حقایق کلیدی، نشانه‌ها، درمان و پاسخ جهانی به زوال عقل؛ آلزایمر و سایر انواع

حقایق کلیدی

در سال ۲۰۲۱، حدود ۵۷ میلیون نفر در سراسر جهان به زوال عقل (Dementia) مبتلا بودند که بیش از ۶۰٪ آن‌ها در کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی می‌کنند. هر سال تقریباً ۱۰ میلیون مورد جدید شناسایی می‌شود.

زوال عقل (Dementia) ناشی از مجموعه‌ای از بیماری‌ها و آسیب‌هایی است که مغز (Brain) را تحت تأثیر قرار می‌دهند. بیماری آلزایمر (Alzheimer’s disease) شایع‌ترین شکل زوال عقل است و ممکن است ۶۰ تا ۷۰٪ از موارد را شامل شود.

در حال حاضر، زوال عقل هفتمین علت مرگ (cause of death) و یکی از دلایل اصلی ناتوانی (Disability) و وابستگی (Dependency) در میان سالمندان در سطح جهان محسوب می‌شود.

در سال ۲۰۱۹، هزینه‌های ناشی از زوال عقل در سطح جهان حدود ۱.۳ تریلیون دلار آمریکا بود که تقریباً ۵۰٪ این هزینه‌ها مربوط به مراقبت‌های غیررسمی (informal care) است، یعنی مراقبتی که توسط اعضای خانواده یا دوستان نزدیک ارائه می‌شود و به‌طور متوسط ۵ ساعت در روز مراقبت و نظارت ارائه می‌کنند.

زنان به‌طور نامتناسبی تحت تأثیر زوال عقل قرار دارند، هم به‌طور مستقیم و هم غیرمستقیم. زنان سال‌های زندگی تعدیل‌شده با ناتوانی (Disability-Adjusted Life Years, DALYs) و مرگ‌ومیر بالاتری ناشی از زوال عقل تجربه می‌کنند، و همزمان ۷۰٪ از ساعات مراقبت برای افراد مبتلا به زوال عقل را ارائه می‌دهند.

مرور کلی

زوال عقل (Dementia) اصطلاحی است برای چندین بیماری که حافظه (Memory)، تفکر (Thinking / Cognition) و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره (Daily Activities / Activities of Daily Living, ADL) را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

این بیماری به تدریج وخیم‌تر می‌شود و عمدتاً سالمندان (Older Adults) را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما همه افراد با افزایش سن دچار آن نخواهند شد.

عواملی که خطر ابتلا به زوال عقل را افزایش می‌دهند شامل موارد زیر هستند:

• سن (Age): شایع‌تر در افراد ۶۵ سال و بالاتر

• فشار خون بالا (Hypertension)

• قند خون بالا (Diabetes / High Blood Sugar)

• اضافه وزن یا چاقی (Overweight or Obesity)

• سیگار کشیدن (Smoking)

• مصرف بیش از حد الکل (Excessive Alcohol Consumption)

• بی‌تحرکی (Physical Inactivity)

• انزوا اجتماعی (Social Isolation)

• افسردگی (Depression)

زوال عقل (Dementia) یک سندروم (Syndrome) است که می‌تواند ناشی از مجموعه‌ای از بیماری‌ها باشد و در طول زمان باعث تخریب سلول‌های عصبی (Nerve Cells / Neurons) و آسیب به مغز (Brain) می‌شود، که معمولاً منجر به افت عملکرد شناختی (Cognitive Function / Cognition) می‌گردد، یعنی توانایی پردازش افکار (Thought Processing)، فراتر از آنچه که از پیامدهای طبیعی پیری بیولوژیک (Biological Ageing) انتظار می‌رود. هرچند هوشیاری (Consciousness) تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد، اختلال در عملکرد شناختی اغلب با تغییرات در خلق و خو (Mood)، کنترل عاطفی (Emotional Control)، رفتار (Behaviour) یا انگیزه (Motivation) همراه است و گاهی پیش از آنها رخ می‌دهد.

