سوالات جای خالی گفتار دوم فصل ششم زیست یازدهم | یادگیری فعال برای کنکور و امتحان نهایی
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
آیندهنگاران مغز به مدیریت داریوش طاهری، مجموعهای نوآورانه با نامهای زیستیار، زیستیاد و زیستبان تعاملی ارائه کرده است که تجربهای کاملاً هوشمند، تعاملی و هدفمند در یادگیری زیستشناسی دهم، یازدهم و دوازدهم فراهم میآورد. این مجموعه فراتر از ابزار آموزشی ساده است و به عنوان یک همراه هوشمند یادگیری، دانشآموز را در مسیر تسلط علمی، درک عمیق و آمادگی کامل برای آزمونها هدایت میکند.
این تجربه تعاملی دقیقاً همان اصل قدیمی «تکرار، مادر مهارتهاست» را عملی میکند و دانشآموز را به یادگیری فعال، تفکر تحلیلی و خودسنجی مستمر سوق میدهد. ما در آیندهنگاران مغز خود را معماران تکرار هدفمند میدانیم که با طراحی علمی مسیر یادگیری، دانشآموزان را به بالاترین سطح توانمندی هدایت میکنند.
با تمرکز بر آموزش مفهومی، تکرار هدفمند و بازیابی فعال، این مجموعه با جایخالیهای هوشمند یادگیری را از حالت منفعل خارج کرده و آن را به یک تجربه تعاملی و عمیق تبدیل میکند. طراحی هوشمندانه این ابزارها امکان یادگیری پیوسته و یکپارچه در طول سه سال تحصیلی را فراهم میآورد و دانشآموزان را به مهارتآموز حرفهای در زیستشناسی تبدیل میکند، آماده برای مواجهه با چالشهای علمی و تحصیلی و تبدیل تجربه یادگیری به فرآیندی فراموشنشدنی.
»» فصل تقسیم یاخته
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
گفتار رِشتمان (میتوز)
گفتار ۲. رِشتِمان (میتوز)
در رِشتِمان مادّهٔ ژنتیک، که در مرحلهٔ «[نمایش پاسخ]» همانندسازی شده بود، تقسیم میشود و به یاختههای جدید میرسد. فامتنها که در [نمایش پاسخ] پراکندهاند، ابتدا باید بهطور دقیق در [نمایش پاسخ] یاخته آرایش یابند و به مقدار [نمایش پاسخ] بین یاختههای حاصل تقسیم شوند. برای حرکت و جداشدن صحیح [نمایش پاسخ]، ساختارهایی به نام [نمایش پاسخ] ایجاد میشود (شکل ۵-الف). دوک تقسیم، مجموعهای از ریزلولههای [نمایش پاسخ] است که هنگام [نمایش پاسخ]، پدیدار و [نمایش پاسخ] فامتن به آن متصل میشود. با کوتاه شدن رشتههای دوک متصل به [نمایش پاسخ]، فامتنها از هم جدا میشوند و به [نمایش پاسخ] میروند.
در یاختههای [نمایش پاسخ]، میانکها (سانتریولها) ساخته شدن [نمایش پاسخ] را سازمان میدهند.
هر میانک ساختاری [نمایش پاسخ] شکل است. در یاخته [نمایش پاسخ] عدد میانک به صورت [نمایش پاسخ] وجود دارند که در [نمایش پاسخ]، برای تقسیم یاخته، [نمایش پاسخ] برابر میشوند. هر میانک، از [نمایش پاسخ] دستهٔ [نمایش پاسخ] از لولههای [نمایش پاسخ] تشکیل شده است. ساختار میانکها در شکل ۵ نشان داده شده است.
شكل ۵- الف) [نمایش پاسخ] ب) جفت میانک
رشتمان، فرایندی [نمایش پاسخ] است، ولی زیستشناسان برای سادگی، آن را [نمایش پاسخ] میکنند.
