آناتومی بالینی دستگاه عصبی؛ طناب نخاعی

طناب نخاعی

SPINAL CORD

بخشی از سیستم عصبی مرکزی (S.N.C) که در مجرای ستون مهره‌ها واقع شده، طناب نخاعی (Spinal Cord) نام دارد. نخاع در بالا تا سوراخ مگنوم پیش می‌رود و در آنجا در امتداد ساقه مغز (Brain Stem) قرار می‌گیرد. انتهای کودال (دمی) نخاع در یک فرد بالغ در سطح L1 یا L2 قرار می‌گیرد. در دوران قبل از تولد، در سومین ماه جنینی، نخاع کل ستون مهره‌ها را پر می‌کند و در هنگام تولد انتهای کودال نخاع تا L3 ادامه دارد. علت این امر متفاوت بودن سرعت رشد ستون مهره‌ها نسبت به نخاع است که در مراحل بعدی رشد، نخاع کندتر از ستون مهره‌ها رشد می‌کند. بنابراین در یک فرد بالغ، پایین‌تر از سطح L2 در کانال مهره‌ها، نخاع قرار ندارد و فقط رشته‌های عصبی است که پایین می‌آیند تا از سوراخ مهره‌ای هم شماره خود خارج شوند.

ویژگی‌های ظاهری نخاع (External Feature)

نخاع در مردان طولی برابر با 45cm و در زنان cm43 (به دلیل کوتاه بودن قد) دارد. ضخامت متوسط نخاع حدود 1cm می‌باشد که البته این ضخامت در کل ستون مهره‌ها یکسان نیست و دو ناحیه برجسته‌تر در طول آن مشاهده می‌شود: 
۱- برجستگی گردنی (Cervical enlargment): بین سگمنت‌های C4-T1 بوده و اعصاب شبکه بازویی از آن مبدأ می‌گیرند.
۲- برجستگی کمری ـ خاجی (Lumosacral enlargement): بین سگمنت‌های L2-S3 می‌باشد و اعصاب شبکه کمری و خاجی از آن خارج می‌گردند.

در سطح خارجی نخاع چند شیار طولی دیده می‌شود:
۱- شیار قدامی-میانی (Anteromedian fissure): شیار عمیقی است در وسط سطح قدامی نخاع که در آن شریان نخاعی قدامی و استطاله‌ای از نرم شامه قرار دارد.
۲- شیار قدامی-جانبی (Anterolateral Sulcus): از این شیار ریشه‌های قدامی اعصاب نخاعی خارج می‌شود.
۳- شیار خلفی – طرفی (Posteriolateral Sulcus): دو شیار در طرفین سطح خلفی می‌باشد که محل خروج ریشه‌های خلفی اعصاب نخاعی است.
۴- شیار خلفی- میانی (Posteriomedian fissure): از شیار قدامی– میانی کم عمق‌تر است.

شکل ۴-۱. رابطه بین قطعات و اعصاب نخاعی با مهره‌ها.
جسم مهره‌ای در سمت راست و خارهای پشتی در سمت چپ واقع شده‌اند.

اعصاب نخاعی

نخاع 31 جفت عصب نخاعی دارد که برحسب ناحیه آناتومیک آنها را نامگذاری می‌کنند:
۸ جفــت عصب گردنی (Cervical)، ۱۲ جفت عصب ســینه‌ای (Thoracic)، ۵ جفت عصب کمــری (Lumbar)، 5 جفت عصب خاجی (Sacral) و 1 جفت عصب دنبالچه‌ای (Coccygeal).

هر عصب نخاعی دو ریشه (Root) دارد: خلفی (حسی) و قدامی (حرکتی)؛ این دو ریشه قبل از آنکه از ســوراخ بین مهره‌ای خارج شوند به‌هم پیوسته و تنه (Trunk) یا عصب نخاعی (Spinal Nerve) را به‌وجود می‌آورند. هر ریشــه خود از تعداد زیادی ریشه‌چه (Rootlet) به‌وجود می‌آید. ریشه قدامی از آکسون‌هایی به‌وجود می‌آید که جسم سلولی آنها در شــاخ قدامی نخاع قرار دارد، در حالی که ریشــه خلفی آکســون نورون‌هایی اســت که جسم ســلولی آنها در گانگلیون نخاعی (Spinal Ganglion)یا شوکی قرار می‌گیرد. گانگلیون نخاعی به صورت یک ضخیم‌شــدگی در مسیر ریشه خلفی عصب نخاعی می‌باشد و جایگاه جسم سلولی اولین نورون حسی می‌باشد. نورون‌های مستقر در ایــن گانگلیون از نوع تک‌قطبی کاذب (Pseudounipolar) اســت که از پریکاریون آنها زائده‌ای خارج می‌شود و این زائده دو شاخه شده، یک شاخه (دندریت) به سمت محیط رفته که به گیرنده‌های حسی میروند و شاخه دیگر (آکسون) از طریق ریشه خلفی به نخاع می‌رود. در 50 درصد افراد C1 و CO فاقد ریشه خلفی می‌باشند.

