عصب مغزی هفتم: آناتومی، عملکرد، معاینه بالینی و فلج عصب فاشیال

عصب مغزی هفتم (Facial Nerve): آناتومی، عملکرد، معاینه بالینی و فلج عصب فاشیال

عصب مغزی هفتم (Facial Nerve یا CN VII) یکی از پیچیده‌ترین و از نظر بالینی مهم‌ترین اعصاب مغزی است که علاوه بر کنترل حرکات ظریف عضلات صورت، در حس چشایی، ترشح اشک و بزاق، محافظت از سطح چشم و برقراری ارتباطات غیرکلامی انسان نقش اساسی ایفا می‌کند. کوچک‌ترین اختلال در عملکرد این عصب می‌تواند نه‌تنها تقارن چهره را برهم بزند، بلکه کیفیت زندگی، توانایی تکلم، تغذیه، بینایی و تعاملات اجتماعی فرد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، معاینه عصب فاشیال (Facial Nerve Examination) بخش جدایی‌ناپذیر ارزیابی نورولوژیک محسوب می‌شود و در تشخیص بیماری‌هایی مانند فلج بل (Bell’s Palsy)، سکته مغزی، تومورهای زاویه پل-مخچه، ضایعات ساقه مغز و نوروپاتی‌های محیطی اهمیت ویژه‌ای دارد.

عصب فاشیال از هسته‌های خود در پل مغزی (Pons) منشأ گرفته و پس از عبور از کانال فاسیال (Facial Canal) در استخوان تمپورال، از سوراخ استیلوماستوئید (Stylomastoid Foramen) خارج می‌شود. سپس با انشعاب به شاخه‌های متعدد، عضلات حالت‌دهنده صورت (Muscles of Facial Expression) را عصب‌دهی می‌کند. افزون بر این، رشته‌های پاراسمپاتیک این عصب غدد اشکی، غدد تحت‌فکی و زیرزبانی را تحریک می‌کنند و شاخه Chorda Tympani مسئول انتقال حس چشایی از دو سوم قدامی زبان است. این تنوع عملکرد سبب شده است که محل ضایعه در مسیر عصب، الگوی متفاوتی از علائم بالینی ایجاد کند و پزشک با تحلیل دقیق نشانه‌ها بتواند محل آسیب را با دقت قابل‌توجهی تعیین کند.

یکی از مهم‌ترین وظایف عصب فاشیال، بستن کامل چشم‌ها (Eye Closure) از طریق عصب‌دهی به عضله Orbicularis Oculi است. این عملکرد صرفاً یک حرکت عضلانی ساده نیست، بلکه مکانیزمی حیاتی برای محافظت از قرنیه، توزیع یکنواخت لایه اشکی و جلوگیری از خشکی چشم به شمار می‌رود. در فلج محیطی عصب فاشیال (Peripheral Facial Nerve Palsy) بیمار قادر به بستن کامل چشم در سمت مبتلا نیست و ممکن است هنگام تلاش برای بستن پلک، کره چشم به سمت بالا و خارج منحرف شود؛ پدیده‌ای که به علامت بل (Bell’s Phenomenon) معروف است. باقی ماندن چشم در وضعیت نیمه‌باز، خطر کراتیت (Keratitis)، زخم قرنیه و حتی کاهش بینایی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین مراقبت از چشم یکی از نخستین اقدامات درمانی در این بیماران محسوب می‌شود.

حس چشایی (Taste Sensation) نیز یکی دیگر از عملکردهای کلیدی این عصب است. شاخه Chorda Tympani اطلاعات چشایی دو سوم قدامی زبان را به دستگاه عصبی مرکزی منتقل می‌کند. آسیب این شاخه می‌تواند موجب Ageusia (از بین رفتن حس چشایی) یا Hypogeusia (کاهش حس چشایی) شود. از آنجا که این شاخه پیش از خروج عصب از سوراخ استیلوماستوئید منشعب می‌شود، وجود اختلال چشایی در کنار فلج صورت، اطلاعات ارزشمندی درباره محل دقیق ضایعه در اختیار نورولوژیست قرار می‌دهد.