زوال عقل دارای پیامدهای فیزیکی (Physical)، روانشناختی (Psychological)، اجتماعی (Social) و اقتصادی (Economic) است، نه تنها برای افرادی که با زوال عقل زندگی می‌کنند، بلکه برای مراقبان (Carers)، خانواده‌ها و جامعه به طور کلی نیز اثرگذار است. اغلب آگاهی و درک کافی نسبت به زوال عقل وجود ندارد، که منجر به برچسب‌زنی اجتماعی (Stigmatization) و ایجاد موانع در تشخیص (Diagnosis) و مراقبت (Care) می‌شود.

نشانه‌ها و علائم (Signs and Symptoms)

تغییرات در خلق و خو (Mood) و رفتار (Behaviour) گاهی حتی پیش از بروز مشکلات حافظه (Memory) رخ می‌دهند. این علائم به تدریج وخیم‌تر می‌شوند و با گذر زمان، اغلب افراد مبتلا به زوال عقل (Dementia) به کمک دیگران برای انجام فعالیت‌های روزمره (Daily Activities / Activities of Daily Living, ADL) نیاز خواهند داشت.

نشانه‌ها و علائم اولیه (Early Signs and Symptoms)

• فراموش کردن چیزها یا رویدادهای اخیر (Things or Recent Events)

• گم کردن یا جا گذاشتن اشیاء (Objects)

• گم شدن هنگام راه رفتن یا رانندگی (Walking or Driving)

• گیجی (Confusion) حتی در مکان‌های آشنا

• از دست دادن حس زمان (Time)

• دشواری در حل مسئله یا تصمیم‌گیری (Problem Solving / Decision Making)

• مشکلات در دنبال کردن مکالمات (Conversations) یا یافتن واژه‌ها (Words / Language)

• دشواری در انجام وظایف آشنا (Familiar Tasks)

• ارزیابی نادرست فواصل بین اشیاء به صورت بصری (Visual Spatial Judgment / Distance Perception)

تغییرات رایج در خلق و خو و رفتار (Common Changes in Mood and Behaviour)

• احساس اضطراب، غم یا عصبانیت (Anxiety, Sadness, or Anger) نسبت به از دست دادن حافظه (Memory Loss)

• تغییرات شخصیتی (Personality Changes)

• رفتار نامناسب (Inappropriate Behaviour)

• کناره‌گیری از کار یا فعالیت‌های اجتماعی (Work or Social Activities)

• کاهش علاقه نسبت به احساسات دیگران (Other People’s Emotions / Empathy)

زوال عقل و اثرات آن (Dementia and Its Effects)

زوال عقل (Dementia) هر فرد را به شکلی متفاوت تحت تأثیر قرار می‌دهد، که این تفاوت بسته به علل زمینه‌ای (Underlying Causes)، سایر شرایط سلامتی (Health Conditions) و سطح عملکرد شناختی (Cognitive Functioning / Cognition) فرد پیش از ابتلا به بیماری است.

بیشتر علائم (Symptoms) با گذر زمان وخیم‌تر می‌شوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است از بین بروند یا تنها در مراحل پایانی زوال عقل (Late Stages of Dementia) ظاهر شوند. با پیشرفت بیماری، نیاز به کمک در مراقبت شخصی (Personal Care / Activities of Daily Living, ADL) افزایش می‌یابد.

افراد مبتلا به زوال عقل ممکن است قادر به شناسایی اعضای خانواده یا دوستان نباشند، در حرکت (Mobility / Movement) دچار مشکل شوند، کنترل مثانه و روده (Bladder and Bowel Control) را از دست بدهند، در خوردن و آشامیدن (Eating and Drinking) دچار دشواری شوند و تغییرات رفتاری مانند پرخاشگری (Aggression / Behavioural Changes) را تجربه کنند که برای خود فرد و اطرافیانش اضطراب‌آور و ناراحت‌کننده است.

شکل‌های رایج زوال عقل (Common Forms of Dementia)

زوال عقل (Dementia) ناشی از بیماری‌ها یا آسیب‌های متعددی است که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم مغز (Brain) را تخریب می‌کنند. بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease) شایع‌ترین شکل زوال عقل است و ممکن است ۶۰ تا ۷۰٪ از موارد را تشکیل دهد.

سایر انواع شامل زوال عقل عروقی (Vascular Dementia)، زوال عقل با اجسام لوی (Dementia with Lewy Bodies / Abnormal Protein Deposits in Neurons) و گروهی از بیماری‌ها که به زوال عقل جلویی‌-گیجگاهی (Frontotemporal Dementia / Frontal Lobe Degeneration) کمک می‌کنند، می‌باشند.

