حواس؛ حواس پیکری و حواس ویژه؛ گیرندههای حسی؛ زیستشناسی
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدایا مرا بیرون آور از تاریکىهاى وهم،
وَ اَکْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَیْنا اَبْوابَ رَحْمَتِکَ
خدایا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَیْنا خَزائِنَ عُلُومِکَ بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز کن به امید رحمتت اى مهربانترین مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار یاختههای بافت عصبی؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
ویرایش بر اساس کتاب چاپ ۱۴۰۲
تصویر مژکهای یاخته گیرندۀ شنوایی با میکروسکوپ الکترونی
حواس
اکنون که این متن را میخوانید، چشمهای شما، پیامهای بینایی را به مغز ارسال میکنند. وقتی به صفحهٔ کتاب دست میزنید، اطلاعاتی از پوست به دستگاه عصبی مرکزی میرسد. در این حالت، دستگاه عصبی از وضعیت نشستن شما و میزان اکسیژن خون شما نیز آگاه است.
بدن چگونه اطلاعات گوناگون را دریافت میکند و به آنها پاسخ میدهد؟ چرا گاهی تماس ساعت یا عینک با پوست خود را احساس نمیکنیم؟ چرا فردی که تحت عمل جراحی قرار دارد، دردی احساس نمیکند؟ چرا برخی جانوران میتوانند اطلاعاتی را دریافت کنند که ما بدون استفاده از ابزار مناسب، نمیتوانیم آنها را درک کنیم؟
گفتار ۱ گیرندههای حسی
گیرندهٔ حسی، یاخته یا بخشی از آن است که اثر محرک را دریافت میکند و اثر محرک در آن به پیام عصبی تبدیل میشود. صدا، فشار، اکسیژن، گرما و نور نمونههایی از این محرکها هستند که هر کدام گیرندهٔ ویژهای را در بدن تحریک میکنند. گیرندههای حسی انسان گوناگوناند؛ ولی میتوان آنها را براساس نوع محرک، در پنج دسته کلی طبقهبندی کرد: گیرندههای مکانیکی، شیمیایی، دمایی، نوری و درد. در ادامه درس با این گیرندهها آشنا میشوید.
کار گیرندههای حسی
گیرنده چگونه اثر محرک را دریافت و به پیام عصبی تبدیل میکند؟ در فصل قبل با چگونگی ایجاد پیام عصبی در یاختههای عصبی آشنا شدید. عوامل گوناگونی مانند تغییر شکل در اثر فشار، مواد شیمیایی و تغییر دما، نفوذپذیری غشای گیرنده به یونها و در نتیجه پتانسیل غشای آن را تغییر میدهند.
شکل ۱، یک گیرنده فشار پوست را نشان میدهد. این گیرنده انتهای دارینهٔ یک نورون حسی است که درون پوششی چند لایه و انعطافپذیر از نوع بافت پیوندی قرار دارد. فشرده شدن این پوشش، رشتهٔ دارینه را تحت فشار قرار میدهد و در آن تغییر شکل ایجاد میکند. در نتیجه کانالهای یونی غشای گیرنده، باز و پتانسیل الکتریکی غشا تغییر میکند. به این ترتیب در دارینه، پیام عصبی ایجاد و به دستگاه عصبی مرکزی ارسال میشود.
شکل ۱ـ ایجاد پیام عصبی به وسیلۀ گیرندۀ فشار. الف) ساختار گیرنده، ب) وارد آمدن تحریک (فشار)، پ) تبدیل اثر محرک به پیام عصبی (هدایت پیام عصبی)
گیرندهها سازش پیدا میکنند
شاید توجه کرده باشید که بوی غذا یا عطر را پس از گذشت مدتی، دیگر احساس نمیکنیم. در این حالت، آیا مولکولهای بودار در محیط کم میشوند، یا گیرندههای بو درست کار نمیکنند؟ وقتی گیرندهها مدتی در معرض محرک ثابتی قرار گیرند، پیام عصبی کمتری ایجاد میکنند، یا اصلاً پیامی ارسال نمیکنند، این پدیده را سازش گیرندهها مینامند. سازش گیرندهها چه فایدهای دارد؟
پدیدهٔ سازش گیرندههای فشار در پوست، موجب میشود وجود لباس را روی بدن حس نکنیم. در این حالت، اطلاعات کمتری به مغز ارسال میشود. در نتیجه مغز میتواند اطلاعات مهمتری را پردازش کند. مثالهای دیگری از سازش گیرندهها را که تجربه کردهاید، بیان کنید.
فعالیت ۱
گیرندههای زیر را بر اساس نوع محرک طبقه بندی کنید.
