سوال های تشریحی گفتار دوم فصل هفتم زیست شناسی یازدهم

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

گفتار دستگاه تولیدمثل در زن

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف) تخمدان‌ها، غدد (غیرجنسی – جنسی) ماده‌اند که (بیرون – درون) محوطۀ شکم قرار دارند.

جنسی – درون

ب) تخمدان‌ها با کمک طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به دیوارۀ (داخلی – خارجی) رحم متصل‌اند.

خارجی

پ) درون (بیضه – تخمدان) لوله‌های پیچ در پیچ وجود ندارد.

تخمدان

ت) درون هر تخمدان نوزاد دختر در حدود یک میلیون (مام یاخته [اووسیت] اولیه – مام یاخته [اووسیت] ثانویه) وجود دارد.

مام یاخته [اووسیت] اولیه

پس از تولد، تعداد انبانک (کاهش – افزایش) نخواهد یافت. 

افزایش

رحم، اندام کیسه مانند، گلابی شکل و (پیوندی – ماهیچه‌ای) است که جنین درون آن، رشد و نمو می‌یابد.

ماهیچه‌ای

دیوارۀ (خارجی – داخلی) رحم، در دوران قاعدگی و بارداری دچار تغییراتی می‌شود.

داخلی 

پوشش داخل لوله‌های رحم مخاطی و (تاژک‌دار – مژک‌دار) است.

مژک‌دار

زنش مژک‌های لوله رحم، (مام یاخته – انبانک) را به سمت رحم می‌رانند.

مام یاخته

بخش پایین رحم، (باریک‌تر – وسیع‌تر) شده که به آن (واژن – گردن رحم) می‌گویند. 

باریک‌تر – گردن رحم

گردن رحم به داخل (لوله فالوپ – واژن) باز می‌شود.

واژن

(لوله رحم – واژن) محل ورود یاخته‌های جنسی نر، خروج خون قاعدگی و در هنگام زایمان طبیعی، محل خروج جنین است. 

واژن

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) تخمدان‌ها، …………. ماده‌اند که درون محوطۀ ……….. قرار دارند.

غدد جنسی – شکم

ب) تخمدان‌ها، با کمک طنابی ………. و ……….. به دیوارۀ خارجی ……….. متصل‌اند.

پیوندی – ماهیچه‌ای – رحم

پ) درون هر تخمدان نوزاد دختر در حدود ………… مام یاخته (اووسیت) اولیه وجود دارد.

یک میلیون

ت) هر مام یاخته را یاخته‌های تغذیه‌کننده احاطه می‌کنند. به مجموعۀ آن‌ها ………….. گفته می‌شود.

انبانک (فولیکول)

ث) رحم، اندام کیسه مانند، ………. و ………. است که ………. درون آن، رشد و نمو می‌یابد.

گلابی‌شکل – ماهیچه‌ای – جنین

بخش پهن و بالای رحم به دو لوله متصل است که به آن‌ها ………….. می‌گویند.

لوله‌های رحم (لوله‌های فالوپ)

انتهای لوله‌های رحم، ………. و دارای ……….. است.

شیپورمانند – زوائدی انگشت مانند

پوشش داخل لوله‌های رحم ……….. و ………. است.

مخاطی – مژک‌دار

زنش مژک‌های لوله‌های رحم، …………. را به سمت………. می‌رانند.

مام یاخته – رحم

بخش پایین رحم، باریک‌تر شده که به آن ……….. می‌گویند. این قسمت به داخل ……… باز می‌شود.

گردن رحم – واژن

واژن محل ورود یاخته‌های ………..، خروج خون ……….. و در هنگام زایمان طبیعی، محل خروج ……….. است.

جنسی نر – قاعدگی – جنین

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️ دستگاه تولید مثلی شامل اندام‌هایی است که مجموعاً نقش‌هایی را بر عهده دارند. این نقش‌ها چیست؟ 

تولید یاختۀ جنسی ماده (تخمک)، انتقال یاخته‌های جنسی ماده به سمت رحم، ایجاد شرایط مناسب برای لقاح زامه و تخمک، حفاظت و تغذیۀ جنین در صورت تشکیل، تولید هورمون‌های جنسی زنانه

غده جنسی ماده‌ چیست؟ کجا قرار دارند؟ 

تخمدان‌ها، غدد جنسی ماده‌اند که درون محوطۀ شکم قرار دارند.

