بیوگرافی الکساندر فلمینگ؛ دانشمند اسکاتلندی و کاشف پنی‌سیلین
نام فارسي: آلكساندر فلمينگ
سال ولادت و مرگ: 1955-1881 میلادی
الکساندر فلمینگ (Sir Alexander Fleming) کاشف پنی‌سیلین است. او در سال ۱۹۴۵ موفق به دریافت جایزه نوبل پزشکی شد.
مليت: اسکاتلند آلكساندر فلمينگ كاشف پني‌سيلين در سال 1881 در «لاچفيلد» اسكاتلند زلده شد. وي از مدرسه‌ي پزشكي بيمارستان «سنت‌مري» لندن فارغ‌التحصيل شد و پس از پايان تحصيلات به تحقيق و بررسي در زمينه‌ي ايمني‌شناسي و مصونيت‌ها پرداخت. سپس به عنوان پزشك نظامي در جنگ جهاني اول زخم‌هاي عفوني را مورد مطالعه قرار داد و متوجه شد كه اغلب مواد ضد عفوني كننده خيلي بيش از آنكه ميكروب‌ها را از پاي درآورند سلولهاي بدن را از بين مي‌برند. به اين ترتيب فلمينگ به ضرورت وجود ماده‌اي كه بتواند بدون آسيب زدن به سلولهاي سالم باكتري را از بين ببرد، پي برد.
پس از جنگ فلمينگ به بيمارستان سنت مري بازگشت و به كار تحقيق خود مشغول شد. در سال 1922 ماده‌اي را كشف كرد كه آن را «ليسوزيم» ناميد. ليسوزيم، آنزيمي است كه در بدن انسان توليد مي‌شود و در تركيبات مخاط و اشك وجود دارد، به سلولهاي بدن آسيب نمي‌رساند. اين ماده اگرچه برخي از ميكرب‌‌ها را از بين مي‌برد ولي در برابر ميكرب‌هاي خاصّي كه به انسان آسيب مي‌رساند بي اثر است. اين كشف با وجود جالب بودن از اهميت چنداني برخوردار نبود.
در سال 1928 فلمينگ كشف بزرگ خود را به انجام رساند. يكي از ظروف حاوي كشت باكتري «استافيلوكوك» در معرض هوا قرار گرفت كه در نتيجه برخي قسمت‌هاي آن از كپك پوشيده شده. فلمينگ متوجه شد در آن قسمت‌هايي كه در نتيجه برخي قسمت‌هايي كه كپك نفوذ كرده است باكتري به كلّي از بين رفته‌اند. او به اين نتيجه رسيد ماده‌اي كه كپك توليد مي‌كند پادزهر باكتري استافيلوكوك است. وي توانست نشان دهد كه ماده مزبور از رشد بسياري از انواع باكتري مضر براي انسان جلوگيري مي‌کند. اين ماده كه فلمينگ آن را به خاطر عامل توليدكننده‌ي آن (پني سيليوم نوتانيوم) پني سيلين ناميد. براي انسان و حيوان زيان‌آور نبود. حاصل كار فلمينگ در سال 1929 منتشر شد. ولي توجه چنداني را جلب نكرد. فلمينگ دريافته بود كه پني‌سيلين استفاده‌هاي پزشكي بسيار مهمي مي‌تواند داشته‌باشد. امّا به هرحال او نتوانست تكنيكي را براي تصفيه و پالايش پني‌سيلين ارائه كند و اين داروي اعجاب انگيز تا ده سال بعد بدون استفاده باقي ماند.
سرانجام در اواخر دهه 1930 دو محقق انگليسي «هوارد والتر فلوري» و «ارنست بوريس چاين» به مقاله فلمينگ برخوردند. آنها تجربه فلمينگ را تكرار كرده و ماده حاصله را روي حيوانات آزمايشگاهي تجربه كردند در سال 1941 پني‌سيلين روي نمونه‌هايي از بيماران به كار برده شد. اين آزمايش‌ها نشان داد كه داروي جديد به شكلي حيرت‌انگيز مؤثر و كارا مي‌باشد.
با ترغيب دولت‌هاي آمريكا و انگليس شركتهاي داروسازي وارد فعاليت در اين زمينه شده و سريعاً روش‌هايي را براي توليد مقادير زياد پني‌سيلين ابداع كردند. در آغاز پني‌سيلين انحصاراً براي استفاده مصدومان جنگي نگهداري مي‌شد ولي تا سال 1944 براي معالجه غيرنظامي‌ها در انگليس و آمريكا در دسترس همگان قرار گرفت. با پايان جمگ جهاني دوم در سال 1945 استفاده از پني‌سيلين در سراسر جهان معمول شد.
