از یاخته تا گیاه؛ سامانههای بافتی: پوششی، زمینهای و آوندی؛ زیستشناسی
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدایا مرا بیرون آور از تاریکىهاى وهم،
وَ اَکْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَیْنا اَبْوابَ رَحْمَتِکَ
خدایا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَیْنا خَزائِنَ عُلُومِکَ بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز کن به امید رحمتت اى مهربانترین مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار زیستشناسی چیست؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
گفتار ۲. سامانهٔ بافتی
اگر ریشه، ساقه و برگ را در نهاندانگان برش دهیم، سه بخش در آنها قابل تشخیص است؛ به هر یک از این بخشها سامانهٔ بافتی میگویند؛ زیرا هر سامانه از بافتها و یاختههای گوناگونی تشکیل شده است؛ بنابراین پیکر گیاهان نهاندانه (گلدار) از سه سامانهٔ بافتی به نامهای پوششی، زمینهای و آوندی تشکیل میشود (شکل ۱۱). هر سامانهٔ بافتی، عملکرد خاصی دارد؛ مثلاً سامانه بافت پوششی، اندامها را در برابر خطرهایی حفظ میکند که در محیط بیرون قرار دارند. به نظر شما عملکرد دو سامانهٔ دیگر چیست؟ در ادامه، به توضیح هر یک از این سامانهها میپردازیم.
شکل ۱۱- سه سامانهٔ بافتی در گیاه
سامانهٔ بافت پوششی
این سامانه سراسر اندام گیاه را میپوشاند و آن را در برابر عوامل بیماریزا و تخریبگر، حفظ میکند؛ بنابراین عملکردی شبیه پوست در جانوران دارد.
سامانهٔ بافت پوششی در برگها، ساقهها و ریشههای جوان روپوست نامیده میشود و معمولاً از یک لایه یاخته تشکیل شده است (شکل ۱۲). سامانهٔ بافت پوششی در اندامهای مسنِّ گیاه، پیراپوست (پریدرم) نامیده میشود و با آن در گفتار ۳، آشنا میشوید.
یکی از کارهای روپوست، کاهش تبخیر آب از اندامهای هوایی گیاه است؛ اما روپوست چگونه این کار را انجام میدهد؟ در شکل ۱۲ میبینید که لایهای روی سطح بیرونیِ یاختههای روپوست قرار دارد. این لایه پوستک نامیده میشود. پوستک از ترکیبات لیپیدی ساخته شده است. یاختههای روپوستی این ترکیبات را میسازند. پوستک از ورود نیش حشرات و عوامل بیماریزا به گیاه، نیز جلوگیری میکند و در حفظ گیاه در برابر سرما نیز نقش دارد. بعضی گیاهان پوستک ضخیم دارند. پوستک به علت لیپیدی بودن به کاهش تبخیر آب از سطح برگ کمک میکند.
شکل ۱۲- روپوست در برگ
بعضی یاختههای روپوستی در اندامهای هوایی گیاه، به یاختههای نگهبان روزنه، کُرک و یاختههای ترشحی، تمایز مییابند (شکل ۱۳). یاختههای نگهبان روزنه برخلاف یاختههای دیگر روپوست، سبزینه دارند. تار کشنده در ریشههای جوان، از تمایز یاختههای روپوست ایجاد میشود. روپوستِ ریشه، پوستک ندارد. به نظر شما این ویژگی چه فایدهای دارد؟
شکل ۱۳- الف) یاختههای نگهبان روزنه، ب) یاختهٔ ترشحی و کُرک
سامانهٔ بافت زمینهای
این سامانه که فضای بین روپوست و بافت آوندی را پر میکند از سه نوع بافت پارانشیمی (نرمآکَند)، کُلانشیمی (چسبآکَند) و اسکلرانشیمی (سختآکَند) تشکیل میشود.
بافت پارانشیمی رایجترین بافت در این سامانه است. یاختههای پارانشیمی، دیوارهٔ نخستین نازک و چوبی نشده دارند؛ بنابراین نسبت به آب نفوذپذیرند (شکل ۱۴). وقتی گیاه زخمی میشود، این یاختهها تقسیم میشوند و آن را بازسازی میکنند. بافت پارانشیمی کارهای متفاوتی، مانند ذخیرهٔ مواد و فتوسنتز انجام میدهد. پارانشیم سبزینهدار به فراوانی در اندامهای سبز گیاه، مانند برگ دیده میشود.