زوال عقل همچنین می‌تواند پس از سکته مغزی (Stroke) یا در بستر برخی عفونت‌ها (Infections) مانند HIV، ناشی از مصرف مضر الکل (Harmful Alcohol Use)، آسیب‌های جسمی مکرر به مغز (انسفالوپاتی تروماتیک مزمن / Chronic Traumatic Encephalopathy) یا کمبودهای تغذیه‌ای (Nutritional Deficiencies) ایجاد شود.

مرزهای بین انواع مختلف زوال عقل مشخص نیست و شکل‌های ترکیبی (Mixed Forms) اغلب هم‌زمان وجود دارند.

درمان و مراقبت (Treatment and Care)

در حال حاضر هیچ درمانی قطعی (Cure) برای زوال عقل (Dementia) وجود ندارد، اما اقدامات زیادی می‌توان انجام داد تا از افراد مبتلا (People Living with Dementia) و همچنین کسانی که از آن‌ها مراقبت (Carers / Caregivers) می‌کنند، حمایت شود.

افراد مبتلا به زوال عقل می‌توانند با انجام اقداماتی کیفیت زندگی خود را حفظ کرده و سلامت و رفاه (Well-being) خود را ارتقا دهند، از جمله:

• فعالیت بدنی (Physical Activity / Exercise)

• شرکت در فعالیت‌ها و تعاملات اجتماعی (Activities and Social Interactions) که مغز (Brain) را تحریک کرده و عملکرد روزمره (Daily Function / Activities of Daily Living, ADL) را حفظ می‌کنند

درمان دارویی (Medication Management)
علاوه بر روش‌های مراقبتی، برخی داروها (Medications) می‌توانند به کنترل علائم زوال عقل (Dementia Symptoms) کمک کنند:

• مهارکننده‌های کولین استراز (Cholinesterase Inhibitors) مانند دونپزیل (Donepezil) برای درمان بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease) استفاده می‌شوند.

• آنتاگونیست‌های گیرنده NMDA (NMDA Receptor Antagonists) مانند ممانتین (Memantine) برای آلزایمر شدید (Severe Alzheimer’s Disease) و زوال عقل عروقی (Vascular Dementia) کاربرد دارند.

• داروهای کنترل فشار خون و کلسترول (Blood Pressure and Cholesterol) می‌توانند از آسیب اضافی به مغز (Brain) در اثر زوال عقل عروقی جلوگیری کنند.

• مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs / Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) می‌توانند به کنترل علائم شدید افسردگی (Severe Depression Symptoms) در افراد مبتلا به زوال عقل کمک کنند، در صورتی که تغییرات سبک زندگی و تعاملات اجتماعی مؤثر نباشند، اما این داروها نباید اولین گزینه درمانی باشند.

• اگر افراد مبتلا به زوال عقل در معرض خطر آسیب رساندن به خود یا دیگران باشند، داروهایی مانند هالوپریدول (Haloperidol) و ریسپریدون (Risperidone) می‌توانند مفید باشند، اما هرگز نباید به‌عنوان اولین خط درمان (First-Line Treatment) استفاده شوند.

مراقبت از خود (Self-Care)

مراقبت از خود و مدیریت علائم زوال عقل (Self-Care and Symptom Management in Dementia)
برای افرادی که زوال عقل (Dementia) تشخیص داده شده‌اند، اقداماتی وجود دارد که می‌تواند به کنترل علائم (Managing Symptoms) کمک کند:

• فعالیت بدنی منظم (Stay Physically Active / Exercise)

• رژیم غذایی سالم (Eat Healthily / Nutrition)

• ترک سیگار و الکل (Stop Smoking and Alcohol Consumption)

• چکاپ‌های منظم پزشکی (Regular Check-Ups with a Doctor / Medical Monitoring)

• ثبت وظایف روزمره و قرارها (Write Down Everyday Tasks and Appointments) برای کمک به حفظ حافظه (Memory) و یادآوری امور مهم

• ادامه سرگرمی‌ها و فعالیت‌های مورد علاقه (Maintain Hobbies and Enjoyable Activities)

• آزمایش روش‌های جدید برای فعال نگه داشتن ذهن (Try New Ways to Keep Your Mind Active / Cognitive Stimulation)

• گذراندن وقت با دوستان و خانواده و مشارکت در زندگی اجتماعی (Spend Time with Friends and Family / Engage in Community Life / Social Interaction)

این اقدامات به حفظ کیفیت زندگی (Quality of Life)، ارتقای سلامت روانی و شناختی (Mental and Cognitive Health) و کاهش اثرات منفی زوال عقل کمک می‌کنند.

