آیا داروهای آسم میتوانند آلزایمر را درمان کنند؟ نقش سالبوتامول در مهار تجمع پروتئین تاو

آیا داروهای آسم میتوانند در درمان آلزایمر نقش داشته باشند؟
بیماری آلزایمر (Alzheimer’s disease) یکی از مهمترین بیماریهای نورودژنراتیو و شایعترین علت دمانس در جهان است. بر اساس دادههای سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۱ حدود ۵۷ میلیون نفر در سراسر جهان با دمانس زندگی میکردند و هر سال نزدیک به ۱۰ میلیون مورد جدید به این جمعیت افزوده میشود. بیماری آلزایمر حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس را تشکیل میدهد. (سازمان بهداشت جهانی)
آلزایمر تنها یک اختلال حافظه نیست؛ بلکه یک فرایند پیچیده و تدریجی است که در آن تغییرات مولکولی، اختلال عملکرد سیناپسی، آسیب آکسونی، التهاب عصبی و در نهایت از دست رفتن نورونها به افت پیشرونده شناختی منجر میشوند.
در سالهای اخیر، در کنار تلاش برای هدفگیری پروتئین آمیلوئید بتا (Amyloid-β)، توجه پژوهشگران به پروتئین تاو (Tau) و نقش آن در تخریب نورونی افزایش یافته است. در همین مسیر، یک پرسش جذاب مطرح شد: آیا ممکن است دارویی که سالها برای درمان آسم استفاده شده است، بتواند یکی از فرایندهای مولکولی مرتبط با بیماری آلزایمر را مهار کند؟
پژوهشی از محققان دانشگاه لنکستر و Diamond Light Source در سال ۲۰۲۰، سالبوتامول (Salbutamol) را بهعنوان یکی از ترکیباتی معرفی کرد که در شرایط آزمایشگاهی توانایی مهار تشکیل فیلامانهای تاو را نشان داد. البته این یافته به معنای اثبات اثر درمانی سالبوتامول در بیماران مبتلا به آلزایمر نیست؛ بلکه یک سرنخ پیشبالینی مهم برای تحقیقات آینده محسوب میشود. (Lancaster University)

چرا پروتئین تاو در بیماری آلزایمر اهمیت دارد؟
پروتئین تاو یک پروتئین وابسته به میکروتوبول (Microtubule-associated protein) است که در نورونها نقش مهمی در پایداری میکروتوبولها و حفظ سازمان اسکلت سلولی دارد.
میکروتوبولها را میتوان بخشی از سیستم حملونقل درون نورون در نظر گرفت؛ ساختاری که انتقال مواد و مولکولها را در امتداد آکسون امکانپذیر میکند. تاو در شرایط طبیعی به حفظ پایداری این ساختار کمک میکند.
اما در بیماری آلزایمر، تاو دچار تغییرات پاتولوژیک، از جمله فسفریلاسیون غیرطبیعی، میشود و از میکروتوبولها جدا میشود. سپس مولکولهای تاو میتوانند به یکدیگر متصل شده و ساختارهای تجمعیافتهای ایجاد کنند که در نهایت به تشکیل نوروفیبریلاری تنگلها (Neurofibrillary tangles; NFTs) منجر میشوند.
این فرایند تنها یک تغییر ظاهری در نورون نیست؛ اختلال در عملکرد تاو و تجمع گونههای غیرطبیعی آن میتواند با اختلال در اسکلت سلولی، حملونقل آکسونی و عملکرد نورون ارتباط داشته باشد. پروتئین تاو و تجمعات پاتولوژیک آن از مهمترین ویژگیهای مولکولی بیماری آلزایمر و سایر تاوپاتیها (Tauopathies) هستند.
آمیلوئید بتا یا تاو؛ کدام هدف درمانی مهمتر است؟
برای سالها، فرضیه آمیلوئید یکی از محورهای اصلی تحقیقات آلزایمر بود. بر اساس این دیدگاه، تجمع آمیلوئید بتا (Aβ) و تشکیل پلاکهای آمیلوئیدی یکی از مراحل مهم در آبشار پاتولوژیک بیماری محسوب میشود.
با این حال، نتایج ناامیدکننده بسیاری از مطالعات مربوط به مهار تجمع آمیلوئید باعث شد پژوهشگران با جدیت بیشتری به سراغ تاو بروند.
البته امروز نمیتوان مسئله را به شکل ساده «آمیلوئید در برابر تاو» مطرح کرد. شواهد جدید نشان میدهند که پاتولوژی آلزایمر حاصل تعامل مجموعهای از فرایندهای مولکولی است و ارتباط میان آمیلوئید، تاو، التهاب عصبی، اختلال سیناپسی و آسیب نورونی بسیار پیچیدهتر از یک مسیر منفرد است.