طرح سادهای از تقسیم فامتنها در[نمایش پاسخ] را در شکل ۶ مشاهده میکنید.
شکل ۶- طرح سادهای از تقسیم [نمایش پاسخ] در [نمایش پاسخ]
واژهشناسی
رشتمان (mitosis/میتوز)
(میتو) به معنی رشته و میتوز فرایندی است که در آن تعداد رشتههای فامتن ثابت میمانند و واژه رشتمان از کلمههای رشته و مان تشکیل شده که رشته به فامتنها و مان حالت و فرایندی را نشان میدهد که در آن فامتنها ثابت میمانند.
پروفاز: در این مرحله، رشتههای [نمایش پاسخ] فشرده، [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] میشوند. به طوری که به تدریج با میکروسکوپ [نمایش پاسخ] میتوان آنها را مشاهده کرد. ضمن فشرده شدن [نمایش پاسخ]، [نمایش پاسخ] به دو طرف [نمایش پاسخ] حرکت میکنند و بین آنها [نمایش پاسخ] تشکیل میشود. در این مرحله [نمایش پاسخ] شروع به تخریب میکند.
پرومتافاز: در این مرحله، [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] تجزیه میشوند تا [نمایش پاسخ] بتوانند به فامتنها برسند. در همین حال [نمایش پاسخ] فامتنها به [نمایش پاسخ] متصل میشوند.
متافاز: فامتنها [نمایش پاسخ] فشردگی را پیدا میکنند و در وسط[نمایش پاسخ] یاخته ردیف میشوند.
آنافاز: در این مرحله، با تجزیهٔ [نمایش پاسخ] اتصالی در ناحیۀ [نمایش پاسخ]، [نمایش پاسخ] از هم جدا میشوند. فاصله گرفتن [نمایش پاسخ] با کوتاه شدن رشتههای [نمایش پاسخ] متصل به [نمایش پاسخ] انجام میشود. فامتنها که اکنون [نمایش پاسخ] فامینکیاند، به [نمایش پاسخ] سوی [نمایش پاسخ] کشیده میشوند.
[نمایش پاسخ]: رشتههای دوک [نمایش پاسخ] شده و [نمایش پاسخ] شروع به باز شدن میکنند تا به صورت [نمایش پاسخ] درآیند. ته[نمایش پاسخ] نیز مجدداً تشکیل میشود. در پایان تلوفاز، یاخته، [نمایش پاسخ] هسته [نمایش پاسخ] دارد. مراحل تقسیم رشتمان در شکل ۷ نشان داده شده است.
شكل ۷- طرح سادهای از مراحل تقسیم [نمایش پاسخ]
تقسیم [نمایش پاسخ]
[نمایش پاسخ] رشتمان، اجزای یاخته بین دو [نمایش پاسخ] تقسیم میشوند. با تقسیم [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] یاختهٔ جدید تشکیل میشود.
در یاختههای [نمایش پاسخ] تقسیم سیتوپلاسم با ایجاد [نمایش پاسخ] در یاخته شروع میشود (شکل ۸). این [نمایش پاسخ] حاصل انقباض [نمایش پاسخ] از جنس [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] است که مانند [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] سیتوپلاسم قرار میگیرد و به [نمایش پاسخ] متصل است. با تنگ شدن این [نمایش پاسخ] انقباضی در نهایت [نمایش پاسخ] یاخته از هم جدا میشوند (شکل ۸).
شکل ۸- تقسیم [نمایش پاسخ] در یک یاختهٔ [نمایش پاسخ]
در یاختههای [نمایش پاسخ]، حلقهٔ [نمایش پاسخ] تشکیل نمیشود. در این یاختهها نخست ساختاری به نام [نمایش پاسخ] در محل تشکیل [نمایش پاسخ]، ایجاد میشود. این صفحه با تجمع [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] و به هم [نمایش پاسخ] آنها تشکیل میشود. این [نمایش پاسخ]، دارای پیشسازهای [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] یاختهاند. با اتصال این صفحه به [نمایش پاسخ] یاختهٔ [نمایش پاسخ] دو یاختهٔ جدید از هم جدا میشوند (شکل ۹). ساختارهایی مانند [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] که سال گذشته با آنها آشنا شدید در هنگام تشکیل [نمایش پاسخ] جدید، پایهگذاری میشوند.