برنامه‌ریزی پیش از موعد برای مراقبت از افراد مبتلا به زوال عقل

(Plan Ahead for Dementia Care)

با گذر زمان، ممکن است تصمیم‌گیری (Decision-Making) برای امور شخصی یا امور مالی (Finances) دشوارتر شود. برای مدیریت بهتر این مسئله، اقدامات زیر مفید هستند:

• شناسایی افرادی که به آن‌ها اعتماد دارید (Identify Trusted People) تا در تصمیم‌گیری (Decision-Making) به شما کمک کنند و انتخاب‌ها و ترجیحات شما (Choices and Preferences) را منتقل کنند.

• ایجاد برنامه پیشاپیش (Advance Care Planning) برای اطلاع‌رسانی به دیگران درباره ترجیحات و خواسته‌های شما در مراقبت و حمایت (Care and Support).

• همراه داشتن مدرک شناسایی با آدرس و تماس‌های اضطراری (ID with Address and Emergency Contacts) هنگام خروج از خانه.

• درخواست کمک از خانواده و دوستان (Reach Out for Help / Social Support)

• گفتگو با اطرافیان (Communicate with People You Know) درباره نحوه ارائه کمک به شما.

• عضویت در گروه‌های حمایتی محلی (Join a Local Support Group / Peer Support)

این اقدامات به حفظ استقلال (Independence)، امنیت (Safety) و ارتقای کیفیت زندگی (Quality of Life) در افراد مبتلا به زوال عقل کمک می‌کنند و فشار را از مراقبان (Carers / Caregivers) کاهش می‌دهند.

مراقبت از مراقبان (Caring for Carers / Caregiver Support)
باید توجه داشت که ارائه مراقبت و حمایت (Care and Support) برای فرد مبتلا به زوال عقل (Dementia) می‌تواند چالش‌برانگیز باشد و بر سلامت و رفاه (Health and Well-being) خود مراقب (Carer / Caregiver) تأثیر بگذارد.

به عنوان کسی که از فرد مبتلا به زوال عقل حمایت می‌کند، توصیه می‌شود:

• از اعضای خانواده، دوستان و متخصصان (Family, Friends, and Professionals) کمک بگیرید.

• استراحت‌های منظم (Take Regular Breaks) داشته باشید و به خودتان رسیدگی کنید.

• از روش‌های مدیریت استرس (Stress Management Techniques) مانند تمرینات مبتنی بر ذهن‌آگاهی (Mindfulness-Based Exercises) استفاده کنید و در صورت نیاز راهنمایی و کمک حرفه‌ای (Professional Help and Guidance) دریافت نمایید.

این اقدامات به حفظ سلامت روانی (Mental Health) و فیزیکی (Physical Health) مراقبان کمک کرده و کیفیت مراقبت از افراد مبتلا به زوال عقل را نیز افزایش می‌دهند.

عوامل خطر و پیشگیری (Risk Factors and Prevention)

اگرچه سن (Age) قوی‌ترین عامل خطر شناخته‌شده برای زوال عقل (Dementia) است، اما این به معنای اجتناب‌ناپذیر بودن آن به‌عنوان نتیجه طبیعی پیری بیولوژیک (Biological Ageing) نیست. علاوه بر این، زوال عقل محدود به سالمندان نیست – زوال عقل با شروع زودهنگام (Young-Onset Dementia / Onset Before Age 65) تا ۹٪ از موارد را شامل می‌شود.

