانی انتشار SARS-CoV-2 باشد.

البته حتی این مشاهده نیز به‌تنهایی جایگزین یک مطالعه علّی کامل نیست؛ اما وقتی در کنار شواهد ویروس‌شناختی، داده‌های انتقال بیماری و اصول فیزیکی امواج رادیویی قرار می‌گیرد، ادعای نقش 5G در ایجاد یا انتقال ویروس از پشتوانه علمی برخوردار نمی‌ماند.

آیا امواج 5G می‌توانند وارد بدن انسان شوند؟

اینجا نیز باید با دقت علمی سخن گفت.

اینکه امواج رادیویی غیر یونیزان هستند به این معنا نیست که هیچ برهم‌کنشی با ماده ندارند. امواج رادیویی می‌توانند انرژی خود را به ماده منتقل کنند و در شرایط خاص موجب گرمایش بافتی شوند. به همین دلیل، استانداردهای ایمنی برای میزان مواجهه انسان با میدان‌های رادیویی تدوین شده است.

اما این موضوع کاملاً متفاوت از ادعای «ایجاد ویروس» یا «انتقال ویروس» است.

غیریونیزان بودن نیز اصطلاحی فیزیکی است و نباید آن را به معنای «کاملاً بی‌اثر بودن» تفسیر کرد. مسئله علمی واقعی، میزان مواجهه، فرکانس، توان، مدت تماس و رعایت حدود مجاز است.

با این حال، هیچ شواهد معتبری نشان نداده است که امواج 5G بتوانند SARS-CoV-2 را ایجاد، تکثیر یا از فردی به فرد دیگر منتقل کنند.

آیا 5G می‌تواند سیستم ایمنی را ضعیف و کرونا را تشدید کند؟

در سال‌های گذشته درباره اثرات احتمالی امواج فرکانس رادیویی (RF-EMF) بر سلامت انسان مطالعات متعددی انجام شده است. این حوزه همچنان موضوع پژوهش علمی است و باید میان پرسش‌های مشروع درباره ایمنی فناوری‌های بی‌سیم و ادعاهای اثبات‌نشده درباره کووید-۱۹ تفاوت گذاشت.

پرسش درباره آثار احتمالی بلندمدت مواجهه با امواج رادیویی یک موضوع علمی مشروع است؛ اما از این پرسش نمی‌توان نتیجه گرفت که 5G عامل همه‌گیری کووید-۱۹ بوده است.

در علم پزشکی، فاصله بسیار بزرگی میان «ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد» و «علت بیماری است» وجود دارد.

این تمایز برای جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست (Misinformation) اهمیت اساسی دارد.

چرا نظریه 5G و کرونا تا این اندازه گسترش یافت؟

همه‌گیری کووید-۱۹ تنها یک بحران سلامت عمومی نبود؛ بلکه یک بحران اطلاعاتی نیز بود.

ترکیب ترس از بیماری ناشناخته، سرعت انتشار اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی، انتشار محتوای بدون منبع و تمایل انسان به یافتن یک توضیح ساده برای یک رویداد پیچیده، شرایط مناسبی برای گسترش نظریه‌های توطئه ایجاد کرد.

در این شرایط، یک تصویر یا نمودار ساده می‌توانست در مدت کوتاهی میلیون‌ها بار بازنشر شود؛ در حالی که بررسی علمی همان ادعا ممکن بود به مطالعه ده‌ها مقاله، بررسی روش‌شناسی پژوهش‌ها و ارزیابی کیفیت شواهد نیاز داشته باشد.

این پدیده را می‌توان بخشی از همه‌گیری اطلاعات نادرست (Infodemic) دانست؛ مفهومی که در دوران کووید-۱۹ اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد.

علم چگونه یک ادعای پزشکی را ارزیابی می‌کند؟

برای بررسی ادعایی مانند «5G باعث کرونا می‌شود»، چند پرسش اساسی باید مطرح شود:

آیا یک مکانیسم زیستی قابل قبول (Biological Plausibility) وجود دارد؟

آیا مطالعات آزمایشگاهی چنین اثری را نشان داده‌اند؟

آیا مطالعات اپیدمیولوژیک افزایش خطر ابتلا را نشان می‌دهند؟

آیا رابطه مشاهده‌شده پس از کنترل عوامل مخدوش‌کننده همچنان باقی می‌ماند؟

آیا پژوهش‌های مستقل در جمعیت‌های مختلف همان نتیجه را تکرار کرده‌اند؟

و مهم‌تر از همه، آیا شواهد موجود با دانش تثبیت‌شده درباره زیست‌شناسی ویروس سازگار است؟

در مورد ارتباط 5G و کووید-۱۹، مجموعه این شواهد از فرضیه‌ای که شبکه 5G را عامل ایجاد یا انتقال SARS-CoV-2 معرفی کند، پشتیبانی نمی‌کند.

یک تفکیک مهم: «پژوهش درباره ایمنی 5G» با «نظریه 5G و کرونا» یکی نیست

ممکن است درباره آثار احتمالی مواجهه با امواج رادیویی بر سلامت انسان پرسش‌های علمی وجود داشته باشد و پژوهشگران همچنان به مطالعه آنها ادامه دهند. این امر کاملاً مشروع است.

اما استفاده از چنین پرسش‌هایی برای نتیجه‌گیری درباره منشأ یا انتقال کووید-۱۹ یک جهش استدلالی بدون پشتوانه است.

یک پژوهش علمی درباره اثر احتمالی یک فناوری بر یک شاخص زیستی، خودبه‌خود ثابت نمی‌کند که همان فناوری باعث ایجاد یک بیماری عفونی خاص شده است.

این همان نقطه‌ای است که تفکر انتقادی در پزشکی و سواد سلامت (Health Literacy) اهمیت پیدا می‌کند.

جمع‌بندی؛ 5G مقصر کرونا نبود

هم‌زمانی توسعه 5G با همه‌گیری کووید-۱۹ ممکن است در نگاه نخست توجه‌برانگیز به نظر برسد، اما هم‌زمانی به معنای علیت نیست.

کووید-۱۹ توسط ویروس SARS-CoV-2 ایجاد شد و انتشار آن تابع سازوکارهای شناخته‌شده انتقال عوامل عفونی، رفتارهای انسانی، الگوهای تماس، جابه‌جایی جمعیت و عوامل متعدد اپیدمیولوژیک بود.

هیچ شواهد علمی معتبر و قابل تکراری وجود ندارد که نشان دهد شبکه 5G موجب ایجاد، انتقال یا گسترش SARS-CoV-2 شده است.

در عین حال، بررسی علمی ایمنی فناوری‌های ارتباطی موضوعی جداگانه و ارزشمند است و باید همچنان بر اساس شواهد تجربی، استانداردهای مواجهه، مطالعات اپیدمیولوژیک و ارزیابی مستقل خطر دنبال شود.

شاید مهم‌ترین درس این ماجرا فراتر از 5G و کرونا باشد: در عصر انفجار اطلاعات، هر ادعایی که در فضای مجازی فراگیر می‌شود الزاماً علمی نیست. علم نه با تعداد بازنشرها، بلکه با کیفیت شواهد، قابلیت تکرار نتایج، سازگاری با دانش موجود و قدرت استنباط علّی سنجیده می‌شود.

از این منظر، رد یک نظریه نادرست صرفاً دفاع از یک فناوری نیست؛ دفاع از روش علمی، سلامت عمومی و حق مردم برای دسترسی به اطلاعات پزشکی دقیق و قابل اعتماد است.