دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار زیستشناسی چیست؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
ویرایش بر اساس کتاب 1402
گفتار 3. ساختار گیاهان
از دانه تا درخت
چگونه از دانهای کوچک، گیاهی چندین برابر بزرگتر یا درختی با چندین متر طول ایجاد میشود؟ چه چیزی سبب میشود که گیاهان، شاخه و برگ جدید تولید کنند؟ یا چرا از شاخه یا ساقهٔ جدا شده، گیاه کاملی ایجاد میشود؟
تا به اینجا دانستید که پیکر گیاه آوندی از سه سامانهٔ بافتی ساخته میشود. اما منشأ این سامانههای بافتی چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید به نوک ساقه و ریشه توجه کنیم.
در نوک ساقه و ریشه، یاختههای مریستمی وجود دارند که دائماً تقسیم میشوند و یاختههای مورد نیاز برای ساختن سامانههای بافتی را تولید میکنند. این یاختهها به طور فشرده قرار میگیرند. هستهٔ درشت آنها که در مرکز قرار دارد، بیشتر حجم یاخته را به خود اختصاص میدهد. در ادامه، انواع مریستم را بررسی میکنیم.
واژهشناسی
پارزای، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژه مریستم (Meristem) است. با استفاده از این واژه، واژههایی مانند پارزای نخستین و پارزای پسین ساخته میشود.
شکل ۱۹-الف) یاختههای مریستمی
مریستم نخستین ریشه: این مریستم نزدیک به انتهای ریشه قرار دارد و با بخش انگشتانهمانندی به نام کلاهک پوشیده میشود. کلاهک ترکیب پلیساکاریدی ترشح میکند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک میشود. یاختههای سطح بیرونی کلاهک به طور مداوم میریزند و با یاختههای جدید، جانشین میشوند. کلاهک، این مریستم را در برابر آسیبهای محیطی، حفظ میکند.
مریستم نخستین ساقه: این مریستم عمدتاً در جوانهها قرار دارد. جوانهها مجموعهای از یاختههای مریستمی و برگهای بسیار جواناند. رشد جوانهها علاوه بر افزایش طول ساقه، به ایجاد شاخهها و برگهای جدیدی نیز میانجامد. جوانهها را براساس محلی که قرار دارند در دو گروه جوانهٔ رأسی (انتهایی) و جوانهٔ جانبی قرار میدهند (شکل ۲۰).
مریستم نخستین علاوه بر جوانهها، در فاصلهٔ بین دو گره در ساقه یا شاخه نیز وجود دارد. گره، محلی است که برگ به ساقه یا شاخه متصل است.
نتیجهٔ فعّالیت مریستم نخستین، افزایش طول و تا حدودی عرض ساقه، شاخه و ریشه و نیز برگ و انشعابهای جدید ساقه و ریشه است. چون با فعّالیت این مریستم ساختار نخستین گیاه شکل میگیرد، به آن، مریستم نخستین میگویند.
شکل ۱۹-ب) نوک ریشه در مشاهده با میکروسکوپ نوری
شکل ۲۰-الف) مریستم ساقه در مشاهده با میکروسکوپ نوری، ب) ترسیمی از ساقه و محل مریستمها در آن.
فعالیت ۸
ساختار نخستین ساقه و ریشه
شکلهای زیر، ساختار نخستین ساقه و ریشه را در نوعی گیاه تک لپه و نوعی گیاه دو لپه نشان میدهد. برای مشاهدهٔ چگونگی قرارگیری سه سامانهٔ بافتی در ساختار نخستین گیاه، باید از ریشه و ساقه، برش تهیه کنیم.
الف) با توجه به تصاویر، ساختار نخستین این گیاهان را با هم مقایسه کنید.
ب) برای مشاهدهٔ ساختار نخستین ریشه و ساقه در گیاهان، با استفاده از میکروسکوپ نوری روش زیر را به کار گیرید.
وسایل و مواد لازم: میکروسکوپ نوری دو چشمی، تیغه و تیغک، تیغ تیز، شیشه ساعت، آب مقطر، ساقه و ریشه گیاه.
روش کار: در شیشه ساعت مقداری آب مقطر بریزید. با استفاده از تیغ، برشهای عرضی و نازک تهیه کنید و در شیشه ساعت قرار دهید. در استفاده از تیغ، نکات ایمنی را رعایت کنید!
برشها را با میکروسکوپ مشاهده کنید. برای مشاهده، ابتدا از بزرگنماییِ کم و سپس از بزرگنمایی بیشتر استفاده کنید. شکل برش عرضی را ترسیم و نامگذاری کنید.
برای مشاهدهٔ بهتر میتوانید برشها را با یک یا دو رنگ، رنگآمیزی کنید. برای این کار به محلول رنگبر، یا سفیدکننده، استیکاسید یک درصد (یا سرکه سفید رقیقشده)، رنگ کارمنزاجی و آبیمتیل نیاز دارید. برای رنگآمیزی، برشها را به ترتیب در هر یک از محلولهای زیر قرار دهید.
آب مقطر، محلول رنگبر (۱۵ تا ۲۰ دقیقه)، آب مقطر، استیکاسید رقیق (۱ تا ۲ دقیقه)، آب مقطر، آبیمتیل (۱ تا ۲ دقیقه)، آب مقطر، کارمنزاجی (۲۰ دقیقه)، آب مقطر.