مطالعات نشان می‌دهند که افراد می‌توانند با انجام اقدامات زیر، خطر کاهش عملکرد شناختی (Cognitive Decline) و زوال عقل را کاهش دهند:

• فعالیت بدنی منظم (Physical Activity / Exercise)

• عدم مصرف سیگار (Non-Smoking / Smoking Cessation)

• پرهیز از مصرف مضر الکل (Avoiding Harmful Alcohol Use)

• کنترل وزن (Weight Management / Healthy Weight)

• رژیم غذایی سالم (Healthy Diet / Nutrition)

• حفظ فشار خون، کلسترول و قند خون سالم (Healthy Blood Pressure, Cholesterol, and Blood Sugar Levels)

سایر عوامل خطر شامل افسردگی (Depression)، انزوا اجتماعی (Social Isolation)، سطح پایین تحصیلات (Low Educational Attainment)، فعالیت شناختی کم (Cognitive Inactivity) و آلودگی هوا (Air Pollution) می‌باشند.

حقوق بشر (Human Rights)

متأسفانه، افراد مبتلا به زوال عقل (Dementia) اغلب از حقوق و آزادی‌های اساسی (Basic Rights and Freedoms) که برای دیگران در دسترس است، محروم می‌شوند. در بسیاری از کشورها، محدودیت‌های فیزیکی و شیمیایی (Physical and Chemical Restraints) به‌طور گسترده در خانه‌های مراقبت از سالمندان (Care Homes for Older People) و مراکز مراقبت‌های حاد (Acute-Care Settings) استفاده می‌شود، حتی زمانی که مقرراتی برای حفظ حق آزادی و انتخاب (Freedom and Choice) افراد وجود دارد.

ایجاد یک محیط قانونی مناسب و حمایت‌کننده (Appropriate and Supportive Legislative Environment) بر اساس استانداردهای حقوق بشر پذیرفته‌شده بین‌المللی (Internationally-Accepted Human Rights Standards) ضروری است تا کیفیت بالای مراقبت (Highest Quality of Care) برای افراد مبتلا به زوال عقل و مراقبان آن‌ها (Carers / Caregivers) تضمین شود.

واکنش سازمان جهانی بهداشت (WHO Response to Dementia)

سازمان جهانی بهداشت (WHO) زوال عقل (Dementia) را به‌عنوان یک اولویت بهداشت عمومی (Public Health Priority) شناسایی می‌کند. در مه ۲۰۱۷، مجمع جهانی بهداشت (World Health Assembly) برنامه عمل جهانی برای پاسخ به زوال عقل در حوزه بهداشت عمومی ۲۰۱۷-۲۰۲۵ (Global Action Plan on the Public Health Response to Dementia 2017–۲۰۲۵) را تصویب کرد. این برنامه یک نقشه راه جامع (Comprehensive Blueprint for Action) برای سیاست‌گذاران، شرکای بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی و همچنین WHO فراهم می‌کند، شامل حوزه‌های زیر:

• پرداختن به زوال عقل به‌عنوان اولویت بهداشت عمومی (Public Health Priority)

• افزایش آگاهی نسبت به زوال عقل (Awareness of Dementia) و ایجاد یک جامعه فراگیر برای زوال عقل (Dementia-Inclusive Society)

• کاهش خطر زوال عقل (Reducing Dementia Risk)

• تشخیص، درمان و مراقبت (Diagnosis, Treatment, and Care)

• ایجاد سیستم‌های اطلاعاتی برای زوال عقل (Information Systems for Dementia)

• حمایت از مراقبان زوال عقل (Dementia Carers / Caregivers)

• تحقیق و نوآوری (Research and Innovation)

برای تسهیل نظارت بر برنامه جهانی زوال عقل (Monitoring of the Global Dementia Action Plan)، WHO رصدخانه جهانی زوال عقل (Global Dementia Observatory / GDO) را ایجاد کرد، یک پورتال داده‌ای (Data Portal) که اطلاعات کشورها را درباره ۳۵ شاخص کلیدی زوال عقل در هفت حوزه استراتژیک برنامه جمع‌آوری می‌کند.

به‌عنوان مکمل GDO، WHO پلتفرم تبادل دانش GDO (GDO Knowledge Exchange Platform) را راه‌اندازی کرد؛ این پلتفرم یک مخزن نمونه‌های اقدامات موفق (Repository of Good Practices) در زمینه زوال عقل است و هدف آن ترویج یادگیری متقابل و تبادل چندجهته (Mutual Learning and Multi-Directional Exchange) میان مناطق، کشورها و افراد برای تسهیل اقدام در سطح جهانی است.

» سازمان بهداشت جهانی