سوال های تشریحی گفتار اول فصل هفتم زیست شناسی یازدهم

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

فصل تولیدمثل

گفتار دستگاه تولیدمثل در مرد

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) فرآیند تولیدمثل جنسی با تولید یاخته‌های جنسی (گامت) همراه است.

درست

ب) دستگاه تولیدمثل با بقیۀ دستگاه‌های بدن تفاوت دارد.

درست

پ) درون لوله‌های زامه‌ساز، از هنگام بلوغ تا پایان عمر، زامه تولید می‌شود. 

درست

ت) یاخته‌های بینابینی، در بین لوله‌های زامه‌ساز قرار دارند. 

درست

دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های زاینده‌ای دارد که به این یاخته‌ها زامه‌زا (اسپرماتوگونی) گفته می‌شود.

درست

یاخته‌ها زامه‌زا (اسپرماتوگونی) که نزدیک سطح خارجی لوله‌ها قرار گرفته‌اند، ابتدا با رشتمان تقسیم می‌شوند.

درست

یکی از یاخته‌های حاصل از هر بار رشتمان یاخته‌های زامه‌زا (اسپرماتوگونی) در لایه زاینده می‌ماند که لایه زاینده حفظ شود. 

درست

زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه، با تقسیم کاستمان ۲ دو یاخته به نام زام یاخته ثانویه تولید می‌کند.

نادرست (برای درستی جمله: ۱ جایگزین ۲)

زام یاخته‌های ثانویه تک‌لادند، ولی فام‌تن‌های آن مضاعف شده‌اند.

نادرست (برای درستی جمله: زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه جایگزین زام یاخته‌های ثانویه)

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) بیضه‌ها درون ……………. قرار دارند.

کیسۀ بیضه

ب) دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های ………… دارد که به این یاخته‌ها …………….. گفته می‌شود.

زاینده‌ای – زامه‌زا (اسپرماتوگونی)

زامه‌زا (اسپرماتوگونی) که نزدیک سطح خارجی لوله‌های ………….. قرار گرفته‌اند، ابتدا با ………… تقسیم می‌شوند.

زامه‌ساز – رشتمان

یکی از یاخته‌های حاصل از هر بار رشتمان یاخته‌ها در لایه ……… دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز می‌ماند که لایه ……… حفظ شود. یاخته دیگر که ……….. نام دارد، با تقسیم ………… دو یاخته به نام ……….. تولید می‌کند.

زاینده – زاینده – زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه – کاستمان ۱ – زام یاخته ثانویه

زام یاخته‌های ثانویه، ……….. ند، ولی فام‌تن‌های آن ………… شده‌اند.

تک‌لاد – مضاعف

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید.

الف) اگر دستگاه (تولیدمثل – تبادلات گازی) درست کار نکند و حتی بخشی از آن را از بدن خارج کنیم، زندگی فرد به خطر نمی‌افتد.

تولیدمثل

ب) دمای درون کیسۀ بیضه، حدود (سه – دو) درجه پایین‌تر از دمای بدن قرار بگیرد.

سه

در بیضه‌ها تعداد زیادی لوله‌های پر پیچ و خم به نام لوله‌های (زامه‌ساز – اپیدیدیم) وجود دارد.

زامه‌ساز

یاخته‌ها زامه‌زا (اسپرماتوگونی) که نزدیک سطح (داخلی – خارجی) لوله‌های زامه‌ساز قرار گرفته‌اند، ابتدا با (کاستمان – رشتمان) تقسیم می‌شوند.

خارجی – رشتمان

(زام یاخته [اسپرماتوسیت] اولیه – زام یاخته ثانویه) با تقسیم کاستمان ۱ دو یاخته به نام (زام یاخته ثانویه – زام یاختک [اسپرماتید])  تولید می‌کند. 

زام یاخته [اسپرماتوسیت] اولیه – زام یاخته ثانویه

زام یاخته ثانویه (دولاد – تک‌لاد)ند، ولی فام‌تن‌های آن مضاعف شده‌اند.