تخمدان‌ها چگونه به دیوارۀ خارجی رحم متصل‌اند؟ 

با کمک طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به دیوارۀ خارجی رحم متصل‌اند.

جنس طناب اتصال‌دهنده تخمدان به دیوارۀ خارجی رحم چیست؟ 

پیوندی و ماهیچه‌ای

تخمدان‌ها با کمک طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به کجا متصل‌اند؟ 

دیوارۀ خارجی رحم

ساختار تخمدان با بیضه چه تفاوتی دارد؟

درون تخمدان لوله‌های پیچ در پیچ وجود ندارد.

هر مام یاخته را یاخته‌های تغذیه‌کننده احاطه می‌کنند. به مجموعۀ آن‌ها چه گفته می‌شود؟ 

انبانک (فولیکول)

انبانک (فولیکول) را تعریف کنید. 

هر مام یاخته را یاخته‌های تغذیه‌کننده احاطه می‌کنند. به مجموعۀ آن‌ها انبانک (فولیکول) گفته می‌شود.

انبانک (فولیکول) در کدام غدد وجود دارند؟ 

غدد جنسی ماده (تخمدان) 

دستگاه تولیدمثل در زن شامل چه بخش‌هایی است؟

تخمدان‌ها، رحم، لوله‌های رحم، گردن رحم و واژن

رحم را تعریف کنید. 

رحم، اندام کیسه مانند، گلابی شکل و ماهیچه‌ای است که جنین درون آن، رشد و نمو می‌یابد.

اندام کیسه مانند، گلابی شکل و ماهیچه‌ای دستگاه تولیدمثلی در زنان چیست؟ 

رحم

جنین درون کدام بخش دستگاه تولیدمثلی زنان، رشد و نمو می‌یابد؟ 

رحم

در دوران قاعدگی و بارداری کدام بخش رحم دچار تغییراتی می‌شود؟ 

دیوارۀ داخلی رحم

بخش پهن و بالای رحم به دو لوله متصل است که به آن‌ها چه می‌گویند؟ 

لوله‌های رحم (لوله‌های فالوپ)

ویژگی‌های انتهای لوله‌های رحم چیست؟ 

انتهای این لوله‌ها، شیپورمانند و دارای زوائدی انگشت مانند است.

ویژگی‌های داخل لوله‌های رحم چیست؟ 

پوشش داخل لوله‌های رحم مخاطی و مژک‌دار است.

چه عواملی مام یاخته را به سمت رحم می‌رانند؟ 

زنش مژک‌های پوشش داخل لوله‌های رحم.

در گفتار بعد این مطلب کامل‌تر شده: حرکات زواند انگشت مانند، انقباض دیواره و زنش مژک‌های دیواره لولۀ رحم، مام یاخته ثانویه را به سمت رحم حرکت می‌دهند.

به بخش پایین رحم که باریک‌تر شده چه می‌گویند؟

گردن رحم

گردن رحم به داخل چه قسمتی باز می‌شود؟ 

واژن

محل ورود یاخته‌های جنسی نر به رحم چه نام دارد؟ 

واژن

خروج خون قاعدگی از چه محلی صورت می‌گیرد؟ 

واژن

در هنگام زایمان طبیعی، محل خروج جنین کجاست؟ 

واژن

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) تخمدان‌ها، غدد جنسی ماده‌اند که درون محوطۀ شکم قرار دارند.

درست

ب) تخمدان‌ها، با کمک طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به دیوارۀ خارجی رحم متصل‌اند.

درست 

پ) ساختار تخمدان با بیضه تفاوت دارد.

درست

ت) پس از تولد، تعداد انبانک افزایش نخواهد یافت و به دلایل نامعلومی تعداد زیادی از مام‌یاخته‌ها و یاخته‌های تغذیه‌کننده از بین می‌روند. 

درست

دیوارۀ داخلی رحم، در دوران قاعدگی و بارداری دچار تغییراتی می‌شود.

درست

بخش پایین رحم، باریک‌تر شده که به آن واژن می‌گویند.

نادرست (تصحیح: گردن رحم جایگزین واژن) 

گردن رحم به داخل واژن باز می‌شود.

