ویتامین K و طول عمر؛ نقش ویتامین کا در سلامت عروق

مصرف کافی ویتامین K و طول عمر؛ نقش سبزیجات در سلامت عروق و کاهش خطر مرگ‌ومیر

مصرف کافی ویتامین K چه ارتباطی با طول عمر دارد؟

تغذیه سالم تنها به تأمین انرژی و حفظ وزن مناسب محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از ریزمغذی‌ها در حفظ عملکرد طبیعی سلول‌ها، سلامت بافت‌ها و پایداری دستگاه گردش خون نقش دارند. در میان این مواد مغذی، ویتامین K (Vitamin K) به دلیل نقش شناخته‌شده‌اش در انعقاد خون و مشارکت در عملکرد پروتئین‌های مرتبط با سلامت استخوان و عروق، جایگاه ویژه‌ای در پژوهش‌های تغذیه و سالمندی دارد.

مطالعه‌ای منتشرشده در مجله The American Journal of Clinical Nutrition نشان داده است که سطح پایین ویتامین K در خون با افزایش خطر مرگ‌ومیر به هر علت در بزرگسالان میانسال و مسن ارتباط دارد. این یافته توجه پژوهشگران را به این پرسش جلب کرده است که آیا وضعیت مناسب ویتامین K می‌تواند یکی از مؤلفه‌های مؤثر بر سلامت در دوران سالمندی باشد.

بااین‌حال، تفسیر دقیق نتایج اهمیت زیادی دارد: این پژوهش ثابت نمی‌کند که افزایش مصرف مکمل ویتامین K مستقیماً عمر انسان را طولانی می‌کند؛ بلکه از وجود ارتباطی آماری میان سطح پایین این ویتامین و خطر بیشتر مرگ‌ومیر حمایت می‌کند.

نتایج مطالعه ۱۳ساله درباره ویتامین K و خطر مرگ‌ومیر

در این پژوهش، داده‌های ۳۸۹۱ نفر از بزرگسالان ۵۴ تا ۷۶ ساله بررسی شد. شرکت‌کنندگان در آغاز مطالعه به بیماری قلبی‌عروقی مبتلا نبودند و پژوهشگران سطح ویتامین K خون آن‌ها را اندازه‌گیری کردند. سپس وقوع رویدادهای قلبی‌عروقی و مرگ‌ومیر را طی یک دوره میانه ۱۳ساله پیگیری کردند.

نتایج نشان داد افرادی که پایین‌ترین غلظت ویتامین K1 در گردش خون را داشتند، در مقایسه با افراد دارای سطح بالاتر این ویتامین، با ۱۹ درصد افزایش نسبی خطر مرگ‌ومیر به هر علت مواجه بودند. در مقابل، ارتباط معناداری میان سطح ویتامین K و بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی مشاهده نشد.

این تفاوت از نظر علمی قابل‌توجه است. افزایش خطر مرگ‌ومیر به هر علت الزاماً به معنای افزایش مستقیم خطر سکته قلبی، سکته مغزی یا سایر بیماری‌های قلبی نیست. مرگ‌ومیر کلی پیامدهای گوناگونی را دربرمی‌گیرد و ممکن است تحت تأثیر عوامل متعدد زیستی، تغذیه‌ای و محیطی قرار داشته باشد.

همچنین، افزایش نسبی ۱۹درصدی خطر به معنای آن نیست که ۱۹ درصد از افراد دارای کمبود ویتامین K جان خود را از دست می‌دهند. این عدد تفاوت نسبی خطر میان گروه‌های مورد بررسی را بیان می‌کند، نه احتمال مطلق مرگ یک فرد.

ویتامین K چیست و چه نقشی در بدن دارد؟

ویتامین K نام عمومی گروهی از ترکیبات محلول در چربی است که برای عملکرد طبیعی چندین پروتئین ضروری هستند. این ویتامین به‌عنوان کوفاکتور آنزیم گاماگلوتامیل‌کربوکسیلاز (Gamma-glutamyl carboxylase) عمل می‌کند؛ آنزیمی که در فعال‌سازی پروتئین‌های وابسته به ویتامین K نقش دارد.

یکی از شناخته‌شده‌ترین عملکردهای این ویتامین، مشارکت در فرایند انعقاد خون است. برخی عوامل انعقادی برای فعالیت طبیعی خود به ویتامین K نیاز دارند. افزون بر این، پروتئین‌های وابسته به ویتامین K در متابولیسم استخوان و تنظیم فرایندهای مرتبط با بافت‌های عروقی نیز اهمیت دارند.

از این منظر، ویتامین K را نباید صرفاً ماده‌ای برای جلوگیری از خونریزی دانست. عملکردهای زیستی آن گسترده‌تر است و همین موضوع سبب شده است که پژوهشگران نقش آن را در سلامت استخوان، عروق و پیامدهای مرتبط با افزایش سن بررسی کنند.