كشف پني‌سيلين انگيزه‌اي براي جستجو و تحقيق براي يافتن ساير آنتي‌بيوتيك‌ها شد و آن تحقيقات منجر به كشف بسياري از «داروهاي معجزه‌گر» ديگر گرديد. با وجود اين پني‌سيلين همچنان به عنوان پر مصرف‌ترين آنتي‌بيوتيك باقي ماند.
يكي از دلايل ادامه تفوّق پني‌سيلين آن است كه اين دارو عليه طيف وسيعي از موجودات ذره‌بيني آسيب رسان مؤثر است. از اين دارو در درمان سفليس، سوزاك، تب سرخ، ديفتري و همچنين برخي اشكال آرتريت، بُرُنشيت، مننژيت، مسموميت خون، مي‌شود. يكي ديگر از امتيازات پني‌سيلين استعمال بي‌ضرر مقادير زياد آن است. يك دُز 50000واحدي پني‌سيلين براي درمان برخي عفونت‌ها مؤثر است. امّا تزريق يكصد ميليون واحد پني‌سيلين در روز بدون هيچ گونه مخاطره و عوارض جانبي تجويز مي‌شود. البته برخي افراد نسبت به پني‌سيلين حساسيت داردند ولي اين دارو براي بيشتر مردم سلامتي و توانايي را به ارمغان مي‌آورد.
از آنجا كه پني‌سيلين تاكنون جان ميليونها نفر را نجات داده و مطمئناً در آينده جان افراد بيشتري را نجات خواهد داد تنها معدود افرادي اهميت كشف پني‌سيلين را زير سوال برده‌اند. البته جايگاه واقعي و دقيق فلمينگ در اين فهرست بستگي به اين امر دارد كه براي «فلوري» و چاين» چه اعتباري قائل شويم. من بر اين باورم كه تمام اعتبار اين كار از آنِ فلمينگ است كه كشف اصلي حاصل تحقيقات اوست. بدون او احتمالاً بايد سال‌هاي زيادي مي‌گذشت تا پني‌سيلين كشف شود. همين كه او نتايج كار خود را منتشر كرد ديگر از اين كه زود تكنيك و روش لازم براي توليد و پالايش پني‌سيلين نيز ابداع مي‌شود.
فلمينگ از ازدواج سعادتمند خود صاحب يك فرزند شد. در سال 1945 جايزه نوبل در پزشكي به طور مشترك به او و فلوري و چاين داده شد. فلمينگ در سال 1955 درگذشت.
نوشته: میشل اچ.هارت
ترجمه: محمد حسین آهویی
انتشارات روزنه
به بهانه بزرگداشت «الکساندر فلمینگ»؛
ماجرای کشف سلاح سردی به نام پنی‌سیلین!
امروز تولد «الکساندر فلمینگ» کاشف داروی پنی‌سیلین است کسی که شاید خودش هم نمی‌دانست که با پیدا کردن این دارو طی گذر زمان جان چند تن را می‌تواند از مرگ نجات دهد.
«آمپول» واژه‌ای بود که در کودکی ما حکم یک سلاح سرد را داشت. خودش که هیچ حتی اسمش هم ترس به جانمان می‌انداخت؛ برای همین هم در بیشتر مواقع بین خانواده‌های ایرانی علاوه بر خاصیت درمانی خاصیت تربیتی هم داشت و در ۹۰ درصد اوقات از اسم آن برای آرام کردن بچه‌های بازیگوش استفاده می‌شد. در بیشتر ایام هم آمپول برایمان فقط و فقط در یک نوع خلاصه می‌شد و آن هم چیزی نبود جز پنی‌سیلین؛ دارویی که با وجود دردناک بودنش موقع فرو کردن سرنگ در جانمان، حکم شوالیه‌ای را داشت که رفته رفته هرچه بزرگتر می‌شدیم برای خلاصی از مکافات ویروس‌های مختلف دوست داشتیم برای بهبود هرچه زودتر درد لحظه‌ای آن را به جان بخریم و خودمان را راحت کنیم. در تقویم جهانی امروز روز بزرگداشت «الکساندر فلمینگ»کاشف این داروی شفابخش و نوستالژیک است. دارویی که طی همه این سال‌ها توانسته جان آدم‌های زیادی را در دنیا نجات دهد.
