برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۵ چه کسانی بودند؟ از بوسه و نیش زنبور تا ادرار ۲۱ ثانیه‌ای

برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۵؛ وقتی پژوهش‌های عجیب، دانش را به لبخند وادار می‌کنند

آیا می‌توان یک سؤال کاملاً عجیب را به موضوع یک پژوهش علمی تبدیل کرد؟ آیا واقعاً همه پستانداران، صرف‌نظر از اندازه بدن، برای تخلیه مثانه تقریباً زمان مشابهی نیاز دارند؟ آیا می‌توان با آزمایش علمی فهمید کدام قسمت بدن بیشترین درد را هنگام نیش زنبور تجربه می‌کند؟ و آیا ریاضیات می‌تواند توضیح دهد که یک پادشاه در قرن هفدهم چگونه صاحب ۸۸۸ فرزند شده است؟

پاسخ همه این پرسش‌ها در میان برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۵ (Ig Nobel Prize 2015) دیده می‌شود؛ جایزه‌ای که یکی از متفاوت‌ترین رویدادهای علمی جهان است و پژوهش‌هایی را برجسته می‌کند که در نگاه نخست عجیب، خنده‌دار یا حتی غیرضروری به نظر می‌رسند، اما در پشت این ظاهر غیرمعمول، یک پرسش علمی واقعی و گاهی بسیار دقیق قرار دارد.

بیست‌وپنجمین مراسم سالانه جایزه ایگ نوبل در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۵ در Sanders Theatre دانشگاه هاروارد برگزار شد. فلسفه اصلی این جایزه نیز در یک عبارت مشهور خلاصه می‌شود: دستاوردهایی که ابتدا باعث خنده می‌شوند و سپس انسان را به فکر کردن وامی‌دارند. 

ایگ نوبل چیست و چرا به پژوهش‌های عجیب جایزه می‌دهد؟

ایگ نوبل را نباید صرفاً جایزه‌ای برای «پژوهش‌های مسخره» دانست. بسیاری از مطالعاتی که این جایزه را دریافت کرده‌اند، در واقع نمونه‌هایی از کنجکاوی علمی، مشاهده دقیق، طراحی آزمایش و تفکر خلاقانه هستند.

تفاوت اصلی در این است که موضوع پژوهش ممکن است آن‌قدر غیرمنتظره باشد که مخاطب ابتدا با شنیدن آن لبخند بزند. اما هنگامی که روش تحقیق، داده‌ها و پرسش علمی پشت آن را بررسی می‌کنیم، متوجه می‌شویم که دانشمندان برای پاسخ دادن به همان سؤال ظاهراً عجیب، از روش‌های واقعی علمی استفاده کرده‌اند.

ایگ نوبل ۲۰۱۵ نمونه‌ای درخشان از همین رویکرد بود؛ سالی که پژوهش‌هایی درباره بوسه، ادرار، تخم‌مرغ، نیش زنبور، آپاندیس، دایناسورها و حتی تعداد فرزندان یک امپراتور در فهرست برندگان قرار گرفتند. 

بوسه چگونه می‌تواند بر واکنش آلرژیک اثر بگذارد؟

یکی از جالب‌ترین برندگان جایزه پزشکی ایگ نوبل ۲۰۱۵ پژوهش‌هایی درباره آثار زیستی بوسه بود.

این جایزه به‌طور مشترک به دو گروه پژوهشی، از جمله Hajime Kimata و گروهی از پژوهشگران اسلواکی، برای آزمایش‌هایی درباره پیامدهای زیستی بوسه‌های شدید و سایر تعاملات صمیمانه اعطا شد.

یکی از مطالعات Kimata با عنوان Kissing Reduces Allergic Skin Wheal Responses and Plasma Neurotrophin Levels به بررسی اثر بوسه بر واکنش‌های پوستی مرتبط با آلرژی پرداخت. مطالعات دیگری نیز کاهش برخی پاسخ‌های آلرژیک پوستی پس از بوسه یا رابطه جنسی را بررسی کرده بودند. 

البته این موضوع به معنای آن نیست که «بوسه درمان آلرژی است». آنچه این پژوهش‌ها بررسی کردند، تغییرات فیزیولوژیک و پاسخ‌های آلرژیک در شرایط آزمایشی مشخص بود و نباید نتیجه آنها را به‌عنوان توصیه درمانی عمومی تفسیر کرد.

همین نکته یکی از جذابیت‌های ایگ نوبل است: موضوعی ساده و روزمره مانند بوسه، می‌تواند دانشمندان را به سمت بررسی سیستم ایمنی، واکنش آلرژیک و تغییرات فیزیولوژیک بدن هدایت کند.