بارزترین تظاهر بالینی آسیب عصب هفتم، عدم تقارن صورت (Facial Asymmetry) است. در حالت طبیعی، عضلات صورت به‌صورت هماهنگ فعالیت می‌کنند و حرکاتی مانند لبخند، اخم، بالا بردن ابرو، بستن چشم‌ها، سوت زدن و جمع کردن لب‌ها با تقارن کامل انجام می‌شود. در فلج عصب فاشیال، به‌ویژه نوع محیطی، چین نازولابیال (Nasolabial Fold) صاف یا کم‌عمق می‌شود، گوشه دهان به سمت سالم منحرف می‌گردد و بیمار هنگام لبخند یا نشان دادن دندان‌ها دچار عدم تقارن واضح صورت می‌شود. این یافته‌ها از مهم‌ترین شاخص‌های معاینه بالینی عصب هفتم هستند و در آزمون‌های نورولوژی و طب بالینی اهمیت فراوانی دارند.

فلج عصب هفتم (Facial Nerve Palsy)

فلج عصب فاشیال یکی از شایع‌ترین نوروپاتی‌های اعصاب مغزی است که به علت آسیب مسیر حرکتی عصب هفتم ایجاد می‌شود و می‌تواند به صورت فلج محیطی (Peripheral Facial Palsy) یا فلج مرکزی (Central Facial Palsy) بروز کند. افتراق این دو نوع، یکی از بنیادی‌ترین مهارت‌های بالینی در نورولوژی است، زیرا منشأ، درمان و پیش‌آگهی آن‌ها کاملاً متفاوت است.

در فلج محیطی، ضایعه در خود عصب یا هسته حرکتی آن قرار دارد؛ بنابراین تمام عضلات نیمه همان‌طرف صورت، از جمله عضلات پیشانی، پلک و دهان، دچار ضعف می‌شوند. بیمار قادر به بالا بردن ابرو، اخم کردن یا بستن کامل چشم نیست و افتادگی واضح گوشه دهان مشاهده می‌شود. شایع‌ترین علت این نوع فلج، فلج بل (Bell’s Palsy) است، اگرچه عفونت هرپس زوستر (Ramsay Hunt Syndrome)، تروما، دیابت، بیماری لایم و تومورهای زاویه پل-مخچه نیز می‌توانند موجب آن شوند.

در مقابل، فلج مرکزی عصب هفتم معمولاً در اثر آسیب مسیر کورتیکوبولبار (Corticobulbar Tract)، به‌ویژه در سکته مغزی، ایجاد می‌شود. از آنجا که عضلات پیشانی عصب‌گیری دوطرفه از قشر مخ دریافت می‌کنند، عملکرد پیشانی در این بیماران حفظ می‌شود و ضعف عمدتاً محدود به نیمه تحتانی صورت در سمت مقابل ضایعه است. به همین دلیل، بیماری که می‌تواند ابروهای خود را بالا ببرد اما هنگام لبخند یک سمت دهانش افتاده است، بیش از هر چیز به ضایعه مرکزی مشکوک خواهد بود.

شناخت دقیق آناتومی، عملکرد و یافته‌های معاینه عصب مغزی هفتم (CN VII) نه‌تنها برای دانشجویان علوم پزشکی، بلکه برای متخصصان نورولوژی، جراحان مغز و اعصاب، متخصصان گوش و حلق و بینی و پزشکان اورژانس اهمیت بنیادین دارد. تشخیص صحیح الگوی درگیری عصب فاشیال، امکان شناسایی سریع بیماری‌های تهدیدکننده حیات مانند سکته مغزی را فراهم کرده و از سوی دیگر، از درمان به‌موقع بیماری‌های قابل برگشت مانند فلج بل و پیشگیری از عوارضی همچون آسیب قرنیه، اختلال تکلم و کاهش کیفیت زندگی بیمار حمایت می‌کند.

پرسش‌های درباره معاینه عصب مغزی هفتم

بیماری به علت عدم تقارن صورت مراجعه نموده است؛ در معاینه هوشیار است؛ چشم چپ به طور کامل بسته نمی‌شود. در نگاه به بالا، پیشانی همان سمت صاف و هنگام گریه صورت به سمت راست متمایل می‌شود؛ کدام نوع فلج صورتی مطرح می‌گردد؟
(پرانترنی شهریور ۹۸ – قطب ۱ کشوری [دانشگاه گیلان و مازندران]) 
الف) مرکزی راست
ب) محیطی چپ
ج) مرکزی چپ
د) محیطی راست