همه این ساختارها یعنی ریشه حسی و حرکتی، عصب نخاعی و گانگلیون نخاعی در درون کانال مهره‌ای قرار دارد. اما عصب نخاعی در سوراخ بین مهره‌ای به دو شاخ (Ramus) قدامی و خلفی تقسیم می‌شوند که حاوی هر دو عصب حسی و حرکتی می‌باشند. شاخ (Ramus) خلفی پس از خروج از سوراخ بین مهره‌ای به عقب ستون فقرات رفته، حس و حرکت پوست و عضلات آن ناحیه را تأمین می‌کند.

شــاخ (Ramus) قدامی اعصاب نخاعی قطورتر از شــاخ خلفی اســت و در شکل‌گیری شــبکه‌های عصبی نقش دارند.
C1-C4 در تشــکیل شــبکه گردنی، C5-T1 در شبکه بازویی، T1-T12 در اعصاب بین دنده‌ای، L1-L4 در شبکه کمری، L4-S3 در شبکه خاجی و S4-CO در شبکه دنبالچه‌ای شرکت می‌کنند. این شبکه‌های عصبی حس و حرکت پوست و عضلات گردن، جلو و طرفین تنه، اندام‌های فوقانی و تحتانی را تأمین می‌کنند.

شکل ۲-۴. ریشه‌های اعصاب نخاعی

همانطور که گفته شــد طناب نخاعی (43 تا 45 سانتی‌متر) کل ستون مهره‌ها (60 تا 70 ســانتی‌متر) را پر نمی‌کند، لذا جهت ریشــه‌های اعصابی که از نخاع خارج می‌شــوند در بخش‌های روسترال (فوقانی) به صورت عرضی می‌باشد. اما در بخش‌های پایین‌تر حالت مایل و عمودی می‌باشد، بدین شرح:  اعصــاب نخاعی C1 تا C7 به صورت عرضی از بالای مهره همنام خود خارج می‌شــوند.
عصب نخاعی C8 از زیر هفتمین مهره گردنی (C7) عبور می‌کند. دیگر اعصاب نخاعی از زیر مهره همنام خودشان عبور می‌کنند. بدین ترتیب که اعصاب ناحیه گردن به صورت عرضــی، اعصاب ناحیه ســینه‌ای به صورت مایل و اعصاب کمــری و خاجی به صورت عمودی طی مسیر می‌کنند.

از آنجایی که نخاع در L2 تمام می‌شــود، اعصاب نخاعی ناحیه کمری و خاجی برای خروج از زیر مهره‌ی همنام خودشان به صورت عمودی در کانال مهره‌ای پایین آمده، تا به مهره هم‌نامشان برسند. لذا این بخش از کانال حاوی الیاف متراکمی از اعصاب نخاعی می‌باشــد که ظاهر دم اســبی به نخاع می‌دهد، لذا به این رشــته‌ها، الیاف دم اسبی (Cauda Equina) گفته می‌شود.

نخاع را به قطعاتی به نام ســگمنت (segment) یا متامر (metamer) تقسیم می‌کنند. هر سگمنت محل خروج یک جفت عصب نخاعی از خود نخاع است و آن را با نام عصب مربوطه نامگذاری می‌کنند. مرز آناتومیک مشــخص بین سگمنت‌ها وجود ندارد. 31 سگمنت نخاعی داریم. ارتباط مهره‌ها با سگمنت‌ها به صورت زیر است:

شکل ۴-۳. سگمنت‌های نخاعی

شکل ۴-۴. شبکه‌های عصبی که توسط ریشه‌های قدامی اعصاب نخاعی تشکیل می‌شوند.

انتهای تحتانی نخاع به تدریج باریک شده که به آن مخروط انتهایی (Conus medullaris) می‌گویند. از رأس مخروط انتهایی نوار باریکی از جنس نرم شــامه مبدأ می‌گیرد که تا ســطح خلفی اولین مهره کوکسیکس کشیده می‌شود. به این استطاله، رشته‌ی انتهایی (Filum Terminalis) می‌گویند. سخت‌شامه نیز با نخاع خاتمه نمی‌یابد و تا S1 پایین می‌آید. بدین ترتیب بخشی از فیلوم ترمینالیس درون سخت‌شامه (فیلوم ترمینال داخلی) و بخشی از آن خارج از سخت‌شامه (فیلوم ترمینال خارجی) قرار می‌گیرد.

شکل ۵-۴.انتهای تحتانی نخاع