ویتامین K چگونه به حفظ سلامت عروق کمک می‌کند؟

یکی از مسیرهای احتمالی ارتباط ویتامین K با سلامت عروق، نقش آن در عملکرد پروتئین ماتریکس Gla (Matrix Gla Protein; MGP) است. این پروتئین در بافت‌های مختلف، از جمله دیواره عروق، وجود دارد و برای فعال‌شدن به فرایند وابسته به ویتامین K نیازمند است.

پروتئین MGP در تنظیم رسوب مواد معدنی در بافت‌های نرم و مهار کلسیفیکاسیون نابجای عروقی نقش دارد. کلسیفیکاسیون عروقی (Vascular Calcification) به تجمع مواد معدنی، به‌ویژه ترکیبات کلسیم، در دیواره رگ‌ها گفته می‌شود؛ فرایندی که می‌تواند با افزایش سفتی شریان‌ها و اختلال در ویژگی‌های مکانیکی طبیعی آن‌ها همراه باشد.

برای درک بهتر این پدیده، می‌توان شریان سالم را به لوله‌ای انعطاف‌پذیر تشبیه کرد که در برابر تغییرات فشار خون سازگاری نشان می‌دهد. با افزایش سفتی دیواره شریان، توانایی آن برای انبساط و بازگشت به حالت اولیه کاهش می‌یابد و تنظیم جریان خون دشوارتر می‌شود.

البته کلسیفیکاسیون عروقی فرایندی پیچیده است و تنها به ویتامین K وابسته نیست. افزایش سن، بیماری مزمن کلیه، اختلالات متابولیک و عوامل دیگر نیز می‌توانند در این پدیده نقش داشته باشند. بنابراین، وجود سازوکار زیستی معقول به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مصرف بیشتر ویتامین K از بیماری‌های قلبی پیشگیری خواهد کرد.

تفاوت ویتامین K1 و K2 چیست؟

ویتامین K شامل چند گروه از ترکیبات است که دو گروه مهم آن فیلوکینون (Phylloquinone یا Vitamin K1) و مناکینون‌ها (Menaquinones یا Vitamin K2) هستند.

ویتامین K1 عمدتاً در سبزیجات برگ‌سبز یافت می‌شود و یکی از منابع اصلی دریافت غذایی این ویتامین است. اسفناج، کلم‌برگ، کاهو و برخی دیگر از سبزیجات سبز می‌توانند به تأمین آن کمک کنند.

ویتامین K2 شامل مجموعه‌ای از ترکیبات مانند MK-4 و MK-7 است که در برخی غذاهای تخمیری و مواد غذایی با منشأ حیوانی وجود دارند. بعضی از مناکینون‌ها نیز به‌وسیله باکتری‌ها تولید می‌شوند.

هر دو گروه در عملکرد پروتئین‌های وابسته به ویتامین K مشارکت دارند، اما نباید از این موضوع نتیجه گرفت که مکمل‌های K2 الزاماً برای سلامت قلب مؤثرترند یا نسبت به ویتامین K1 موجب افزایش طول عمر می‌شوند. تعیین اثرات بالینی هر شکل از ویتامین K به شواهد اختصاصی و باکیفیت نیاز دارد.

بهترین منابع غذایی ویتامین K کدام‌اند؟

دریافت ویتامین K از طریق یک رژیم غذایی متنوع، برای بسیاری از افراد راهی مناسب برای تأمین این ریزمغذی است. منابع غذایی مهم آن عبارت‌اند از:

• اسفناج: از سبزیجات برگ‌سبز سرشار از ویتامین K1.

• کلم‌برگ و دیگر انواع کلم: منابع مناسب ویتامین K در رژیم غذایی روزانه.

• کاهو: گزینه‌ای در دسترس برای افزایش تنوع سبزیجات مصرفی.

• بروکلی: سبزی مغذی حاوی ویتامین K و ترکیبات گیاهی دیگر.

• روغن سویا و روغن کلزا: از منابع غذایی ویتامین K1.

• برخی غذاهای تخمیری: بسته به نوع غذا، ممکن است حاوی مقادیری از ویتامین K2 باشند.

میزان ویتامین K دریافتی به نوع ماده غذایی، مقدار مصرف، روش آماده‌سازی و ترکیب کلی وعده غذایی بستگی دارد. از آنجا که این ویتامین محلول در چربی است، مصرف سبزیجات همراه با مقدار متعادلی از چربی غذایی می‌تواند جذب آن را بهبود دهد.

نکته مهم آن است که هیچ ماده غذایی به‌تنهایی تضمین‌کننده طول عمر نیست. ارزش واقعی سبزیجات در این است که در کنار ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات زیست‌فعال گوناگون را فراهم می‌کنند و می‌توانند بخشی از الگوی غذایی سالم باشند.

آیا مصرف ویتامین K خطر بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد؟

با وجود سازوکارهای زیستی مطرح‌شده، نتایج مطالعه یادشده نشان نداد که سطح پایین ویتامین K با افزایش معنادار بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد. این یافته به معنای بی‌اهمیت‌بودن ویتامین K برای عروق نیست؛ بلکه نشان می‌دهد رابطه میان وضعیت این ویتامین، بیماری قلبی و مرگ‌ومیر هنوز به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد.