فعّالیت ۶
سامانهٔ بافت زمینهای در گیاهان آبزی از پارانشیمی ساخته میشود که فاصلهٔ فراوانی بین یاختههای آن وجود دارد. این فاصلهها با هوا پر شدهاند. این ویژگی چه اهمیتی برای گیاهی دارد که در آب زندگی میکند؟
هوا از یک سو در سبک شدن اندام گیاهی و کاهش مقاومت در برابر جریانهای آب نقش دارد و از سوی دیگر در تأمین اکسیژن برای یاختههای گیاه، عمل میکند.
واژهشناسی
نرم آکَند (Parenchyma / پارانشیم)
پارانشیم به بافت نرم و پُر کنندهای گفته میشود که فواصل بافتهای دیگر را پر میکند. معادل نرمآکند از صفت نرم و آکَند به معنی آکنده و پرکننده تشکیل شده است یعنی بافتی پر کننده و نرم. در کنار آن کلمات سختآکند و چسبآکند نیز معنی پیدا میکنند.
شکل ۱۴- الف) یاختههای پارانشیمی با دیواره نازک، ب) ترسیمی از این یاختهها
بافت کلانشیم از یاختههایی با همین نام ساخته شده است. این یاختهها دیوارهٔ پسین ندارند؛ اما دیوارهٔ نخستین آنها ضخیم است. به همین علت ضمن ایجاد استحکام، سبب انعطافپذیری اندام میشوند. این بافت مانع رشد اندام گیاهی نمیشود. یاختههای کلانشیمی معمولاً زیرِِ روپوست قرار میگیرند (شکل ۱۵).
شکل ۱۵- الف) دیوارهٔ ضخیم یاختههای کلانشیمی به علت رنگآمیزی تیره دیده میشود، ب) ترسیمی از یاختهٔ کلانشیمی
بافت اسکلرانشیم از یاختههایی با همین نام ساخته شده است. ذرههای سختی که هنگام خوردن گلابی زیر دندان حس میکنیم، مجموعهای از این یاختههاست. این یاختهها دیوارۀ پسین ضخیم و چوبی شده دارند. چوبی شدن دیواره، به علت تشکیل مادهای به نام لیگنین (چوب) است که در نهایت سبب مرگ پروتوپلاست میشود. این یاختهها نقش استحکامی دارند.
دو نوع یاختۀ اسکلرانشیمی وجود دارد. اسکلرئیدها، یاختههای کوتاه و فیبرها، یاختههای دراز اسکلرانشیمیاند. از فیبرها در تولید طناب و پارچه نیز استفاده میکنند.
بیشتر بدانید
کُرکهای گزنده!
بعضی کُرکها نقش دفاعی نیز دارند. کُرک گزنده در گیاه گزنه، اسید دارد. وقتی نوک سوزن مانند کُرک، شکسته میشود، اسید از آن خارج و سبب سوزش پوست میشود.
شکل ۱۶-الف) فیبر در برش عرضی و ترسیمی از آن، ب) اسکلرئید و ترسیمی از آن، پ) اسکلرئید در گلابی.
سامانه بافت آوندی
این سامانه بافتی، ترابری مواد را در گیاه بر عهده دارد، زیرا دارای بافت آوند چوبی و بافت آوند آبکشی است. به یاد میآورید این دو نوع بافت چه تفاوت اساسی با هم دارند؟
اصلیترین یاختههای این بافتها، یاختههاییاند که آوندها را میسازند و همانطور که میدانید شیرهٔ خام و پرورده را در سراسر گیاه جابهجا میکنند. در این بافتها علاوه بر آوندها، یاختههای دیگری مانند یاختههای پارانشیمی و فیبر نیز وجود دارد.
آوندهای چوبی یاختههای مردهایاند که دیوارۀ چوبی شدهٔ آنها، به جا مانده است. لیگنین در دیوارۀ یاختههای آوند چوبی به شکلهای متفاوتی قرار میگیرد (شکل ۱۷).
