سوال های تشریحی گفتار سوم فصل هفتم زیست شناسی یازدهم

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

گفتار رشد و نمو جنین

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف) نوزاد آدمی، زندگی را به صورت یک یاختۀ (بلاستوسیست – تخم) آغاز می‌کند.

تخم

ب) مام یاخته ثانویه پس از تخمک‌گذاری از طریق انتهای شیپور مانند [شیپور فالوپ] وارد (لوله رحم – واژن) می‌شود.

لوله رحم

حرکات زواند انگشت مانند، انقباض دیواره و زنش مژک‌های دیواره لولۀ رحم، مام یاخته (اولیه – ثانویه) را به سمت (واژن – رحم) حرکت می‌دهند.

ثانویه – رحم

با ورود مایع منی به رحم، میلیون‌ها زامه به سمت مام یاخته (اولیه – ثانویه) شنا می‌کنند، ولی فقط تعداد کمی از آن‌ها در (واژن – لولۀ رحم) به آن می‌رسند.

ثانویه – لولۀ رحم

زامه‌ها برای ورود به مام یاخته (اولیه – ثانویه) باید از دو لایۀ خارجی و داخلی اطراف عبور کنند.

ثانویه

لایۀ خارجی، باقی ماندۀ یاخته‌های (بلاستوسیستی – انبانکی) و لایۀ داخلی، (شفاف – تیره) و ژله‌ای است.

انبانکی – شفاف

در حین عبور زامه از لایۀ خارجی اطراف مام یاخته ثانویه،(واکوئل گوارشی – تارَک‌تن) پاره می‌شود تا آنزیم‌های آن (لایۀ داخلی – پوشش هسته) را هضم کنند.

تارَک‌تن – لایۀ داخلی

لقاح موقعی آغاز می‌شود که غشای یک زامه و (لایهٔ خارجی اطراف – غشای) (تخمک – مام یاخته ثانویه) با همدیگر تماس پیدا کنند.

غشای – مام یاخته ثانویه

در زمان لقاح، ضمن ادغام غشای زامه با غشای مام یاخته، تغییراتی در (سطح – غشای) مام یاخته اتفاق می‌افتد که باعث ایجاد پوششی به نام (جدار لقاحی – پوشش محافظت‌کننده) می‌شود.

سطح – جدار لقاحی

جدار لقاحی از ورود (اسپرماتوسیت‌های ثانویهٔ – زامه‌های) دیگر به (مام یاخته ثانویه – تخمک) جلوگیری می‌کند.

زامه‌های – مام یاخته ثانویه

با ورود سر زامه به مام یاخته، (هسته – هسته و میتوکتدری‌های) آن به درون سیتوپلاسم وارد می‌شود.

هسته

مام یاخته ثانویه،(رشتمان – کاستمان) را تکمیل می‌کند و به (تخمک –  یاخته تخم) تبدیل می‌شود.

کاستمان – تخمک

هستۀ (مام یاخته ثانویه – تخمک) با هسته زامه ادغام می‌شود و یاختۀ تخم با (۲۳ جفت – ۲۳) فام‌تن شکل می‌گیرد. 

تخمک – ۲۳ جفت

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) نوزاد آدمی، زندگی را به صورت یک یاختۀ ………… آغاز می‌کند.

تخم

ب) مام یاخته ثانویه پس از ………… از طریق انتهای شیپور مانند (شیپور فالوپ) وارد ……….. می‌شود.

تخمک‌گذاری – لوله رحم

حرکات زواند انگشت مانند، ………. دیواره و زنش ……….. دیواره لولۀ رحم، مام یاخته ثانویه را به سمت …….. حرکت می‌دهند.

انقباض – مژک‌های – رحم

با ورود مایع منی به رحم، ……….. زامه به سمت مام یاخته ………. شنا می‌کنند، ولی فقط تعداد کمی از آن‌ها در ……….. به آن می‌رسند.

میلیون‌ها – ثانویه – لولۀ رحم

زامه‌ها برای ورود به …………… باید از دو لایۀ …….. و ………. اطراف آن عبور کنند.

مام‌یاخته ثانویه – خارجی – داخلی

لایۀ خارجی اطراف مام‌یاخته ثانویه، باقی ماندۀ یاخته‌های ………. و لایۀ داخلی، شفاف و ……… است.

انبانکی – ژله‌ای

در حین عبور زامه از لایۀ خارجی مام‌یاخته ثانویه، ………. پاره می‌شود تا ……….. آن …………. را هضم کنند.

