دیستروفی عضلانی بکر: تفاوت‌ها با دیستروفی دوشن، پاتوفیزیولوژی و ویژگی‌های بالینی

دیستروفی عضلانی بکر (Becker Muscular Dystrophy; BMD): تفاوت‌ها با دیستروفی دوشن، پاتوفیزیولوژی و ویژگی‌های بالینی

دیستروفی عضلانی بکر (Becker Muscular Dystrophy; BMD) دومین بیماری مهم در گروه دیستروفینوپاتی‌ها (Dystrophinopathies) است و از نظر ژنتیکی ارتباط بسیار نزدیکی با دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy; DMD) دارد. هر دو بیماری در اثر جهش در ژن DMD واقع بر کروموزوم Xp21 ایجاد می‌شوند و دارای وراثت وابسته به کروموزوم X مغلوب (X-linked Recessive) هستند. با این حال، تفاوت در نوع جهش ژنتیکی و میزان تولید دیستروفین (Dystrophin) باعث می‌شود که سیر بیماری، شدت علائم و پیش‌آگهی در BMD به‌طور قابل‌توجهی بهتر از DMD باشد.

اساسی‌ترین تفاوت این دو بیماری در وضعیت پروتئین دیستروفین است. دیستروفین یکی از مهم‌ترین پروتئین‌های سارکولما (Sarcolemma) یا غشای سلول عضلانی است که با اتصال اسکلت سلولی به ماتریکس خارج سلولی، از فیبرهای عضلانی در برابر آسیب‌های مکانیکی هنگام انقباض محافظت می‌کند. در دیستروفی دوشن، به علت جهش‌های Out-of-frame Mutation، دیستروفین تقریباً به‌طور کامل تولید نمی‌شود؛ اما در دیستروفی بکر، جهش‌ها اغلب از نوع In-frame Mutation هستند و در نتیجه دیستروفین تولید می‌شود، ولی ساختار یا عملکرد آن غیرطبیعی است. وجود حتی مقدار محدودی از دیستروفین عملکردی، علت اصلی شدت کمتر و پیشرفت آهسته‌تر بیماری در BMD محسوب می‌شود.

از نظر تظاهرات بالینی (Clinical Manifestations)، علائم دیستروفی عضلانی بکر معمولاً در حدود ۱۲ سالگی یا حتی در اواخر نوجوانی و اوایل بزرگسالی ظاهر می‌شوند؛ در حالی که DMD اغلب پیش از سه سالگی آغاز می‌شود. ضعف عضلانی ابتدا عضلات پروگزیمال (Proximal Muscles)، به‌ویژه کمربند لگنی و شانه‌ای را گرفتار می‌کند و به‌تدریج پیشرفت می‌یابد. بیماران ممکن است در دویدن، بالا رفتن از پله‌ها یا برخاستن از زمین دچار مشکل شوند، اما سرعت پیشرفت بیماری به‌مراتب کمتر از دوشن است و بسیاری از آنان سال‌ها توانایی راه رفتن مستقل را حفظ می‌کنند.

برخلاف بیماران مبتلا به DMD که معمولاً پیش از نوجوانی به ویلچر وابسته می‌شوند، افراد مبتلا به دیستروفی عضلانی بکر اغلب تا ۲۵ تا ۳۰ سالگی قادر به راه رفتن هستند. این تفاوت، تأثیر چشمگیری بر کیفیت زندگی، استقلال فردی و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره دارد. علاوه بر این، سیر آهسته‌تر بیماری فرصت بیشتری برای اجرای برنامه‌های توانبخشی (Rehabilitation)، فیزیوتراپی (Physiotherapy) و مداخلات درمانی فراهم می‌کند.