چرا تقریباً همه پستانداران حدود ۲۱ ثانیه ادرار می‌کنند؟

یکی دیگر از مشهورترین برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۵، جایزه فیزیک بود.

Patricia Yang، David Hu، Jonathan Pham و Jerome Choo پژوهشی درباره مدت زمان تخلیه مثانه در پستانداران انجام دادند و نشان دادند که مدت ادرار کردن در بسیاری از پستانداران، برخلاف تفاوت چشمگیر در اندازه بدن، در محدوده‌ای نسبتاً مشابه قرار می‌گیرد؛ حدود ۲۱ ثانیه با دامنه تغییر حدود ۱۳ ثانیه.

عنوان پژوهش نیز به‌روشنی نشان می‌دهد که موضوع مطالعه چه بوده است: Duration of Urination Does Not Change With Body Size.

پشت این سؤال خنده‌دار، یک مسئله جدی در بیومکانیک، فیزیولوژی دفع و دینامیک سیالات قرار دارد. تفاوت اندازه بدن و حجم مثانه الزاماً به تفاوت متناسب در زمان تخلیه منجر نمی‌شود و ویژگی‌های ساختاری دستگاه ادراری و جریان مایع نیز اهمیت دارند.

چگونه یک تخم‌مرغ پخته را دوباره تا حدی به حالت نپخته برگردانیم؟

جایزه شیمی ایگ نوبل ۲۰۱۵ به گروهی از پژوهشگران استرالیا و ایالات متحده تعلق گرفت که روشی شیمیایی برای بازگرداندن نسبی یک تخم‌مرغ پخته به حالت نپخته ارائه کردند.

البته عبارت «برگرداندن تخم‌مرغ پخته به حالت خام» ممکن است گمراه‌کننده باشد. مسئله اصلی، بازآرایی ساختار برخی پروتئین‌های دناتوره‌شده بود. پژوهشگران با استفاده از فرایندی مبتنی بر شیمی پروتئین توانستند بخشی از ساختار پروتئینی را دوباره تا حدی سازمان‌دهی کنند. 

بنابراین پشت این آزمایش عجیب، مفاهیم مهمی مانند دناتوراسیون پروتئین، بازتاخوردگی پروتئین (Protein Refolding) و ساختار مولکولی پروتئین‌ها قرار دارد.

آیا ریاضیات می‌تواند راز ۸۸۸ فرزند یک امپراتور را حل کند؟

یکی از عجیب‌ترین داستان‌های ایگ نوبل ۲۰۱۵ به Moulay Ismael، امپراتور مراکش، مربوط می‌شود.

Elisabeth Oberzaucher و Karl Grammer در پژوهشی تلاش کردند با استفاده از مدل‌های ریاضی بررسی کنند که آیا ادعای داشتن ۸۸۸ فرزند در فاصله سال‌های ۱۶۹۷ تا ۱۷۲۷ از نظر زیستی و آماری امکان‌پذیر بوده است یا خیر. 

این مطالعه نمونه جالبی از کاربرد مدل‌سازی ریاضی در زیست‌شناسی تولیدمثل است؛ یعنی حتی یک روایت تاریخی نیز می‌تواند به مسئله‌ای برای تحلیل کمی و مدل‌سازی علمی تبدیل شود.

جوجه‌ای که به دایناسور تبدیل شد!

یکی از برندگان جایزه زیست‌شناسی، Bruno Grossi و همکارانش بودند که آزمایش کردند اگر یک چوب وزن‌دار به بخش پشتی بدن جوجه متصل شود، آیا الگوی راه رفتن آن تغییر می‌کند یا خیر.

هدف این پژوهش شوخی با جوجه‌ها نبود؛ پژوهشگران می‌خواستند از تغییر مرکز جرم و الگوی حرکتی جوجه برای بررسی برخی ویژگی‌های احتمالی حرکت دایناسورهای تروپود استفاده کنند.

نتیجه پژوهش در مقاله Walking Like Dinosaurs: Chickens with Artificial Tails Provide Clues about Non-Avian Theropod Locomotion منتشر شد و به دلیل همین پیوند جذاب میان زیست‌شناسی، بیومکانیک، تکامل و دیرین‌شناسی جایزه ایگ نوبل ۲۰۱۵ را دریافت کرد. 

آیا می‌توان آپاندیسیت را با عبور از سرعت‌گیر تشخیص داد؟

جایزه پزشکی تشخیصی ایگ نوبل ۲۰۱۵ به گروهی از پژوهشگران تعلق گرفت که بررسی کردند آیا میزان درد بیمار هنگام عبور خودرو از روی سرعت‌گیر می‌تواند به تشخیص آپاندیسیت حاد (Acute Appendicitis) کمک کند یا خیر.