مطالعات مشاهده‌ای می‌توانند ارتباط میان دو متغیر را شناسایی کنند، اما به‌تنهایی قادر نیستند رابطه علت و معلولی را اثبات کنند. برای مثال، ممکن است سطح پایین ویتامین K با الگوی غذایی نامناسب، بیماری‌های زمینه‌ای یا سایر عوامل مرتبط با سلامت همراه باشد. حتی اگر پژوهشگران تعدادی از این عوامل را در تحلیل آماری کنترل کنند، احتمال وجود عوامل مخدوش‌کننده همچنان مطرح است.

برای مشخص‌شدن اینکه اصلاح کمبود ویتامین K واقعاً خطر مرگ‌ومیر یا بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد یا خیر، انجام پژوهش‌های تکمیلی و کارآزمایی‌های بالینی مناسب ضروری است.

آیا ویتامین K از بیماری کوویدـ۱۹ پیشگیری می‌کند؟

در سال‌های همه‌گیری کوویدـ۱۹، برخی پژوهشگران ارتباط احتمالی میان وضعیت ویتامین K و شدت بیماری را بررسی کردند. این مطالعات به فرضیه‌هایی درباره نقش احتمالی ویتامین K در فرایندهای انعقادی و سلامت بافت‌ها انجامیدند، اما مشاهده سطح پایین این ویتامین در برخی بیماران به معنای اثبات نقش محافظتی مکمل آن نیست.

کمبود یا کاهش سطح ویتامین K ممکن است در برخی شرایط با بیماری شدید همراه باشد، اما این ارتباط می‌تواند تحت تأثیر عوامل دیگری نیز قرار گیرد. در حال حاضر، شواهد یادشده برای معرفی ویتامین K به‌عنوان درمان کوویدـ۱۹ یا روشی اثبات‌شده برای پیشگیری از آن کافی نیست.

چه مقدار ویتامین K نیاز داریم؟

مقدار دریافت کافی ویتامین K برای بزرگسالان بر اساس مقادیر مرجع ایالات متحده، برای مردان روزانه ۱۲۰ میکروگرم و برای زنان روزانه ۹۰ میکروگرم است. این مقادیر، سطح دریافت کافی (Adequate Intake) هستند و نباید با دوز درمانی برای بیماری خاص اشتباه گرفته شوند.

در اغلب افراد، مصرف متنوع سبزیجات و سایر مواد غذایی حاوی این ویتامین می‌تواند به تأمین نیاز روزانه کمک کند. مصرف مکمل با دوز بالا صرفاً با هدف افزایش طول عمر، بدون شواهد کافی و ارزیابی شرایط فردی، توصیه نمی‌شود.

افرادی که وارفارین (Warfarin) یا داروهای ضدانعقاد مشابه مصرف می‌کنند، باید به نکته‌ای مهم توجه داشته باشند: تغییر ناگهانی مقدار ویتامین K دریافتی ممکن است اثر دارو را تغییر دهد. این افراد معمولاً باید دریافت ویتامین K خود را تا حد امکان ثابت نگه دارند و هرگونه تغییر عمده در رژیم غذایی یا مصرف مکمل را با پزشک هماهنگ کنند.

جمع‌بندی: ویتامین K و راز سالمندی بهتر

پژوهش مربوط به نزدیک به ۴۰۰۰ بزرگسال نشان داده است که پایین‌ترین سطح ویتامین K1 در خون با ۱۹ درصد افزایش نسبی خطر مرگ‌ومیر به هر علت طی پیگیری طولانی‌مدت ارتباط دارد؛ بااین‌حال، ارتباط معناداری با بروز بیماری‌های قلبی‌عروقی مشاهده نشده است.

این یافته اهمیت بررسی وضعیت ریزمغذی‌ها را در دوران سالمندی برجسته می‌کند و توجه پژوهشگران را به نقش احتمالی ویتامین K در سلامت عروق جلب می‌سازد. بااین‌حال، برای اثبات اینکه افزایش دریافت این ویتامین مستقیماً موجب طول عمر بیشتر می‌شود، شواهد بیشتری لازم است.

پیام عملی این پژوهش، توجه به یک رژیم غذایی متنوع و متعادل، مصرف منظم سبزیجات برگ‌سبز و پرهیز از خوددرمانی با مکمل‌هاست. سلامت در دوران سالمندی حاصل عملکرد هماهنگ عوامل متعدد است؛ ویتامین K یکی از اجزای این مجموعه است، نه راهکاری مستقل و تضمین‌شده برای افزایش طول عمر.

منبع علمی

Shea MK, Booth SL, Weiner DE, et al. Vitamin K status, cardiovascular disease, and all-cause mortality: a participant-level meta-analysis of 3 US cohorts. The American Journal of Clinical Nutrition. 2020.

متن مقاله علمی:

https://ajcn.nutrition.org/article/S0002-9165(22)01124-8/fulltext