درگیری قلبی (Cardiac Involvement) در BMD نسبت به DMD شیوع کمتری دارد، اما همچنان یکی از مهم‌ترین عوارض بیماری محسوب می‌شود. برخی بیماران ممکن است به کاردیومیوپاتی اتساعی (Dilated Cardiomyopathy)، اختلالات هدایتی یا آریتمی‌های قلبی (Cardiac Arrhythmias) مبتلا شوند؛ ازاین‌رو انجام اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) و الکتروکاردیوگرام (Electrocardiography; ECG) به‌صورت دوره‌ای توصیه می‌شود. نکته مهم این است که شدت ضعف عضلانی همیشه با شدت درگیری قلبی همخوانی ندارد و حتی بیمارانی با علائم عضلانی خفیف نیز ممکن است دچار بیماری قلبی قابل‌توجه شوند.

از نظر عملکرد شناختی، عقب‌ماندگی ذهنی (Intellectual Disability) یا اختلالات شناختی که در بخشی از بیماران مبتلا به DMD مشاهده می‌شود، در دیستروفی عضلانی بکر شیوع بسیار کمتری دارد. علت این تفاوت آن است که در BMD بخشی از ایزوفرم‌های دیستروفین مغزی همچنان تولید می‌شوند و عملکرد نورونی کمتر دچار اختلال می‌شود.

پیش‌آگهی (Prognosis) بیماران مبتلا به BMD به‌مراتب بهتر از DMD است. اگرچه بیماری پیشرونده است، اما سرعت تخریب عضلات کمتر بوده و بسیاری از بیماران تا دهه‌های چهارم یا پنجم زندگی فعالیت نسبتاً مستقلی دارند. مرگ معمولاً در دهه پنجم زندگی (۴۰ تا ۵۰ سالگی) رخ می‌دهد و علت آن اغلب عوارض قلبی یا تنفسی است، هرچند پیشرفت‌های چشمگیر در مراقبت‌های قلبی، تنفسی و درمان‌های حمایتی موجب افزایش قابل‌توجه امید به زندگی این بیماران شده است.

در مجموع، دیستروفی عضلانی بکر (Becker Muscular Dystrophy) با شروع دیرتر، پیشرفت آهسته‌تر، حفظ طولانی‌تر توانایی راه رفتن، درگیری قلبی خفیف‌تر، نبود یا شیوع بسیار کم اختلالات شناختی و وجود دیستروفین غیرطبیعی اما قابل‌تشخیص از دیستروفی عضلانی دوشن متمایز می‌شود. شناخت این تفاوت‌ها برای متخصصان نورولوژی، ژنتیک پزشکی، کاردیولوژی و طب توانبخشی اهمیت اساسی دارد، زیرا تشخیص صحیح، امکان مشاوره ژنتیک (Genetic Counseling)، پایش منظم قلب و عضلات، برنامه‌ریزی درمانی و استفاده از درمان‌های نوین مانند درمان‌های مولکولی (Molecular Therapies) و ژن‌درمانی (Gene Therapy) را فراهم کرده و نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و افزایش طول عمر بیماران ایفا می‌کند.

پرسش‌هایی درباره دیستروفی‌های عضلانی

پسر ۱۴ ساله‌ای را با شکایت از اینکه هنگام دویدن و راه رفتن دچار ضعف اندام‌ها می‌شود و ناتوانی در ادامه راه رفتن پیدا می‌کند را ارجاع داده اند. در معاینه نورولوژی به جز هیپرتروفی عضلات ساق پا، کمی کیفوز و راه رفتن اردکی، سایر معاینات حسی، موتور، رفلکس‌های عمقی نرمال می‌باشند؛ کدامیک در مورد این بیماری صحیح نمی‌باشد؟
(پرانترنی شهریور ۹۸ – قطب ۵ کشوری [دانشگاه شیراز])
 الف) شدت بیماری در ناقلین مؤنث علامت‌دار بیشتر می‌باشد. ب) هیپرتروفی قلب در آنها رخ می‌دهد.
ج) توارث آن X-link می‌باشد.
د) مرگ به علت نارسایی ریوی – قلبی رخ می‌دهد.