تارَک‌تن – آنزیم‌های – لایۀ داخلی

لقاح موقعی آغاز می‌شود که ………. یک زامه و ……… مام یاخته ثانویه با همدیگر تماس پیدا کنند.

غشای – غشای

جدار لقاحی از ورود ………. دیگر به ……….. جلوگیری می‌کند.

زامه‌های – مام یاخته ثانویه

با ورود سر ……… به مام یاخته، ……… آن به درون سیتوپلاسم وارد می‌شود.

زامه – هسته

مام یاخته ثانویه، …….. را تکمیل می‌کند و به …….. تبدیل می‌شود.

کاستمان – تخمک

هستۀ زامه با هسته …….. ادغام می‌شود و یاختۀ ……… با …….. جفت فام‌تن شکل می‌گیرد. 

تخمک – تخم – ۲۳

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️ نوزاد آدمی، زندگی را به صورت یک یاخته آغاز می‌کند. نام آن یاخته چیست؟ 

یاختۀ تخم

مام یاخته ثانویه پس از تخمک‌گذاری از چه طریقی وارد لوله رحم می‌شود؟ 

از طریق انتهای شیپور مانند (شیپور فالوپ)

کدام عوامل، مام یاخته ثانویه را به سمت رحم حرکت می‌دهند؟ 

حرکات زواند انگشت مانند، انقباض دیواره و زنش مژک‌های دیواره لولۀ رحم، مام یاخته ثانویه را به سمت رحم حرکت می‌دهند.

زامه‌ها برای ورود به مام یاخته ثانویه باید از چند لایۀ اطراف آن عبور کنند؟

دو لایۀ خارجی و داخلی اطراف آن

لایۀ خارجی اطراف مام یاخته ثانویه، چیست؟

باقی‌ماندۀ یاخته‌های انبانکی

لایۀ داخلی اطراف مام یاخته ثانویه، چیست؟

لایه‌ای شفاف و ژله‌ای

در حین عبور زامه از کدام لایۀ اطراف مام یاخته ثانویه، تارَک‌تن پاره می‌شود؟ نتیجه آن چیست؟

لایهٔ خارجی – تا آنزیم‌های آن لایۀ داخلی را هضم کنند. 

تارَک‌تن زامه چه هنگامی پاره می‌شود؟ چرا؟ 

در حین عبور زامه از لایۀ خارجی، تارَک‌تن پاره می‌شود تا آنزیم‌های آن لایۀ داخلی را هضم کنند.

آنزیم‌های تارَک‌تن پاره شده زامه کدام لایۀ اطراف مام یاخته ثانویه را هضم می‌کنند؟ ویژگی‌های این لایه چیست؟ 

لایۀ داخلی – لایه‌ای شفاف و ژله‌ای

لقاح از چه موقعی آغاز می‌شود؟

از موقعی که غشای یک زامه و غشای مام یاخته ثانویه با همدیگر تماس پیدا کنند.

در زمان تماس غشای یک زامه و غشای مام یاخته ثانویه، ضمن ادغام غشای زامه با غشای مام یاخته، تغییراتی در سطح مام یاخته اتفاق می‌افتد که باعث ایجاد پوششی می‌شود. نام این پوشش چیست؟

جدار لقاحی

جدار لقاحی را تعریف کنید. 

در زمان تماس غشای یک زامه و غشای مام یاخته ثانویه، ضمن ادغام غشای زامه با غشای مام یاخته، تغییراتی در سطح مام یاخته اتفاق می‌افتد که باعث ایجاد پوششی می‌شود. نام این پوشش جدار لقاحی است. 

کدام پوشش از ورود زامه‌های دیگر به مام یاخته ثانویه جلوگیری می‌کند؟ 

جدار لقاحی

جدار لقاحی از ورود زامه‌های دیگر به کدام یاخته جلوگیری می‌کند؟ 

مام یاخته ثانویه

نقش جدار لقاحی چیست؟

از ورود زامه‌های دیگر به مام یاخته ثانویه جلوگیری می‌کند. 

مام یاخته ثانویه، چه تقسیمی را تکمیل می‌کند و به تخمک تبدیل می‌شود؟ 

کاستمان

چه موقعی مام یاخته ثانویه، کاستمان را تکمیل می‌کند و به تخمک تبدیل می‌شود؟ 

با ورود سر زامه به مام یاخته، هسته آن به درون سیتوپلاسم وارد می‌شود. 