گیرندههای چشایی روی زبان، گیرندهٔ میزان اکسیژن در آئورت، گیرندههای شبکیهٔ چشم، گیرندهٔ گرما، گیرندهٔ فشار پوست، گیرنده بویایی بینی، گیرندهٔ فشار خون دیوارهٔ رگها
حواس را به دو گروه تقسیم میکنند
گروهی از گیرندهها مانند گیرندههای دما در بخشهای گوناگون بدن پراکندهاند و گروهی از گیرندههای بدن ما در اندامهای ویژهای قرار دارند؛ مانند گیرندههای بینایی در چشم. از اینرو، حواس را به دو گروه حواس پیکری و حواس ویژه تقسیم کردهاند. در ادامهٔ درس با کار هر گروه از این حواس آشنا میشوید.
بیشتر بدانید
اندام خیالی: مغز ممکن است احساسها را اشتباه درک کند. اندام خیالی حالتی است که فرد در اندام از دست رفتهٔ بدنش، درد احساس میکند، در گذشته پژوهشگران فکر میکردند این احساس از اعصاب آسیبدیده در اندام قطع شده، ایجاد میشود. اما امروز آنان بر این باورند که بخشی از قشر مخ که اطلاعات اندام از دست رفته را پردازش میکرد، اکنون از بخشهای دیگر بدن اطلاعاتی دریافت و این پیامها را به عنوان پیام اندام ازدسترفته تلقی میکند.
حواس پیکری
در بخشهای گوناگون بدن مانند پوست، ماهیچههای اسکلتی و زردپیها، گیرندههایی به نام گیرندههای حسهای پیکری وجود دارند. حسهای پیکری شامل حس تماس، دما، وضعیت و دردند. انتهای دارینهٔ آزاد، مانند گیرندههای درد، یا انتهای دارینههایی درون پوششی از بافت پیوندی مانند گیرندهٔ فشار در پوست، نمونههایی از گیرندههای حواس پیکریاند (شکل ۱).
گیرندههای تماسی، گیرندههای مکانیکیاند که با تماس، فشار یا ارتعاش تحریک میشوند (شکل ۲). این گیرندهها، مثلاً در پوست وجود دارند. تعداد گیرندههای تماس در پوست بخشهای گوناگون بدن متفاوت است و بخشهایی که تعداد گیرندههای بیشتری دارند، مانند نوک انگشتان و لبها، حساسترند.
شکل ۲- گیرندههای پوست
گیرندههای دمایی در بخشهایی از درون بدن، مانند برخی سیاهرگهای بزرگ و پوست جای دارند. گیرندههای دمایی درون بدن به تغییرات دمای درون بدن و گیرندههای دمایی پوست به تغییرات دمای سطح بدن حساساند؛ در نتیجه سرما یا گرما را دریافت میکنند.
بیشتر بدانید
تزریق موادی مانند هیستامین که از بافتهای تخریب شده خارج میشوند، در زیر پوست، درد شدیدی را ایجاد میکنند. به این ترتیب، مشخص شده است که برخی موادی که در بدن تولید میشوند، گیرندههای درد را تحریک میکنند.
فعّالیت گیرندههای مکانیکی حس وضعیت موجب میشود که مغز از چگونگی قرارگیری قسمتهای مختلف بدن نسبت به هم، هنگام سکون و حرکت اطلاع یابد. گیرندههای حس وضعیت در ماهیچههای اسکلتی، زردپیها و کپسول پوشانندهٔ مفصلها قرار دارند و به کشیده شدن حساساند. مثلاً وقتی دست خود را حرکت میدهید، گیرندههای درون ماهیچه کشیده و تحریک میشوند.
شکل ۳- گیرندههای حس وضعیت در زردپی
بیشتر بدانید
تحریک برخی گیرندههای تماسی، از انتقال پیام عصبی درد از آن بخش بدن جلوگیری میکند. به همین علت مالش پوست در نزدیک محل دردناک، در تسکین درد تأثیر دارد.
گیرندههای درد در پوست و برخی بخشهای دیگر بدن مانند دیوارهٔ سرخرگها قرار دارند. گیرندههای درد به آسیب بافتی پاسخ میدهند. آسیب بافتی در اثر عوامل مکانیکی مثل بریدگی، سرما یا گرمای شدید و برخی مواد شیمیایی مثل لاکتیکاسید ایجاد میشود. گیرندههای درد سازش پیدا نمیکنند. در نتیجه، این پدیده کمک میکند مادامی که محرک آسیبرسان وجود دارد، فرد از وجود محرک اطلاع داشته باشد.
درد یک سازوکار حفاظتی است. هرگاه یاختهها در معرض تخریب قرار گیرند، درد ایجاد و موجب میشود که فرد برای برطرف کردن عامل ایجاد درد، واکنش مناسب نشان دهد؛ مثلاً نشستن طولانیمدت ممکن است موجب آسیب دیدن پوست در محل نشیمنگاه شود. بنابراین، فرد به طور ناخودآگاه تغییر وضعیت میدهد؛ در غیر این صورت، پوست در نقاط تحت فشار تخریب میشود.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی از خط به خط این گفتار برای شما آماده شده است. هر آزمون دارای ۲۰ سوال ۲ گزینهای است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در انواع آزمونهای آنلاین «گفتار گیرندههای حسی» بر لینک زیر کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
عالی