درست

واژن محل ورود یاخته‌های جنسی نر، خروج خون قاعدگی و در هنگام زایمان طبیعی، محل خروج جنین است.

درست

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از موارد زیر معرف کدام ویژگی….. است؟ 

الف)

دورۀ جنسی در زنان

این دوره با قاعدگی یا عادت ماهانه شروع می‌شود که در آن دیوارۀ داخلی رحم همراه با رگ¬های خونی تخریب و مخلوطی از خون و بافت¬های تخریب شده و از بدن خارج می‌شود.

عادت ماهانه با بلوغ جنسی آغاز می‌شود ابتدا نامنظم، ولی کم¬کم منظم می‌شود. نظم آن مهم‌ترین شاخص کارکرد صحیح دستگاه تولیدمثلی زن است.

معمولاً در زن‌های سالم بین 45 تا 50 سالگی عادت ماهانه متوقف می‌شود که این پدیده را یائسگی می‌نامند. علت یائسگی از کار افتادن تخمدان‌هاست که زودتر از بقیۀ دستگاه‌های بدن پیر می-شوند. پس دوره باروری و تولیدمثلی در زن حدود 30 تا 35 سال است. تغذیۀ نامناسب، کار زیاد و سخت، فشار روحی و جسمی به گونه‌ای چشمگیر از طول این مدت می‌کاهد.

فعالیت ۳

شروع یائسگی همراه با علائمی است. در مورد علائم این دوره و روش‌های کاهش بروز این علائم، تحقیق کرده و گزارش آن را در کلاس ارائه کنید.

تخمک‌زایی

فرآیند تخمک‌زایی از یاختۀ دولاد و زاینده‌ای به نام مامه‌زا (اووگونی)، قبل از تولد و از دوران جنینی شروع می‌شود. مراحل تولید تخمک در شکل 8 دیده می‌شود.

فعالیت ۴

با توجه به شکل ۸ دربارۀ پرسش‌های زیر با هم گفت گو کنید.

در انسان مام یاخته اولیه، ثانویه و تخمک از لحاظ فام‌تن‌ها چه تفاوت‌هایی با هم دارند؟ اولین جسم قطبی با دومین اجسام قطبی چه تفاوتی دارند؟ مراحل تخمک‌زایی در این شکل را با مراحل زامه‌زایی (شکل ۲) مقایسه کنید. شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها را بنویسید.

شکل ۸- مراحل تخمک‌زایی

مراحل تخمک‌زایی در دوران جنینی آغاز و پس از شروع کاستمان در پروفاز ۱ متوقف می‌شود. با رسیدن به سن بلوغ هر ماه در یکی از انبانک‌ها، مام یاخته اولیه کاستمان را ادامه می‌دهد، ولی دوباره متوقف شده، یاخته حاصل به صورت مام یاخته ثانویه از تخمدان خارج می‌شود. حرکت زوائد انگشت مانند انتهای لولۀ رحم در اطراف آن، مام یاخته ثانویه را به درون لولۀ رحم هدایت می‌کند. در صورتی تقسیم کاستمان کامل می‌شود که زامه به آن برخورد کند و فرآیند لقاح آغاز شود. در این حالت، مام یاخته ثانویه تقسیم کاستمان را تکمیل می‌کند و تخمک ایجاد می‌کند که با زامه لقاح می‌یابد و تخم تشکیل می‌شود. اگر زامه با آن برخورد نکند یا لقاح نشود، مام یاخته همراه با خون‌ریزی دوره‌ای از بدن دفع می‌شود.

از تفاوت‌های اساسی تخمک‌زایی با زامه‌زایی تقسیم نامساوی سیتوپلاسم است به این صورت که در تخمک‌زایی پس از هر بار تقسیم هسته در کاستمان تقسیم نامساوی سیتوپلاسم صورت می‌گیرد؛ در نتیجه یک یاخته بزرگ و یک یاخته کوچک‌تر به نام جسم قطبی به وجود می‌آید. این کار با هدف رسیدن مقدار بیشتری از سیتوپلاسم و اندامک‌ها به تخمک است تا بتواند در مراحل اولیۀ رشد و نمو جنین نیازهای آن را برآورده کند.