تک‌لاد

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

انواع تولید مثل را نام بیرید؟ 

تولیدمثل غیرجنسی و جنسی

وظایف مجموعۀ اندام‌های دستگاه تولیدمثلی مرد چیست؟ 

وظایف متعددی دارند از جمله: تولید زامه (اسپرم)، ایجاد محیطی مناسب برای نگهداری از زامه‌ها، انتقال زامه‌ها به خارج از بدن، تولید هورمون جنسی مردانه (تستوسترون)

دستگاه تولیدمثلی مرد کدام هورمون را تولید می‌کند؟ 

هورمون جنسی مردانه (تستوسترون)

اجزای دستگاه تولیدمثلی مرد را نام ببرید؟ 

بیضه، کیسه بیضه، اپیدیدیم، مجرای اسپرم بر، وزیکول سمینال، غده پیازی میزراهی، غده پروستات و میزراه

کار اصلی دستگاه تولیدمثلی مرد چیست؟ 

تولید یاختۀ جنسی نر یا زامه است.

زامه‌ها در کجا تولید می‌شوند؟ 

یک جفت خاگ (بیضه) یا همان غدد جنسی نر

محل طبیعی کیسۀ بیضه کجاست؟ 

خارج و پایین محوطۀ شکمی

نتیجه قرارگیری کیسۀ بیضه خارج از محوطۀ شکمی چیست؟

باعث می‌شود دمای درون آن حدود سه درجه پایین‌تر از دمای بدن قرار بگیرد.

دمای درون کیسۀ بیضه، حدود سه درجه پایین‌تر از دمای بدن است؟ 

این دما برای فعالیت بیضه‌ها و تمایز صحیح زامه‌ها ضروری است. 

تنظیم دمای بیضه‌ها چگونه صورت می‌گیرد؟ 

قرارگیری کیسۀ بیضه خارج از محوطۀ شکمی و وجود شبکه‌ای از رگ‌های کوچک در کیسۀ بیضه. 

شبکه‌ای از رگ‌های کوچک در کیسۀ بیضه وجود دارد.علت چیست؟

به تنظیم دمای مناسب برای فعالیت بیضه‌ها و تمایز صحیح زامه‌ها کمک می‌کند.

کدام یاخته‌ها، نقش ترشح هورمون جنسی نر را بر عهده دارند؟ 

یاخته‌های بینابینی

به چه دلیل در طی زامه‌زایی ابتدا تقسیم رشتمان و سپس کاستمان رخ می‌دهد؟

تا یکی از یاخته‌های حاصل از هر بار رشتمان در لایه زاینده دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز بماند که لایه زاینده حفظ شود. 

ب) در انسان زام یاخته اولیه، ثانویه و زام یاختک از لحاظ فام‌تنی با هم چه تفاوت‌هایی دارند؟

زام یاخته‌های اولیه، دولادند. زام یاخته‌های ثانویه، تک‌لادند، ولی فام‌تن‌های آن مضاعف شده‌اند. زام یاختک (اسپرماتید)های تک‌لادند اما فام‌تن‌های آن‌ها مضاعف شده نیستند. 

پ) زام یاختک و زامه با هم چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی دارند؟

هر دو تک‌لادند و فام‌تن‌های آن‌ها مضاعف شده نیستند. در حین حرکت زام یاختک‌ها به سمت وسط لوله‌های زامه‌ساز تمایزی در آن‌ها رخ می‌دهد تا به زامه تبدیل شوند. به این صورت که یاخته‌ها از هم جدا و تاژک‌دار می‌شوند؛ سپس مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست می‌دهند. هستۀ آن فشرده شده در سر زامه به صورت مجزا قرار می‌گیرد و یاخته حالت کشیده پیدا می‌کند.

دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های زاینده‌ای دارد که به این یاخته‌ها چه گفته می‌شود؟ 

زامه‌زا (اسپرماتوگونی)

یاخته‌های زامه‌زا (اسپرماتوگونی) ابتدا با رشتمان تقسیم می‌شوند. سرنوشت هر یک از یاخته‌های حاصل چیست؟ 

یکی از یاخته‌های حاصل از هر بار رشتمان در لایه زاینده می‌ماند که لایه زاینده حفظ شود. یاخته دیگر که زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه نام دارد، با تقسیم کاستمان ۱ دو یاخته به نام زام یاخته ثانویه تولید می‌کند. 