پزشکی که دوست داشت جراح شود ولی کاشف شد
کشف اصلی پنی سیلین را به «الکساندر فلمینگ» نسبت می‌دهند. یک پزشک اسکاتلندی که در قرن ۱۹ زندگی می‌کرده و اگر بخواهید نگاهی به دوران زندگی و کودکی‌اش بیندازید به یک دانشمند تیپیکال برخواهید خورد که مثل بسیاری از کاشفان و محققان تاریخ، بچگی سختی را پشت سرگذاشته است. او در هفت سالگی پدرش را از دست داده بود و مادرش عهده دار بزرگ کردن او و چهار خواهر و برادر دیگرش شد. او در دوران نوجوانی‌اش برای ادامه تحصیل در مدرسه به لندن نزد برادرش رفت برای درآوردن هزینه‌های زندگی‌اش در یک شرکت کشتیرانی مشغول به کار شد. او وقتی وارد دانشگاه شد قصد داشت تا جراح شود اما بعدها به او کار در یک آزمایشگاه پیشنهاد شد و او تا پایان عمر زندگی خودش را در آنجا صرف کرد.
از جنگ جهانی اول تا زخم عفونی سربازان
شاید یکی از اتفاقات مهمی که فلمینگ را به سمت کشف پنی سیلین تشویق کرده است حضور او در جنگ جهانی اول به عنوان یک پزشک نظامی بود. جایی که کار اصلی او التیام بخشیدن به زخم سربازان حین جنگ بود؛ زخم‌هایی که عفونی می‌شد و برطرف کردن این مشکل آرام آرام به یکی از دغدغه‌های اصلی فلمینگ تبدیل شد؛ چون در آن زمان مواد ضد عفونی کننده پیش از اینکه میکروب را نابود کنند، سلول‌های خود بدن را از بین می بردند. به همین جهت او به دنبال ماده‌ای بود که علاوه بر برطرف کردن عفونت به بافت بدن نیز آسیبی نرساند.
دارویی که بهره برداری آن ۱۰ سال طول کشید
یکی از نخستین کشف‌های فلمینگ که یک جورهایی شاید مقدمه پیدایش پنی سیلین به شمار می‌رفت کشف ماده‌ای به نام لیسوزیم است.یک آنزیم که در مخاط و اشک پیدا می‌شد ولی یک مشکل بزرگ داشت آن هم اینکه این ماده بعضی میکروب‌ها را از بین می‌برد ولی در برابر میکروب‌های خاصّی که به انسان آسیب می‌رساند اثری ندارد. اما کشف بزرگ این دانشمند در سال ۱۹۲۸ اتفاق افتاد. وقتی که او ظرف کشت باکتری «استافیلوکوک» را در معرض هوا قرار داد متوجه کپک‌هایی شد که در برخی ازقسمت‌های آن پوشیده شده و باکتری همان قسمت‌ها هم از بین رفته برای همین او به این نتیجه رسید که این کپک پادزهر باکتری استافیلوک است. پادزهری که می‌تواند از بسیاری از بیماری‌های مضر در انسان جلوگیری کند. او اسم این ماده را گذاشت«پنی سیلیوم نوتانیوم» اما چون تا ۱۰ سال روشی برای به دست آوردن و پالایش آن پیدا نکرد از این دارو در دنیا بهره برداری نشد؛ اما بعد از جنگ جهانی دوم استفاده از این داروی شفابخش در جهان گسترش پیدا کرد و جایزه نوبل را برای فلمینگ به ارمغان آورد.
شوکی که می‌تواند به قیمت جان بیمار تمام شود
اما در تمام این سال‌ها پنی سیلین کنار همه ویژگی های خوبش در درمان سریع، یک خصوصیت منفی هم داشته چیزی که باعث شده در چند سال گذشته پزشکان کمتر از قبل به تجویز این دارو اقدام کنند. پنی سیلین جزو دسته آنتی‌بیوتیک‌ها محسوب می‌شود برای همین عده‌ای از کارشناسان معتقدند از آنجایی که تقریبا تمامی آنتی‌بیوتیک‌های تزریقی حساسیت‌زا هستند پنی سیلین هم از این قاعده مستثنی نیست؛ که از مهمترین آنها می‌شود به شوک آنافیلاکسی اشاره کرد. با اینکه حساسیت نسبت به پنی‌سیلین را یک در صدهزار نفر تخمین زده اند ولی باز هم واکنش آلرژیک به آن انقدر خطرناک هست که در تجویز این دارو احتیاط کنند. پزشکی درباره این دارو گفته است: «بسیاری فکر می‌کنند با تست پیش از تزریق می‌شود به آلرژیک بودن آن برای بیمار پی برد اما نکته‌ای که وجود دارد این است که روش های تست این دارو هم یک روش منسوخ محسوب می‌شود چون اگر کسی واقعا به پنی سیلین حساسیت داشته باشد ممکن است با همان مقدار کم در تست هم دچار عوارض شود.»