در عین حال، درمانهای ضدآمیلوئید جدید نشان دادهاند که هدفگیری آمیلوئید میتواند در برخی بیماران مبتلا به مراحل اولیه آلزایمر سرعت افت بالینی را کاهش دهد. برای مثال، FDA در سال ۲۰۲۳ لکانماب (Lecanemab) را پس از تأیید فایده بالینی در یک مطالعه تأییدی به تأیید سنتی رساند و در سال ۲۰۲۴ نیز دونانماب (Donanemab) را برای بیماری آلزایمر تأیید کرد.
بنابراین، اهمیت مطالعه تاو نه به معنای کنار گذاشتن آمیلوئید، بلکه در جهت گسترش اهداف درمانی بیماری آلزایمر است.
چگونه سالبوتامول وارد داستان آلزایمر شد؟
سالبوتامول، که در بسیاری از کشورها با نام آلبوترول (Albuterol) نیز شناخته میشود، یک آگونیست گیرنده بتا-۲ آدرنرژیک (β2-adrenergic receptor agonist) است و بهطور گسترده برای گشادکردن راههای هوایی و کنترل علائم آسم و برخی بیماریهای انسدادی راههای هوایی استفاده میشود.
پژوهشگران دانشگاه لنکستر در مطالعه خود ابتدا بیش از ۸۰ ترکیب و داروی موجود را با استفاده از یک روش غربالگری با توان بالا بررسی کردند تا مشخص شود کدام ترکیبات میتوانند از تشکیل فیلامانهای تاو جلوگیری کنند.
در این بررسی، اپینفرین (Epinephrine) توانست تاو را در شرایط آزمایشگاهی پایدارتر کرده و تشکیل ساختارهای تجمعیافته آن را کاهش دهد. از آنجا که اپینفرین بهسرعت در بدن متابولیزه میشود، پژوهشگران به سراغ ترکیباتی با ساختار شیمیایی مشابه رفتند.
در میان ترکیبات بررسیشده، دوبوتامین (Dobutamine) و سالبوتامول اثرات امیدوارکنندهتری نشان دادند؛ اما محدودیتهای فارماکوکینتیکی دوبوتامین، از جمله کوتاهبودن اثر و نیاز به تجویز وریدی، آن را برای تبدیلشدن به یک درمان بالقوه آلزایمر نامناسبتر میکرد.

سالبوتامول چگونه ممکن است تجمع تاو را مهار کند؟
نکته جذاب این پژوهش آن بود که اثر سالبوتامول صرفاً به کاهش مقدار کلی تاو محدود نمیشد.
نتایج آزمایشهای in vitro نشان داد که سالبوتامول میتواند تجمع تاو و تشکیل ساختارهای فیبری آن را کاهش دهد. پژوهشگران پیشنهاد کردند که این دارو ممکن است در مراحل اولیه تشکیل فیلامانهای تاو مداخله کند و تشکیل هسته اولیه تجمع (Nucleation) را کاهش دهد.
این موضوع از نظر نوروبیولوژی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تجمع پروتئینهای بدتاخورده معمولاً طی مراحلی از تشکیل گونههای اولیه تا ساختارهای بزرگتر و پایدارتر اتفاق میافتد. اگر بتوان یکی از مراحل ابتدایی این فرایند را مهار کرد، از نظر تئوری ممکن است تشکیل تجمعات بعدی نیز محدود شود.
مطالعه منتشرشده در ACS Chemical Neuroscience نیز عنوان روشنی داشت: «Circular dichroism spectroscopy identifies the β-adrenoceptor agonist salbutamol as a direct inhibitor of tau filament formation in vitro». در این پژوهش از Synchrotron Radiation Circular Dichroism (SRCD) در Diamond Light Source برای بررسی ساختار و تجمع تاو استفاده شد. (Lancaster University)
چرا این یافته هنوز درمان آلزایمر محسوب نمیشود؟
اینجا مهمترین نکته علمی مقاله قرار دارد.
مشاهده مهار تجمع تاو در یک سیستم آزمایشگاهی به هیچ عنوان معادل اثبات اثر درمانی در انسان نیست.
در مطالعه مورد بحث، شواهد اصلی از آزمایشهای in vitro به دست آمد. بنابراین هنوز باید مشخص شود که سالبوتامول در یک مغز زنده، در غلظتهای قابل دستیابی، چگونه رفتار میکند؛ آیا میتواند به اندازه کافی به بافت مغز برسد؛ آیا اثر مشاهدهشده در محیط آزمایشگاهی در مدلهای حیوانی نیز تکرار میشود؛ و مهمتر از همه، آیا این اثر میتواند به کاهش سرعت افت شناختی در انسان منجر شود یا خیر.
خود پژوهشگران نیز تأکید کرده بودند که این تحقیقات در مراحل بسیار ابتدایی قرار دارند و برای ارزیابی اثربخشی واقعی سالبوتامول، انجام مطالعات حیوانی و سپس کارآزماییهای بالینی ضروری است.
یک چالش مهم؛ آیا سالبوتامول استنشاقی به مغز میرسد؟
یکی از محدودیتهای مهم، مسیر تجویز است.