به ندرت ممکن است زامه با جسم قطبی نیز لقاح یابد و تودۀ یاخته‌ای بی‌شکلی را ایجاد کند که پس از مدتی از بدن دفع می‌شود.

در جنس ماده، نوسانات هورمونی دو رویداد چرخه‌ای را پدید می‌آورد، این دو چرخۀ وابسته به هم در تخمدان‌ها و رحم انجام می‌شود. چرخۀ تخمدانی، زمان‌بندی بالغ شدن مام یاخته را در تخمدان تنظیم و چرخۀ رحمی، رحم را برای بارداری آماده می‌کند.

چرخۀ تخمدانی: پیش‌تر خواندید که در تخمدان مام یاخته به همراه یاخته‌های اطرافشان انبانک را تشکیل می‌دهند که از دورۀ جنینی در تخمدان وجود دارند. در هر دورۀ جنسی یکی از انبانک‌هایی که از همه رشد بیشتری پیدا کرده است، چرخۀ تخمدانی را آغاز و ادامه می‌دهد. لایه‌های یاخته‌ای این انبانک تکثیر و حجیم می¬شوند و از یک سو شرایط رشد و نمو مام یاخته درون انبانک را فراهم و از سوی دیگر هورمون استروژن را ترشح می‌کنند که با رشد انبانک میزان آن افزایش می‌یابد (شکل 7).

چرخۀ تخمدانی با تأثیر هورمون‌های FSH و LH تنظیم و هدایت می‌شود. FSH سبب بزرگ و بالغ شدن انبانک می‌شود. حدود روز چهاردهم دوره در انبانک بالغ شده‌ای که در این زمان به دیوارۀ تخمدان چسبیده است تخمک¬گذاری انجام می‌شود (شکل ۹-الف). در فرآیند، مام یاخته ثانویه همراه با تعدادی از یاخته‌های انبانکی از سطح تخمدان خارج و وارد محوطۀ شکمی می¬شوند. یاخته‌های انبانکی چسبیده به مام یاخته در ادامۀ مسیر به تغذیه و محافظت از آن کمک می‌کنند. افزایش LH عامل اصلی تخمک¬گذاری است. به دنبال تخمک‌گذاری، باقی‌ماندۀ انبانک در تخمدان به صورت تودۀ یاخته¬ای درمی‌آید که به آن جسم زرد می‌گویند (شکل ۹-ب). یاخته‌های جسم زرد با تأثیر هورمون LH فعالیت ترشحی خود را افزایش می‌دهند و دو هورمون استروژن و پروژسترون ترشح می¬کنند. اگر بارداری رخ دهد، جسم زرد به فعالیت خود تا مدتی ادامه می¬دهد و با این هورمون‌ها جدار رحم و در نتیجه جنین جایگزین شده در آن حفظ می¬شود. اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد در اواخر دورۀ جنسی تحلیل می‌رود و به جسمی غیرفعال به نام جسم سفید تبدیل می‌شود. غیرفعال شدن جسم زرد باعث کاهش استروژن و پروژسترون در خون می‌شود. کاهش این هورمون‌ها موجب ناپایداری جدار رحم و تخریب و ریزش آن می‌شود که علامت شروع دورۀ جنسی بعدی است (شکل ۱۰).

شکل ۹- الف) تخمک‌گذاری تخمدان

شکل ۹- ب) جسم زرد در تخمدان

شکل ۱۰- چرخۀ تخمدانی

چرخۀ رحمی: قاعدگی در روزهای اول هر دوره رخ می‌دهید که به‌طور متوسط هفت روز طول می‌کشد. پس از آن، دیوارۀ داخلی رحم مجدداً شروع به رشد و نمو می‌کند، ضخامت آن زیاد می‌شود و در آن چین‌خوردگی‌ها، حفرات و اندوختۀ خونی زیادی به وجود می‌آید. همان‌طور که در شکل ۱۱ می‌بینید، رشد و نمو دیوارۀ داخلی تا بعد از نیمۀ دوره نیز ادامه می‌یابد. پس از آن، سرعت رشد آن کم می‌شود، ولی فعالیت ترشحی در آن افزایش می‌یابد. نتیجۀ این فعالیت‌ها آماده شدن جدار رحم برای پذیرش و پرورش جنین است.