عدد فام‌تنی هر یک از یاخته‌های زیر چیست؟ 

الف) یاخته‌های زامه‌زا (اسپرماتوگونی): دولاد

ب) زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه: دولاد 

پ) زام یاخته ثانویه: تک‌لاد

ت) زام یاختک (اسپرماتید): تک‌لاد

ث) سرتولی: دولاد

ج) زامه (اسپرم): تک‌لاد

زام یاخته (اسپرماتوسیت) با تقسیم کاستمان ۱ دو یاخته تولید می‌کند. نام هر یک چیست؟ 

زام یاخته ثانویه

کدام یاخته‌های دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز تک‌لادند، ولی فام‌تن‌های آن مضاعف شده‌اند؟ 

زام یاخته ثانویه

زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه حاصل تقسیم کدام یاخته است؟ 

یاخته‌های زامه‌زا (اسپرماتوگونی)

زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه حاصل چه نوع تقسیمی است؟ 

رشتمان (میتوز) 

به نظر شما اهمیت تولیدمثل در چیست؟

دستگاه تولیدمثل در انسان چه بخش‌هایی است و با دستگاه تولیدمثل بقیۀ جانوران چه تفاوت‌هایی دارد؟

نقش جانور نر و ماده در تولیدمثل چیست؟

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از موارد زیر معرف کدام یاخته دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز است؟

الف) این یاخته‌ها که نزدیک سطح خارجی لوله‌ها قرار گرفته‌اند، ابتدا با رشتمان تقسیم می‌شوند.

یاخته‌های زامه‌زا (اسپرماتوگونی)

ب) این یاخته‌ها تک‌لادند، ولی فام‌تن‌های آن مضاعف شده‌اند.

زام یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه

پ) این یاخته‌ها با انجام کاستمان ۲ ایجاد می‌شوند. 

زام یاختک (اسپرماتید)

ت) یاخته‌هایی که با ترشحات خود تمایز زامه‌ها را هدایت می‌کنند. 

یاخته‌های سرتولی

هرکدام از زام‌یاخته‌های ثانویه با انجام کاستمان ۲، دو زام یاختک (اسپرماتید) ایجاد می‌کند. این یاخته‌ها تک‌لادند اما فام‌تن‌های آن‌ها مضاعف شده نیستند؛ بنابراین، از یک یاختۀ زام یاخته اولیه، چهار زام یاختک حاصل می‌شود. تمایز زامه‌ها در دیواره لوله از خارج به سمت وسط لوله انجام می‌شود. همۀ یاخته‌های زاینده به همین صورت عمل می‌کنند تا تعداد زیادی زامه درون لوله‌های زامه‌ساز تولید شود.

در حین حرکت زام یاختک‌ها به سمت وسط لوله‌های زامه‌ساز تمایزی در آن‌ها رخ می‌دهد تا به زامه تبدیل شوند. به این صورت که یاخته‌ها از هم جدا و تاژک‌دار می‌شوند؛ سپس مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست می‌دهند. هستۀ آن فشرده شده در سر زامه به صورت مجزا قرار می‌گیرد و یاخته حالت کشیده پیدا می‌کند. یاخته‌های سرتولی که در دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز وجود دارند با ترشحات خود تمایز زامه‌ها را هدایت می‌کنند. این یاخته‌ها در همۀ مراحل زامه‌زایی، پشتیبانی و تغذیه یاخته‌های جنسی نیز بیگانه‌خواری باکتری‌ها را بر عهده دارند (شکل ۲).

ساختار زامه

زامه-ها سه قسمت سر، تنه و دم دارند (شکل ۳). سر دارای یک هستۀ بزرگ، مقداری سیتوپلاسم و کیسه‌ای پر از آنزیم به نام تارَک (آکروزوم) است. تارَک‌تن کلاه مانند و در جلوی هسته قرار دارد. آنزیم‌ها به زامه کمک می‌کنند تا بتواند در لایه‌های حفاظت‌شده گامت ماده (تخمک) نفوذ کند.