مام یاخته ثانویه، کاستمان را تکمیل می‌کند و به کدام یاخته تبدیل می‌شود؟ 

تخمک

هستۀ تخمک با هسته زامه ادغام می‌شود و کدام یاخته شکل می‌گیرد؟ عدد فام‌تنی این یاخته به چه صورت است؟ 

یاختۀ تخم با ۲۴ جفت فام‌تن

ریزکیسه‌هایی که در زیر غشای مام یاخته وجود دارند حاوی چه موادی هستند؟ 

مواد سازنده جدار لقاحی

زامه چگونه به لایهٔ ژله‌ای مام یاخته ثانویه می‌رسد؟ 

زامه با فشار در بین یاخته‌های انبانکی وارد می‌شود تا به لایهٔ ژله‌ای مام یاخته ثانویه برسد. 

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) نوزاد آدمی، زندگی را به صورت یک یاختۀ تخم آغاز می‌کند.

درست

ب) یاختهٔ تخم با تقسیم‌های پی در پی و گذر از مراحلی سرانجام به جنین و نوزاد متمایز می‌شود.

درست

پ) با ورود مایع منی به رحم، میلیون‌ها زامه به سمت مام یاخته ثانویه شنا می‌کنند، ولی فقط تعداد کمی از آن‌ها در لولۀ رحم به آن می‌رسند.

درست 

لقاح موقعی آغاز می‌شود که تارَک‌تن زامه پاره می‌شود.

نادرست (برای جمله درست: غشای یک زامه و غشای مام یاخته ثانویه با همدیگر تماس پیدا کنند، جایگزین تارَک‌تن زامه پاره می‌شود.) 

با ورود سر زامه به مام یاخته، هسته آن به درون سیتوپلاسم وارد می‌شود.

درست

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از موارد زیر معرف کدام لایهٔ اطراف مام‌یاخته ثانویه است؟ 

الف) باقی‌ماندۀ یاخته‌های انبانکی: لایۀ خارجی

ب) لایه‌ای شفاف و ژله‌ای: لایۀ داخلی

پ) در حین عبور زامه از آن، تارَک‌تن آن پاره می‌شود: لایۀ خارجی

ت) آنزیم‌های تارَک‌تن پاره شده این لایه را هضم می‌کنند: لایۀ داخلی

وقایع پس از لقاح

حدود 36 ساعت پس از لقاح یاخته تخم تقسیمات رشتمانی را شروع می‌کند. نتیجۀ آن، ایجاد تودۀ یاخته-ای است که تقریباً به اندازۀ تخم است؛ زیرا یاخته‌های حاصل از تقسیم رشد نکرده‌اند.

این تودۀ پریاخته‌ای توپر با نام مورولا در لولۀ رحم به سمت رحم حرکت می‌کند. پس از رسیدن به رحم به شکل کرۀ توخالی درمی‌آید و درون آن با مایعات پر می‌شود. در این مرحله، به آن بلاستوسیست گفته می‌شود. بلاستوسیست، یک لایۀ بیرونی به نام تروفوبلاست دارد که در مراحل بعدی برون‌شامۀ جنین (پرده کوریون) را می‌سازد. برون‌شامۀ جنین به همراه بخشی از دیواره رحم جفت را تشکیل می‌دهد (شکل 14).

شکل 14- مراحل اولیۀ رشد جنین

یاخته‌های درون بلاستوسیست تودۀ یاخته‌ای درونی را تشکیل می‌دهند. این یاخته‌ها حالت بنیادی دارند و منشأ بافت‌های مختلف تشکیل‌دهندۀ جنین هستند. یاخته‌های بنیادی، یاخته‌هایی تخصص نیافته‌اند که توانایی تبدیل شدن به یاخته‌های متفاوتی را دارند. از تودۀ درونی لایه‌های زایندۀ جنینی شکل می‌گیرند که هرکدام منشأ بافت‌ها و اندام‌های مختلف‌اند.

در ادامه یاخته‌های لایه بیرونی بلاستوسیست، آنزیم‌های هضم‌کننده‌ای را ترشح می‌کنند که یاخته‌های جدار رحم را تخریب و حفره‌ای ایجاد می‌کنند که بلاستوسیست در آن جای می‌گیرد. به این فرآیند جایگزینی گفته می‌شود. یاخته‌های جنین در این مرحله مواد مغذی مورد نیاز خود را از این بافت‌های هضم‌شده به دست می‌آورند (شکل ۱۵).