شکل ۹- تقسیم [نمایش پاسخ] در یاختهٔ [نمایش پاسخ]
فعالیت ۱
در دنیای جانداران یاختههای [نمایش پاسخ] هستهای به روشهای مختلفی ایجاد میشوند. در سال گذشته با بعضی از این یاختهها آشنا شدید. آیا میتوانید بعضی از آنها را نام ببرید؟ در مورد نحوهٔ تشکیل این نوع از یاختهها تحقیق کنید و نتیجهٔ آن را به کلاس ارائه دهید.
فعالیت ۲
با توجه به آنچه دربارهٔ [نمایش پاسخ] یاختهای فراگرفتهاید تصاویر میکروسکوپی زیر را بر اساس مراحل آن، با شمارهگذاری مرتب کنید.
تقسیم یاخته، فرایندی تنظیم شده است
[نمایش پاسخ] یاختههای بدن جانداران، مانند یاختههای [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] و یاختههای [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] میتوانند [نمایش پاسخ] تقسیم شوند. همین یاختهها در شرایط خاصی، مثلاً شرایط [نمایش پاسخ] محیطی یا افزایش بیش از حدّ [نمایش پاسخ] یاختهها، تقسیم خود را [نمایش پاسخ] میدهند و یا [نمایش پاسخ] میکنند. برعکس، یاختههای [نمایش پاسخ] به ندرت تقسیم میشوند. این یاختهها چگونه تشخیص میدهند در چه [نمایش پاسخ] یا به چه [نمایش پاسخ] باید تقسیم شوند؟ چه عواملی تنظیم کننده [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] تقسیم یاختهاند؟ چگونه تعداد [نمایش پاسخ] تنظیم میشوند و چرا این تنظیم در [نمایش پاسخ] یاختهها به هم میخورد؟
عوامل [نمایش پاسخ] تقسیم یاخته
یاختهها در پاسخ به بعضی [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] سرعت تقسیم خود را تنظیم میکنند. انواعی از [نمایش پاسخ] وجود دارد که با فرایندهایی منجر به [نمایش پاسخ] میشوند. [نمایش پاسخ] دیگری نیز وجود دارند که در شرایط خاصی، مانع از [نمایش پاسخ] یاختهها میشوند. این [نمایش پاسخ] در سرعت تقسیم یاخته مانند [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] عمل میکنند؛ یا در گیاهان در محل [نمایش پاسخ]، نوعی [نمایش پاسخ] تولید میشوند تا با تقسیم [نمایش پاسخ]، [نمایش پاسخ] یاخته ایجاد کنند. این [نمایش پاسخ] یاخته مانع نفوذ [نمایش پاسخ] میشود؛ یا نوعی [نمایش پاسخ]، در [نمایش پاسخ] انسان [نمایش پاسخ] محل زخم تولید میشود که با افزایش [نمایش پاسخ] تقسیم یاختهها، سرعت [نمایش پاسخ] زخم را افزایش میدهد. مثال دیگر این مواد، [نمایش پاسخ] است که در سال گذشته با آن آشنا شدید. با توجه به آنچه آموختید این ماده بر کدام بخش بدن اثر میگذارد و نتیجهٔ آن چیست؟
در چرخهٔ یاختهای، [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] وجود دارد. نقاط وارسی نقاطی از [نمایش پاسخ]اند که به آن اطمینان میدهند که مرحلهٔ [نمایش پاسخ] کامل شده است و عوامل لازم برای مرحلهٔ [نمایش پاسخ] آمادهاند. در شکل ۱۰ [نمایش پاسخ] از این نقاط را میبینید.
