نقص‌های رفتاری اجتماعی در اختلالات اکتسابی و تکوینی عصبی: نقش قشر پیشانی، نظریه ذهن و پردازش هیجانی

۱۳-۳- نقص‌های رفتاری اجتماعی در اختلالات اکتسابی و اختلالات تکوینی عصبی

نقص‌های رفتاری اجتماعی (Social Behavioral Deficits) می‌تواند هم ناشی از ضایعات اکتسابی (Acquired Lesions) در قشر پیشانی (Frontal Cortex) و هم از اختلالات تکوینی عصبی (Neurodevelopmental Disorders) باشد که این ناحیه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این نقص‌های عملکردی (Functional Deficits) در چنین افراد، سرنخ‌های مهمی درباره زیربنای عصبی (Neural Underpinnings) رفتار اجتماعی (Social Behavior) ارائه می‌دهند.

تغییرات در عملکرد اجتماعی (Social Functioning) در بیماران دارای ضایعات اکتسابی (Acquired Lesions) در قشر اوربیتوفرونتال (Orbitofrontal Cortex) شایع است. این ضایعات می‌توانند شامل تروما (Trauma)، تومورها (Tumors)، سکته مغزی (Stroke) یا جراحی (Surgery) باشند و همچنین در اختلالات نورودژنراتیو (Neurodegenerative Disorders) مانند بیماری پارکینسون (Parkinson’s Disease)، بیماری هانتینگتون (Huntington’s Disease) و بیماری آلزایمر (Alzheimer’s Disease) مشاهده شوند. یافته‌های متداول شامل عاطفه کند (Blunted Affect)، اختلال در پاسخ خودکار (Impaired Autonomic Response) به تصاویر هیجانی و خاطرات هیجانی (Emotional Memories) (Damasio, 1990)، و کاهش احساس پشیمانی (Diminished Regret) است که همگی نشان‌دهنده نقص در پردازش هیجانی (Emotional Processing) هستند. افراد با آسیب اوربیتوفرونتال همچنین ممکن است نقایص کنترل شناختی (Cognitive Control Deficits) را نشان دهند که بر رفتار اجتماعی (Social Behavior) اثر می‌گذارد: آنها ممکن است مهار (Inhibition) کمتری داشته باشند، تحمل پایینی در برابر ناکامی (Frustration) و آمادگی بالاتری برای خشم (Anger) از خود نشان دهند و پرخاشگری (Aggression)، ناپختگی (Immaturity) و رفتار هدفمند مختل (Impaired Goal-Directed Behavior) بیشتری بروز دهند. این بیماران همچنین فاقد بینش (Insight) نسبت به این تغییرات و رفتار اجتماعی نامناسب (Inappropriate Social Conduct) خود هستند (Barrash et al., 2000).

چندین اختلال تکوینی عصبی (Neurodevelopmental Disorders) با نقص در رفتار اجتماعی (Social Behavior Deficits) مرتبط هستند، از جمله اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial Personality Disorder; APD)، اسکیزوفرنی (Schizophrenia) و اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder; ASD). افراد مبتلا به APD از هنجارهای اجتماعی (Social Norms: نقش‌ها، قوانین، انتظارات و اهداف حاکم بر موقعیت‌های اجتماعی) آگاه هستند، اما در پیروی از آن‌ها ناکام می‌مانند. این افراد ممکن است دوستانه (Friendly) به نظر برسند، اما به صورت فریبکارانه (Deceitful) رفتار کرده و نسبت به رفاه دیگران (Welfare of Others) بی‌تفاوت باشند. آن‌ها می‌دانند که دیگران دارای حالت‌های ذهنی (Mental States) شامل خواسته‌ها (Desires)، باورها (Beliefs)، اهداف (Goals) و نیات (Intentions) هستند، اما فاقد همدلی (Empathy) می‌باشند. همچنین ممکن است کنترل تکانه (Impulse Control) پایینی داشته باشند، رفتار بی‌پروا و پرخاشگرانه (Reckless and Aggressive Behavior) نشان دهند و در برنامه‌ریزی بلندمدت (Planning Ahead) ناکام باشند، که همه این‌ها نشان‌دهنده مشکلات در کنترل شناختی (Cognitive Control) است.

اسکیزوفرنی (Schizophrenia) و اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder; ASD) اختلالات ناهمگن (Heterogeneous Disorders) با علائم متغیر هستند، از جمله نقص در ادراک اجتماعی (Social Perception: درک نشانه‌های اجتماعی از حالات چهره، نگاه خیره و حرکت بدن)، نقص در دانش اجتماعی (Social Knowledge: آگاهی از هنجارهای اجتماعی) و نقص در تئوری ذهن (Theory of Mind: درک حالات ذهنی دیگران؛ بخش ۵-۱۳ و فصل ۴ را ملاحظه کنید). این اختلالات باعث دشواری در تفسیر گفتار و رفتار دیگران می‌شوند تا بتوان اهداف (Intentions)، دانش (Knowledge) و باورهای (Beliefs) آن‌ها را درک کرد.

افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder; ASD) دارای سه علامت اصلی هستند: نقص‌های اجتماعی (Social Deficits)، نقص‌های ارتباطی (Communication Deficits) و الگوهای محدود و تکراری رفتار، علایق یا فعالیت‌ها (Restricted, Repetitive Patterns of Behavior, Interests, or Activities). آن‌ها معمولاً علاقه کمی به دیگران نشان می‌دهند و ممکن است ترجیح دهند با اشیا یا در رفتارهای تکراری (Repetitive Behavior) مانند تکان دادن بدن (Body Rocking) یا چرخاندن دست‌ها و انگشتان (Twisting Hands and Fingers) درگیر شوند. تغییر در الگوهای روتین (Routine Patterns)، مانند چیدن میز شام به شیوه‌ای غیرعادی یا تعیین راننده جدید برای اتوبوس مدرسه، ممکن است باعث ناراحتی آن‌ها شود.

سایمون بارون-کوهن (Simon Baron-Cohen) از دانشگاه کمبریج و همکارانش (۱۹۸۵) پیشنهاد کرده‌اند که افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder; ASD) به دلیل نقص در نظریه ذهن (Theory of Mind)، توجه خود را از سایر افراد دور می‌کنند. او این نقص را کوری ذهنی (Mindblindness) می‌نامد (Baron-Cohen, 1995). فقدان این دانش شهودی (Intuitive Knowledge) باعث می‌شود تعاملات اجتماعی (Social Interactions) دشوار شوند. تحقیقات مربوط به ASD نشان داده‌اند که این افراد در انجام انواع تکالیفی که نیاز به استفاده از ادراک چهره (Facial Perception) برای قضاوت‌های اجتماعی (Social Judgments) دارند، دچار اختلال هستند (e.g., Baron-Cohen, 1995; Klin et al., 1999; Weeks & Hobson, 1987). در ادامه این فصل، بار دیگر به بحث اوتیسم بازمی‌گردیم.