بعد از جایگزینی، پرده‌های محافظت‌کننده در اطراف جنین تشکیل می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها درون شامۀ جنین (آمنیون) و برون شامۀ جنین (کوریون) هستند. درون‌شامۀ جنین در حفاظت و تغذیه جنین نقش دارد. برون‌شامۀ جنین در تشکیل جفت و بند ناف دخالت می‌کند. جفت رابط بین بند ناف و دیوارۀ رحم است.

برون‌شامۀ جنین، هورمونی به نام HCG ترشح می‌کند که وارد خون مادر می‌شود و اساس تست‌های بارداری است. این هورمون سبب حفظ جسم زرد و تداوم ترشح هورمون پروژسترون از آن می‌شود. وجود این هورمون‌ها در خون از قاعدگی و تخمک‌گذاری مجدد جلوگیری می‌کند.

شکل ۱۵- جایگزینی جنین در رحم

تشکیل بیش از یک جنین

در حین تقسیمات اولیۀ تخم ممکن است یاخته‌های بنیادی از هم جدا شوند، یا تودۀ درونی بلاستوسیست به دو یا چند قسمت تقسیم شود. در این حالت، بیش از یک جنین شکل می‌گیرد که این جنین‌ها همسان‌اند. اگر این جنین‌ها کاملاً از هم جدا نشوند، به هم چسبیده متولد می‌شوند.

ممکن است تخمدان‌های یک فرد در یک دوره بیش از یک مام یاختۀ ثانویه آزاد کنند و دو یا چند لقاح انجام شود. در این حالت، اگر مراحل رشد و نمو در آن‌ها کامل شود، دوقلو یا چندقلوهای ناهمسان متولد می‌شوند که ممکن است شباهتی به هم نداشته و حتی از لحاظ جنسیت هم متفاوت باشند (شکل ۱۶).

شکل ۱۶- دوقلوهای الف) ناهمسان و ب) همسان

فعالیت ۶

۱- دوقلوهای ناهمسان از لحاظ جنسیت می‌توانند مشابه یا متفاوت باشند، به نظر شما علت چیست؟

۲- دوقلوهای به هم چسبیده از لحاظ جنسیت و سایر صفات ظاهری نسبت به هم چگونه‌اند؟

۳- در مورد اثر انگشت دوقلوهای همسان و ناهمسان اطلاعاتی را جمع‌آوری و گزارش آن را در کلاس ارائه کنید.

از طرف دیگر ممکن است در بعضی از زنان یا مردان، یاختۀ جنسی تولید نشود یا به دلایلی بین زامه و تخمک، لقاح موفقی انجام نمی‌شود. در این صورت، موضوع ناباروری مطرح می‌شود که با روش‌ها و کمک فناوری، بعضی از آن‌ها را برطرف می‌کنند.

کنترل ورود و خروج مواد در جفت

تمایز جفت از هفتۀ دوم به بعد از لقاح شروع می‌شود، ولی تا هفتۀ دهم ادامه دارد. بند ناف رابط بین جنین و جفت است که در آن سرخرگ‌ها خون جنین را به جفت می‌برند و سیاهرگ، خون را از جفت به جنین می.رساند. خون مادر و جنین در جفت به دلیل وجود برون شامه جنین، مخلوط نمی‌شود، ولی می‌تواند بین دو طرف این پرده مبادلۀ مواد صورت گیرد (شکل 17).

شکل ۱۷- جفت و ارتباط آن با مادر و جنین

مواد مغذی، اکسیژن و بعضی از پادتن‌ها از طریق جفت به جنین منتقل می‌شوند تا جنین تغذیه و محافظت شود و مواد دفعی جنین از همین طریق به خون مادر منتقل می‌شود. در عین حال، عوامل بیماری‌زا و موادی مانند نیکوتین، کوکائین و الکل نیز می‌توانند از جفت عبور کنند و روی رشد و نمو جنین تأثیر سوء بگذارند.

با توجه به عبور مواد از جفت و تأثیر زیان‌آور بعضی از داروها روی رشد و نمو، زنان باردار باید از مصرف هرگونه دارو در دوران بارداری، به جز با تجویز پزشک متخصص، خودداری کنند.

فعالیت ۷

مادران باردار ممکن است تا پایان هفتۀ بعد از لقاح هنوز از بارداری خود مطلع نباشند. با توجه به زمان‌های چرخۀ قاعدگی به نظر شما این مادران از نظر قاعدگی در چه وضعیتی هستند؟

هم‌زمان با تشکیل جفت یاخته‌های توده درونی لایه¬های زاینده را تشکیل می‌دهند که از رشد و تمایز آن‌ها بافت‌های مختلف جنین ساخته می‌شود. در انتهای ماه اول اندام‌های اصلی شروع به تشکیل شدن می‌کنند و ضربان قلب آغاز می‌شود. ابتدا رگ‌های خونی و روده شروع به نمو می‌کنند سپس جوانه‌های دست و پا ظاهر می¬شوند. در طی ماه دوم همه اندام‌ها شکل مشخص می¬گیرند. در انتهای سه ماه اول اندام‌های جنسی مشخص شده و جنین دارای ویژگی¬های بدنی قابل تشخیص می‌شود.