شکل 10- [نمایش پاسخ] در [نمایش پاسخ]
تقسیم [نمایش پاسخ] یاخته
یاختهها با [نمایش پاسخ]، افزایش و با [نمایش پاسخ]، کاهش مییابند. اگر تعادل بین [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] بههم بخورد، چه وضعی پیش میآید؟ نتیجه میتواند ایجاد یک [نمایش پاسخ] باشد. تومور، [نمایش پاسخ] است که در اثر تقسیمات [نمایش پاسخ] ایجاد میشود. تومورها به [نمایش پاسخ] نوع [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] تقسیم میشوند. نوع [نمایش پاسخ] رشدی [نمایش پاسخ] دارد و یاختههای آن در جای خود [نمایش پاسخ] و منتشر [نمایش پاسخ]. این نوع تومور [نمایش پاسخ] آنقدر [نمایش پاسخ] نمیشوند که به بافتهای [نمایش پاسخ] خود آسیب بزنند. البته در مواردی که تومور بیش از اندازه [نمایش پاسخ] شود، [نمایش پاسخ] در انجام اعمال طبیعی اندام [نمایش پاسخ] ایجاد کند. [نمایش پاسخ] یکی از انواع تومورهای [نمایش پاسخ] است که در افراد [نمایش پاسخ] متداول است. در این تومور، یاختههای [نمایش پاسخ] تکثیر شده و [نمایش پاسخ] ایجاد میکند (شکل ۱۱-الف).
تصویر ۱۱-الف) تومور [نمایش پاسخ]، [نمایش پاسخ] در نزدیکی [نمایش پاسخ]
ب) [نمایش پاسخ]: نوعی تومور [نمایش پاسخ] یاختههای [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ]
تومور [نمایش پاسخ] یا [نمایش پاسخ] به بافتهای [نمایش پاسخ] حمله میکند. [نمایش پاسخ] از این [نمایش پاسخ] میتوانند جدا شوند و همراه با [نمایش پاسخ]، یا به ویژه [نمایش پاسخ] به نواحی دیگر بدن بروند، در آنجا [نمایش پاسخ] شوند و [نمایش پاسخ] کنند (شکل ۱۲). علت [نمایش پاسخ] سرطان، [نمایش پاسخ] تغییرات در مادهٔ [نمایش پاسخ] یاخته است که باعث میشود [نمایش پاسخ] از کنترل خارج شود (شکل ۱۱-ب).
شکل ۱۲- مراحل رشد و [نمایش پاسخ] یاختههای [نمایش پاسخ]
1. یاخته سرطانی شروع به [نمایش پاسخ] به یاختههای [نمایش پاسخ] میکند.
2. یاختههای سرطانی در [نمایش پاسخ] گسترش مییابند، ولی هنوز به دستگاه [نمایش پاسخ] مجاور راه پیدا نکردهاند.
3. یاختههای سرطانی به بخشهای [نمایش پاسخ] مجاور محل [نمایش پاسخ] خود، دسترسی پیدا میکنند.
4. یاختههای سرطانی از راه [نمایش پاسخ] به بافتهای دورتر میروند و پس از [نمایش پاسخ] موجب [نمایش پاسخ] شدن آنها میشوند.
تشخیص و درمان سرطان
روشهای [نمایش پاسخ] برای [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] سرطانها وجود دارد و گاهی [نمایش پاسخ] از این روشها مورد استفاده قرار میگیرد. [نمایش پاسخ] روشی است که در آن، [نمایش پاسخ] یا [نمایش پاسخ] از بافت سرطانی یا [نمایش پاسخ] به سرطان برداشته میشود. آزمایش [نمایش پاسخ] به این شناسایی کمک میکند.