بعضی آوندهای چوبی از یاختههای دوکی شکل دراز به نام تراکئید ساخته شدهاند. در حالی که بعضی دیگر، از به دنبال هم قرار گرفتن یاختههای کوتاهی به نام عنصر آوندی تشکیل میشوند. در عناصر آوندی دیوارهٔ عرضی از بین رفته و لولهٔ پیوستهای تشکیل شده است.
آوند آبکش از یاختههایی ساخته میشود که دیوارهٔ نخستین سلولزی دارند. دیوارهٔ عرضی در این یاختهها صفحهٔ آبکشی دارد. این یاختهها هسته ندارند، اما زندهاند؛ زیرا سیتوپلاسم آنها از بین نرفته است. در کنار آوندهای آبکشِ نهاندانگان، یاختههای همراه قرار دارند. این یاختهها به آوندهای آبکش در ترابری شیرهٔ پرورده کمک میکنند (شکل ۱۸). همانطور که در شکل ۱۸ میبینید، دستههای فیبر، آوندها را در برگرفتهاند.
شکل ۱۷- آوندهای چوبی به شکلهای متفاوتی دیده میشوند.
شکل ۱۸- آوندهای چوبی و آبکشی در یک دستهٔ آوندی
فعالیت ۷
الف) سه سامانهٔ بافتی و انواع یاختههای سامانهٔ بافت زمینهای را با هم مقایسه کنید.
| سامانهها | انواع | محل | دیواره یاختهای | وظایف |
| پوششی | روپوست و پیراپوست | سطح اندامهای جوان و مسن | در اندامهای جوان سلولزی | محافظت از گیاه (مانع بیماریزاها و سرما و مانع تبخیر آب) |
| زمینهای | پارانشیم، کلانشیم و اسکلرانشیم | بین روپوست و بافت آوندی. معمولا زیر روپوست. بخشهای سخت و چوبی گیاه در دانه و میوه | دیواره نخستین نازک و چوبی نشده. دیواره نخستین ضخیم. دیواره پسین ضخیم و چوبی شده | ذخیره مواد، فتوسنتز، رشد و ترمیم گیاه. استحکام همراه انعطافپذیری و رشد گیاه. استحکام گیاه |
| آوندی | چوبی _ ابکشی | در بخش میانی یا محوری اندامهای گیاه | چوبی از جنس چوب و آبکشی از جنس سلولز | انتقال شیره خام و انتقال شیره پرورده |
ب) مقدار بافت آوند چوبی در ساقهٔ چوبی شده، به مراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است. این وضع چه اهمیتی برای گیاه دارد؟
نیاز گیاه به آوند چوبی بیش از آوند آبکش است؛ زیرا عامل اصلی انتقال شیره خام، مکشی است که در اثر تعرق از سطح گیاه ایجاد میشود. نیروی مکش تعرق آنقدر زیاد است که در یک روز گرم میتواند باعث کاهش قطر تنۀ یک درخت شود؛ هرچند این کاهش اندک است. اگر دیوارۀ آوندهای چوبی استحکام کافی نداشت بهراحتی در اثر مکش تعرق، له میشد.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی از خط به خط این گفتار برای شما آماده شده است. هر آزمون دارای ۱۰ سوال ۲ گزینهای است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در انواع آزمونهای آنلاین «گفتار سامانهٔ بافتی» بر لینک زیر کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
عالی
سلام استاد . یاخته درون پوست جزو کدام نوع یاخته های سامانه زمینه ای هست ( کلانشیم پارانشیم یا اسکرانشیم)
سلام و درود.
پارانشیمی.
They are living cells and the protoplasts are those of typical parenchyma cells.
Starch, tannin, mucilage and nuclei are frequently found in endodermal cells. Due to the presence of starch in the endodermal cells, it is also known as starch sheath. In stems, it is inconspicuous and found in the form of wavy layer, and in certain cases it becomes altogether obliterated, whereas in roots this layer is well-defined and circular in appearance.
منبع:
https://www.biologydiscussion.com/plant-tissues/tissue-system/top-4-types-of-ground-tissues-in-plants-with-diagram-botany/20340