سالبوتامول در درمان آسم معمولاً از طریق دستگاه استنشاقی به ریهها رسانده میشود. مقدار دارویی که در این شرایط به مغز میرسد محدود است و بنابراین نمیتوان فرض کرد که همان دوز مورد استفاده برای برونکودیلاتاسیون، برای هدفگیری پاتولوژی تاو در مغز نیز کافی خواهد بود.
به همین دلیل، اگر تحقیقات آینده اثر ضدتاوی سالبوتامول را در مدلهای حیوانی و سپس انسان تأیید کنند، ممکن است توسعه یک روش دارورسانی به مغز (Brain drug delivery) مناسب نیز ضروری باشد. پژوهشگران همچنین پیشنهاد کردهاند که سایر آگونیستهای بتاآدرنرژیک با ساختار شیمیایی مشابه و نیمهعمر طولانیتر بررسی شوند.
بازاستفاده از داروها؛ یک مسیر هوشمندانه در نوروفارماکولوژی
اهمیت واقعی این پژوهش شاید فراتر از خود سالبوتامول باشد.
بازاستفاده دارویی (Drug repurposing) به معنای بررسی یک داروی شناختهشده برای کاربرد درمانی جدید است. مزیت این رویکرد آن است که بخش قابل توجهی از اطلاعات مربوط به فارماکولوژی، ایمنی، تولید و نحوه مصرف دارو از قبل وجود دارد.
در بیماریهای پیچیدهای مانند آلزایمر که توسعه یک داروی جدید ممکن است سالها زمان و هزینه نیاز داشته باشد، شناسایی یک داروی موجود با یک اثر مولکولی جدید میتواند مسیر تحقیقات را کوتاهتر کند.
با این حال، «شناختهشده بودن ایمنی یک دارو» برای یک بیماری، به معنای اثبات ایمنی و اثربخشی آن برای بیماری دیگری نیست. دوز، مسیر تجویز، نفوذ به سیستم عصبی مرکزی، تداخلات دارویی و عوارض وابسته به درمان باید در زمینه بیماری جدید بهطور مستقل بررسی شوند.
آینده پژوهش درباره سالبوتامول و آلزایمر
یافته مربوط به سالبوتامول را میتوان یک سرنخ درمانی پیشبالینی (Preclinical therapeutic lead) دانست، نه یک درمان اثباتشده برای آلزایمر.
مسیر منطقی تحقیقات آینده شامل بررسی اثر سالبوتامول در مدلهای سلولی و حیوانی آلزایمر، تعیین رابطه دوز ـ پاسخ، مطالعه فارماکوکینتیک و نفوذ به سیستم عصبی مرکزی (Central nervous system; CNS)، بررسی اثر بر گونههای مختلف تاو و در نهایت طراحی کارآزماییهای بالینی کنترلشده خواهد بود.
از سوی دیگر، بررسی سایر آگونیستهای بتا آدرنرژیک (Beta-adrenergic agonists) میتواند مشخص کند که آیا اثر مشاهدهشده ویژگی اختصاصی سالبوتامول است یا به یک ویژگی مشترک در این خانواده دارویی مربوط میشود.
جمعبندی؛ یک فرضیه جذاب، اما هنوز یک درمان اثباتنشده
مطالعه سالبوتامول و آلزایمر نمونهای جذاب از حرکت نوروفارماکولوژی مدرن از یک ایده ساده «دارو برای یک بیماری» به سمت کشف اثرات مولکولی جدید داروهای موجود است.
سالبوتامول در آزمایشهای in vitro توانست تشکیل فیلامانهای پروتئین تاو را کاهش دهد؛ یافتهای که این فرضیه را مطرح کرد که مهار تجمع تاو (Tau aggregation inhibition) ممکن است یکی از مسیرهای قابل بررسی برای مقابله با پاتولوژی مولکولی آلزایمر باشد.
اما فاصله میان یک یافته آزمایشگاهی و یک درمان مؤثر انسانی بسیار زیاد است. هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد مصرف سالبوتامول میتواند از بیماری آلزایمر پیشگیری کند، روند آن را متوقف کند یا افت شناختی بیماران را کاهش دهد.
بنابراین، سالبوتامول را نباید بهعنوان داروی درمان آلزایمر مصرف کرد و بیماران نیز نباید داروهای آسم خود را با هدف درمان یا پیشگیری از آلزایمر تغییر دهند.
ارزش اصلی این یافته در جای دیگری است: این پژوهش نشان میدهد که مطالعه دقیق تعامل میان داروها و پروتئینهای پاتولوژیک مانند تاو میتواند مسیرهای تازهای را برای کشف درمانهای آینده باز کند. شاید در آینده، نه الزاماً خود سالبوتامول، بلکه ترکیبی بر پایه همین مکانیسم مولکولی بتواند به یکی از ابزارهای درمانی بیماریهای نورودژنراتیو تبدیل شود.

عالیه خسته نباشید مقاله ی مفیدی بود