روشهای [نمایش پاسخ] درمان سرطان شامل [نمایش پاسخ]، [نمایش پاسخ] و [نمایش پاسخ] است. در پرتودرمانی، یاختههایی که به سرعت [نمایش پاسخ] میشوند، به طور [نمایش پاسخ] تحت تأثیر [نمایش پاسخ] [نمایش پاسخ] قرار میگیرند. شیمیدرمانی با استفاده از [نمایش پاسخ] باعث سرکوب [نمایش پاسخ] یاختهها در [نمایش پاسخ] بدن میشود. این روشهای درمانی میتوانند به یاختههای مغز استخوان، پیاز مو و پوشش دستگاه گوارش نیز آسیب برسانند. مرگ این یاختهها از عوارض جانبی شیمیدرمانی است که باعث ریزش مو، تهوع و خستگی میشود. حتی بعضی افراد که تحت تأثیر تابشهای شدید یا شیمیدرمانی قوی قرار میگیرند مجبور به پیوند مغز استخوان میشوند تا بتوانند یاختههای خونی مورد نیاز را بسازند.
بیشتر بدانید
یاختههای سرطانی در صورت وجود مادهٔ غذایی و فضای کافی میتوانند به طور دائم تقسیم شوند. یاختههای سرطانی زنی سیاهپوست به نام هنریتا لكس Henrietta Lacks که در سال 1951 در اثر همین بیماری درگذشت، همچنان در حال تقسیم در محیط آزمایشگاهی بسیاری از نقاط جهان است. محققان زیادی از یاختههای هلا Hela (مخفف نام هنریتا لکس) در آزمایشگاههای زیستشناسی استفاده میکنند. این یاختهها میتوانند در مجاورت یاختههای دیگر، آنها را به حالت سرطانی در بیاورند.
وراثت و محیط، هر دو در ایجاد سرطان نقش دارند
پروتئینها، تنظیمکنندهٔ چرخهٔ یاخته و مرگ آن هستند. پروتئینها محصول عملکرد ژنها هستند. بنابراین، مشخص است که در ایجاد سرطان، ژنها نقش دارند. ژنهای زیادی شناخته شدهاند که در بروز سرطان مؤثرند. علت شیوع بیشتر بعضی سرطانها در بعضی جوامع، همین مسئله است.
عوامل محیطی هم در بروز سرطان مؤثرند. پرتوهای فرابنفش، بعضی آلایندههای محیطی و دود خودروها به ساختار «دِنا» آسیب میزنند. سایر پرتوها و مواد شیمیایی سرطانزا، موادغذایی دودی شده مثل گوشت و ماهی دودی، بعضی ویروسها، قرصهای ضدبارداری، نوشیدنیهای الکلی و دخانیات از عوامل مهم سرطانزاییاند.
فعالیت ۳
با استفاده از منابع علمی بررسی کنید که کدام نوع از سرطانها در کشور ما شیوع بیشتری دارند. چرا بعضی انواع سرطان در بخشهای خاصی از کشور ما شایعترند؟
بیشتر بدانید
جدول ۲- برخی عوامل مؤثر بر بروز سرطان
| پرتوها | عوامل شیمیایی | خوراکی و آشامیدنیها | ویروسها | هورمون | عوامل ژنی |
|
|
|
|
| ژنهای مؤثر در بروز
|
بیشتر بدانید
یاختههای سرطانی و یاختههای عادی با هم تفاوت دارند؛ مثلاً:
۱- یاختههای سرطانی، تقسیمات بدون کنترل دارند.
۲- شکل یاختههای سرطانی با یاختههای عادی تفاوت دارد. همچنین ممکن است یاختههای سرطانی، چند هستهای شوند.
۳- بسیاری از یاختههای سرطانی نامیرا هستند؛ یعنی برخلاف یاختههای عادی بعد از چند تقسیم نمیمیرند.