در تنه یا قطعۀ میانی تعداد زیادی راکیزه (میتوکندری) وجود دارد. به نظر شما وجود راکیزۀ زیاد در اینجا چه اهمیتی دارد؟ دم با حرکات خود، زامه را به جلو می‌راند.

شکل ۳- ساختار زامه انسان

اندام‌های ضمیمه (کمکی)

پس از تولید زامه در لوله‌های زامه-ساز، آن‌ها از بیضه خارج و به درون لوله‌ای پیچیده و طویل به نام برخاگ (اپیدیدیم) منتقل می‌شوند. این زامه‌ها ابتدا قادر به حرکت نیستند و باید حداقل 18 ساعت در آنجا بمانند تا توانایی حرکت در آن‌ها ایجاد شود.

سپس زامه‌ها وارد مجرای طویلی به نام زامه‌بر (اسپرم‌بر) می‌شوند. از هر بیضه یک مجرای زامه‌بر خارج و وارد محوطۀ شکمی می‌شود. هرکدام از مجراهای زامه‌بر در حین عبور از کنار و پشت مثانه ترشحات غده وزیکول سمینال را دریافت می‌کند. این غدد، مایعی غنی از فروکتوز را به زامه‌ها اضافه می‌کنند. فروکتوز انرژی لازم فعالیت زامه‌ها را فراهم می‌کند.

دو مجرای زامه‌بر در زیر مثانه وارد غدۀ پروستات شده و به میزراه متصل می‌شوند. غدۀ پروستات با ترشح مایعی شیری رنگ و قلیایی به خنثی کردن مواد اسیدی موجود در مسیر عبور زامه به سمت گامت ماده، کمک می‌کند.

بعد از پروستات، یک جفت غده به نام پیازی میزراهی نیز به میزراه متصل می‌شوند. این غده‌ها ترشحات قلیایی و روان‌کننده‌ای را به مجرا اضافه می‌کنند (شکل ۴). به مجموع ترشحات سه نوع غده یاد شده که زامه‌ها را از طریق میزراه به بیرون از بدن منتقل می‌کنند، مایع منی گفته می‌شود.

شکل ۴- مسیر عبور زامه (از نمای پشتی مثانه)

فعالیت ۲

الف) با توجه به شکل ۴ مسیر عبور زامه را مشخص کنید.

ب) با توجه به ترکیبات مایع منی و وجود تعداد زیادی زامه در آن، برای جلوگیری از بعضی از بیماری‌ها مثل عفونت، یا التهاب پروستات چه نکات بهداشتی را باید رعایت کرد؟ در این رابطه اطلاعاتی را جمع‌آوری و گزارش آن را در کلاس ارائه کنید.

هورمون‌ها فعالیت دستگاه تولیدمثل در مرد را تنظیم می‌کنند

همان‌طور که در فصل‌های قبل خواندید از بخش پیشین زیرمغزی، دو هورمون محرک غدد جنسی ترشح می‌شود: «FSH» و «LH». اگرچه نام این هورمون‌ها به فعالیت آن‌ها در جنس ماده مرتبط است، اما وجود آن‌ها برای فعالیت دستگاه تولیدمثل در مرد نیز ضروری است.

در مردان، FSH یاخته‌های سرتولی را تحریک می‌کند تا تمایز زامه را تسهیل کنند و LH، یاخته‌های بینابینی را تحریک می‌کند تا هورمون تستوسترون را ترشح کنند. همان‌طور که می‌دانید تستوسترون ضمن تحریک رشد اندام‌های جنسی و زامه‌زایی باعث بروز صفات ثانویه در مردان می‌شود؛ مثل بم شدن صدا، روییدن مو در صورت و قسمت.های دیگر بدن، رشد ماهیچه‌ها و استخوان‌ها.

شکل ۵- تنظیم فعالیت دستگاه تولیدمثل در مرد