این ایده در نگاه نخست عجیب است، اما سؤال بالینی مشخصی را دنبال می‌کند: آیا حرکت و تکان‌های ناشی از عبور از سرعت‌گیر می‌تواند در بیماران مبتلا به التهاب آپاندیس، درد مشخصی ایجاد کند و به تشخیص کمک کند؟ مطالعه آنها با عنوان Pain Over Speed Bumps in Diagnosis of Acute Appendicitis: Diagnostic Accuracy Study منتشر شده بود. 

این پژوهش البته نباید به این معنا تعبیر شود که عبور از سرعت‌گیر یک روش استاندارد تشخیص آپاندیسیت است؛ ارزش آن بیشتر در بررسی یک نشانه بالینی غیرمعمول و امکان استفاده از آن در فرایند تشخیصی بود.

دردناک‌ترین نقطه بدن برای نیش زنبور کجاست؟

شاید یکی از مشهورترین داستان‌های ایگ نوبل ۲۰۱۵ مربوط به Michael L. Smith باشد.

Smith اجازه داد زنبورهای عسل در ۲۵ نقطه مختلف بدنش او را نیش بزنند تا میزان درد در مناطق گوناگون بدن را مقایسه کند.

نتایج او نشان داد که شدت درد در همه نقاط بدن یکسان نیست. در میان نقاط بررسی‌شده، سوراخ بینی، لب بالایی و تنه آلت تناسلی از دردناک‌ترین نواحی بودند؛ در مقابل، بخش‌هایی مانند جمجمه، نوک انگشت میانی پا و بازو درد کمتری ایجاد کردند. 

این پژوهش در چارچوب مطالعه Honey Bee Sting Pain Index by Body Location انجام شد و در کنار کار Justin Schmidt درباره Schmidt Sting Pain Index مورد تقدیر قرار گرفت. 

جایزه ادبیات برای یک کلمه ساده: «هان؟»

شاید ساده‌ترین و در عین حال عمیق‌ترین سؤال این باشد: چرا انسان‌ها وقتی چیزی را متوجه نمی‌شوند، می‌گویند «هان؟»

Mark Dingemanse، Francisco Torreira و Nick J. Enfield برای پژوهشی درباره واژه‌ای مشابه «Huh?» یا معادل آن در زبان‌های مختلف، جایزه ادبیات ایگ نوبل ۲۰۱۵ را دریافت کردند.

پژوهشگران نشان دادند که این شکل از واکنش گفتاری ظاهراً در زبان‌های انسانی گوناگون وجود دارد و می‌تواند نقشی مشابه در تعاملات گفتاری، رفع سوءتفاهم و مدیریت مکالمه داشته باشد. 

از مدیران پرریسک تا پلیس بانکوک

فهرست ایگ نوبل ۲۰۱۵ تنها به علوم زیستی و پزشکی محدود نبود.

در بخش مدیریت (Management)، Gennaro Bernile، Vineet Bhagwat و P. Raghavendra Rau برای مطالعه ارتباط میان تجربه بلایای طبیعی در دوران کودکی و تمایل برخی مدیران کسب‌وکار به ریسک‌پذیری مورد تقدیر قرار گرفتند. 

در بخش اقتصاد نیز پلیس کلان‌شهر بانکوک به دلیل طرح پرداخت پول بیشتر به مأمورانی که از دریافت رشوه خودداری کنند، جایزه دریافت کرد. 

چرا ایگ نوبل ۲۰۱۵ هنوز جذاب است؟

شاید مهم‌ترین پیام برندگان ایگ نوبل ۲۰۱۵ این باشد که علم همیشه با پرسش‌هایی بزرگ و باشکوه آغاز نمی‌شود. گاهی یک دانشمند با یک سؤال بسیار ساده، عجیب یا حتی خنده‌دار مواجه می‌شود و تصمیم می‌گیرد آن را با روش علمی بررسی کند.

مدت زمان ادرار کردن، درد ناشی از نیش زنبور، یک واژه ساده در مکالمه، حرکت یک جوجه یا حتی تعداد فرزندان یک امپراتور تاریخی، همگی می‌توانند نقطه آغاز یک تحقیق علمی باشند.

این دقیقاً همان چیزی است که ایگ نوبل را از یک فهرست ساده از پژوهش‌های عجیب فراتر می‌برد: پشت هر موضوع غیرمعمول، فرصتی برای مشاهده دقیق‌تر جهان وجود دارد.

از این منظر، ایگ نوبل در حقیقت یادآوری جذابی برای علم است؛ کنجکاوی علمی الزاماً از پرسش‌های جدی و رسمی آغاز نمی‌شود. گاهی کافی است کسی جرئت کند بپرسد: «واقعاً چرا؟»