۴- یاختههای عادی در حضور عوامل رشد، تقسیمات خود را شروع میکنند و با اتمام آن، پایان میدهند. بسیاری از یاختههای سرطانی حتی بدون حضور عوامل رشد، میتوانند تقسیم شوند.
۵- در یاختههای عادی در محیط کشت، با تکثیر و رسیدن لبهٔ یاختهها به هم، تقسيم متوقف میشود. در ضمن، یاختههای عادی در محیط کشت نیازمند سطح جامد برای اتصالاند. یاختههای سرطانی هیچ کدام از این خصوصیات را ندارند.
۶- یاختههای سرطانی موادی را تولید میکنند که باعث ایجاد رگهای جدید خونی میشوند تا فرایند غذارسانی و دفع مواد زاید به راحتی انجام شود.
مرگ برنامهریزی شدهٔ یاخته
مرگ یاختهها میتواند تصادفی باشد؛ مثلاً در بریدگی، یاختهها آسیب میبینند و از بین میروند. به این حالت، بافتمردگی گفته میشود. ولی مرگ برنامهریزی شدهٔ یاختهای شامل یک سری فرایندهای دقیقاً برنامهریزی شده است که در بعضی یاختهها و در شرایط خاص ایجاد میشود. این فرایند با رسیدن علایمی به یاخته شروع میشود. به دنبال این رخداد، در چند ثانیه پروتئینهای تخریبکننده در یاخته شروع به تجزیهٔ اجزای یاخته و مرگ آن میکنند.
حذف یاختههای پیر یا آسیب دیده، مانند آنچه در آفتابسوختگی اتفاق میافتد، مثالی از مرگ برنامهریزی شدهٔ یاختهای است؛ چون پرتوهای خورشید دارای اشعهٔ فرابنفشاند آفتابسوختگی میتواند سبب آسیب به «دِنا» یاختهها و بروز سرطان شود. مرگ برنامهریزی شدهٔ یاختهای، با از بین بردن یاختههای آسیبدیده، آنها را حذف میکند. مثال دیگر، حذف یاختههای اضافی از بخشهای عملکردی مانند پردههای بین انگشتان پا در پرندگان است (شکل ۱۳).
شكل ۱۳- حذف پردههای میانی انگشتان در دوران جنینی برخی پرندگان در اثر مرگ برنامهریزی شده
فعالیت ۴
با استفاده از خمیر بازی (چند رنگ) و با رعایت موارد بهداشتی، مراحل تقسیم رشتمان را طراحی کنید. برای این کار، عدد فامتنی یاختهٔ فرضی را ۴ یا ۶ در نظر بگیرید. هر مجموعهٔ فامتن را با یک رنگ انتخاب کنید و با توجه به این فعالیت به پرسشهای زیر پاسخ دهید:
الف) در متافاز فامتنهای همتا نسبت به هم چگونه روی رشتههای دوک قرار میگیرند؟
ب) با توجه به عدد فامتنی انتخابی، تعداد فامتنها و فامینکها را قبل و بعد از رشتمان تعیین کنید.
در ادامه بخوانید:
زیستیار تعاملی آیندهنگاران مغز | زیستبان یادگیری با جایخالی؛ زیستشناسی دهم
زیستیار تعاملی آیندهنگاران مغز | زیستبان یادگیری با جایخالی؛ زیستشناسی دوازدهم
🚀 با ما همراه شوید!
تازهترین مطالب و آموزشهای مغز و اعصاب را از دست ندهید. با فالو کردن کانال تلگرام آیندهنگاران مغز، از ما حمایت کنید!
ورود/ ثبت نام با جیمیل
سلام ممنون از سایت خوبتون
سلام و سپاس از محبت و نگاه دلگرمکنندهتان. حضور و اعتماد شما بزرگترین سرمایه ماست. تلاش میکنیم هر روز بهتر، دقیقتر و مفیدتر باشیم تا در مسیر رشد و آگاهی همراهتان بمانیم.