شکل ۱۱- چرخۀ رحمی. ریزش و رشد دیواره رحم

اگر در حدود نیمۀ دورۀ جنسی زامه در مجاورت مام یاخته ثانویه قرار گیرد، پس از تکمیل مراحل تخمک‌زایی لقاح صورت می‌پذیرد و تخم پس از انجام تقسیماتی در لولۀ رحمی، در یکی از فرورفتگی‌های جدار رحم جایگزین می‌شود. جایگزینی شامل نفوذ جنین به درون جدار رحم و ایجاد رابطۀ خونی و تغذیه‌ای با مادر است. اگر لقاح صورت نگیرد مام یاختۀ ثانویه بدون جایگزین دفع می‌شود و حدود روز بیستم و هشتم، تخریب دیوارۀ داخلی و دفع خون (قاعدگی) آغاز می‌شود که شروع دورۀ جنسی و چرخۀ رحمی بعدی را نشان می‌دهد.

تمام وقایع گفته شده با تأثیر هورمون‌های جنسی زنانه (استروژن و پروژسترون) که از تخمدان‌ها ترشح می‌شوند انجام می¬گیرد.

تنظیم هورمونی دستگاه تولیدمثل در زن

هورمون‌های هیپوتالاموس، هیپوفیز پیشین و تخمدان‌ها زمان وقایع متفاوت در دستگاه تولیدمثلی زن را تنظیم می‌کنند. تنظیم میزان این هورمون‌ها به صورت بازخوردی (خودتنظیم) انجام می‌شود (شکل ۱۲).

در ابتدای دوره مقدار دو هورمون جنسی استروژن و پروژسترون در خون کم است. این کمبود به هیپوتالاموس پیامی می‌دهد که هورمون آزادکننده‌ای ترشح کند. هورمون آزادکننده بخش پیشین هیپوفیز را تحریک می‌کند تا ترشح هورمون‌های FSH و LH را افزایش دهد.

استروژن و پروژسترون باعث رشد دیوارۀ داخلی رحم و ضخیم شدن آن می‌شود و با این کار، رحم را برای بارداری احتمالی آماده می‌کنند. همچنین با تأثیر بر هیپوتالاموس با بازخورد منفی از ترشح هورمون آزادکننده FSH و LH می‌کاهند. این بازخورد از رشد و بالغ شدن انبانک‌های جدید در طول دورۀ جنسی جلوگیری می‌کند.

در انتهای دوره، کاهش میزان این هورمون‌ها در خون به‌ویژه روی دیوارۀ داخلی رحم تأثیر می‌گذارد. استحکام دیوارۀ داخلی رحم کاهش می‌یابد و در طول چند روز بعد، تخریب می¬شود و قاعدگی رخ می‌دهد. کاهش پروژسترون و استروژن همچنین بر هیپوتالاموس اثر و ترشح مجدد هورمون آزادکننده، FSH و LH را آغاز می¬کند که همان شروع دورۀ جنسی بعدی است.

استروژن در واقع دو نقش متضاد را ایفا می‌کند؛ افزایش اندک آن از آزاد شدن FSH و LH ممانعت می‌کند (بازخورد منفی)، اما حدود روز چهاردهم دوره، افزایش یک‌بارۀ آن، محرکی برای آزاد شدن مقدار زیادی FSH و LH از هیپوفیز پیشین در تخمدان، باقی ماندۀ انبانک به جسم زرد تبدیل شود.

شکل ۱۲- غدد هورمون‌های مؤثر در تولیدمثل زن

فعالیت ۵

در بعضی منابع، دورۀ جنسی تخمدان‌ها را به دو قسمت انبانکی و جسم زردی (لوتئال) تقسیم‌بندی می-کنند. به نظر شما:

۱- هر قسمت مربوط به چه بخشی از دورۀ جنسی است؟

۲- در هر قسمت، چه هورمون‌هایی از هیپوفیز بیشتر روی تخمدان اثر می‌گذارند؟

۳– در هر قسمت چه هورمون‌هایی از تخمدان ترشح می‌شوند و چه تغییری در میزان این هورمون‌ها رخ می‌دهید؟ 

۴- جداکنندۀ این دو بخش چه مرحله‌ای است؟