در سه ماهه دوم و سوم، جنین به سرعت رشد می‌کند و اندام‌های آن شروع به عمل می‌کنند به‌طوری که در انتهای سه ماهه سوم قادر است در خارج از بدن مادر زندگی کند.

صوت‌نگاری (سونوگرافی)

در این روش تشخیصی، از امواج صوتی با بسامد (فرکانس) بالا استفاده می‌کنند. این امواج برخلاف اشعۀ X که در رادیولوژی از آن استفاده می‌شود، برای جنین ضرری ندارد. امواج را با کمک دستگاهی به درون بدن می‌فرستد و بازتاب آن‌ها را دریافت کرده به صورت تصویر ویدئویی نشان می‌دهند.

تشخیص بارداری در ماه اول، اندازه‌گیری ابعاد جنین برای تعیین سن، جنسیت جنین، سالم بودن جنین از لحاظ حرکتی و عملکرد بعضی از اندام‌ها مثل قلب از جمله مواردی است که در صوت‌نگاری، مشخص می‌شود.

فعالیت ۸

تعیین زمان تولد

متخصصان زنان و زایمان در پیش‌بینی زمان تولد نوزادان 284 روز را به زمان شروع آخرین قاعدگی مادر اضافه می‌کنند. در این رابطه به پرسش¬های زیر پاسخ دهید.

– چه ارتباطی بین قاعدگی و بارداری شخص وجود دارد؟

– چرا روز شروع آخرین قاعدگی را در نظر می‌گیرند؟

– گفته می‌شود مدت زمان بارداری 9 ماه یا 270 روز است. چرا پزشکان 284 روز را مطرح می‌کنند؟

تولد ـ زایمان

در ابتدا سر جنین به سمت پایین فشار وارد و کیسۀ درون شامه را پاره می‌کند. در نتیجه، مایع درون شامه‌ای یک مرتبه به بیرون رانده می‌شود. خروج این مایع، نشانۀ نزدیک بودن زایمان است. هورمون‌ها در این مرحله نقش اساسی دارند؛ از جمله اکسی‌توسین که ماهیچه‌های دیوارۀ رحم را تحریک می‌کند تا انقباض آغاز شود و در ادامه، دفعات و شدت انقباض را مرتباً بیشتر می‌کند. به همین دلیل، پزشکان برای سرعت دادن به زایمان اکسی‌توسین را به مادر تزریق می‌کنند. شروع انقباض ماهیچه‌های رحم با دردهای زایمان همراه است. دهانۀ رحم در هر بار انقباض، بیشتر باز می‌شود و سر جنین بیشتر به آن فشار می‌آورد. با افزایش انقباضات ترشح اکسی‌توسین با بازخورد مثبت افزایش یافته و باعث می‌شود نوزاد آسان‌تر و زودتر از رحم خارج شود. به‌طور طبیعی ابتدا سر و سپس بقیۀ بدن از رحم خارج می‌شود. در مرحلۀ بعد با ادامۀ انقباض رحم، جفت و اجزای مرتبط با آن، از رحم خارج می‌شود.

هورمون اکسی‌توسین، علاوه بر تأثیر در زایمان، ماهیچۀ صاف غدد شیری را نیز منقبض می‌کند تا خروج شیر انجام شود. البته تحریک گیرنده‌های موجود در غدد شیری با مکیدن نوزاد، اتفاق می‌افتد و از طریق بازخورد مثبت، تنظیم می‌شود. مکیدن نوزاد باعث افزایش هورمون‌ها و افزایش تولید و ترشح شیر می‌شود.

فعالیت ۹

علاوه بر زایمان طبیعی، تولد نوزاد با عمل جراحی (سزارین) نیز انجام می‌شود. پزشکان زنان و زایمان، بیشتر توصیه می‌کنند که زایمان به صورت طبیعی انجام شود. در مورد جنبه‌های مثبت و منفی جراحی سزارین، اطلاعاتی را جمع‌آوری کنید و نتایج به دست آمده را به صورت گزارش در کلاس ارائه کنید.