پ) هر یک از بافتهای آوندی به چه رنگی در آمدهاند؟
مریستمهایی که بعداً عمل میکنند
تشکیل ساقهها و ریشههایی با قطر بسیار در نهاندانگان دولپهای نمیتواند حاصل فعّالیت مریستم نخستین در این گیاهان باشد. بنابراین باید مریستمهای دیگری باشند تا بتوانند با تولید مداوم یاختهها، بافتهای لازم برای این افزایش قطر را فراهم کنند. به این مریستمها که در افزایش ضخامت نقش دارند، مریستم پسین میگویند. دو نوع مریستم پسین در گیاهان دو لپهای وجود دارد.
کامبیوم چوبآبکش (آوندساز): این مریستم همانطور که از نامش پیداست، منشأ بافتهای آوندی چوب و آبکش است (شکل ۲۱). این مریستم بین آوندهای آبکش و چوب نخستین تشکیل میشود و آوندهای چوب پسین را به سمت داخل و آوندهای آبکش پسین را به سمت بیرون تولید میکند. مقدار بافت آوند چوبیای که این مریستم میسازد، بهمراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است.
شکل ۲۱- کامبیوم چوب آبکش در ساقه و ریشه
کامبیوم چوبپنبهساز: این کامبیوم که در سامانه بافت زمینهای ساقه و ریشه تشکیل میشود، به سمت درون، یاختههای پارانشیمی و به سمت بیرون، یاختههایی را میسازد که دیوارهٔ آنها بهتدریج چوبپنبهای میشود و در نتیجه، بافتی به نام بافت چوبپنبه را تشکیل میدهند (شکل ۲۳). چوب پنبه از ترکیبات لیپیدی و نسبت به آب نفوذناپذیر است. بافت چوبپنبه بافت مردهای است.
کامبیوم چوبپنبهساز و یاختههای حاصل از آن در مجموع پیراپوست (پریدرم) را تشکیل میدهند. پیراپوست در اندامهای مسن، جانشین روپوست میشود. پیراپوست به علت داشتن یاختههای چوبپنبهای شده، نسبت به گازها نیز نفوذناپذیر است، در حالی که بافتهای زیر آن زندهاند و برای زنده ماندن به اکسیژن نیاز دارند؛ به همین علت در پیراپوست مناطقی به نام عدسک ایجاد میشود (شکل ۲۲). در این مناطق یاختهها از هم فاصله دارند و امکان تبادل گازها را فراهم میکنند.
شكل ۲۲- الف) عدسک به صورت برآمدگی در سطح اندام مشاهده میشود، ب) عدسک در مشاهده با میکروسکوپ نوری.
واژهشناسی
لایهزای، مصوب فرهنگستان فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژه کامبیوم (Cambium) است. با استفاده از این واژه، واژههایی مانند لایهزای آوندی (Vascular Cambium) و لایهزای چوبپنبه (Cork Cambiun) ساخته میشود.
بیشتر بدانید
درختهای بدون کامبیوم!
تک لپهایها برخلاف دولپهایها مریستم پسین ندارند. اما درختانی مانند نخل و نارگیل تک لپهایاند. افزایش ضخامت در برخی از این گیاهان مربوط به بافتهای حاصل از مریستم نخستین است.
آنچه به عنوان پوست درخت میشناسیم، مجموعهای از لایههای بافتی است که از آوند آبکش پسین شروع میشود و تا سطح اندام ادامه دارد (شکل ۲۳). با کندن پوست درخت، كامبيوم آوندساز در برابر آسیبهای محیطی قرار میگیرد.
شکل ۲۳- برشی از ساقۀ درخت
فعّالیت ۹
الف) مریستم نخستین و پسین را بر اساس محل تشکیل و عملکرد با هم مقایسه کنید.
ب) در یک پژوهش گروهی، سه گیاه علفی در منطقه محل زندگی خود، انتخاب، ساختار ظاهری و بافتی آنها را گزارش کنید.
سازش با محیط
مساحت پهناوری از سرزمین ایران را مناطق خشک و کم آب تشکیل میدهند؛ اما در این مناطق انواعی از گیاهان زندگی میکنند. برای اینکه بدانیم این گیاهان چه ویژگیهای ساختاری متناسب با محیط دارند، ابتدا باید به این موضوع توجه کنیم که این گیاهان با چه مشکلاتی مواجهاند.
همانطور که از نام این مناطق پیداست، آب در این مناطق کم، و به همین علت پوشش گیاهی اندک است. تابش شدید نور خورشید و دمای بالا، به ویژه در روز، از ویژگیهای دیگر این مناطق است. در نتیجه، گیاهانی میتوانند در چنین مناطقی زندگی کنند که توانایی بالایی در جذب آب و نیز سازوکارهایی برای کاهش تبخیر آن داشته باشند.
روزنههایی در غار: خرزهره گیاهی است که بهطور خودرو در چنین مناطقی رشد میکند. پوستک در برگهای این گیاه ضخیم است و روزنههای آن در فرورفتگیهای غار مانندی قرار میگیرند. در این فرورفتگیها تعداد فراوانی کُرک وجود دارد. این کرکها با به دام انداختن رطوبت هوا، اتمسفر مرطوبی در اطراف روزنهها ایجاد میکنند و مانع خروج بیش از حدِّ آب از برگ میشوند (شکل 24).
شکل ۲۴- روزنهها در برگ خرزهره در فرورفتگیهای غار مانند قرار دارند.
بعضی گیاهان در این مناطق ترکیبهای پلیساکاریدی در واکوئولهای خود دارند. این ترکیبات مقدار فراوانی آب جذب میکنند و سبب میشوند تا آب فراوانی در واکوئولها ذخیره شود. گیاه در دورههای کم آبی از این آب استفاده میکند.
شما چه ویژگیهای دیگری میشناسید که به حفظ زندگی گیاهان در چنین محیطهایی کمک میکند؟
با توجه به اینکه کشور ما با مشکل کم آبی مواجه است، شناخت ساختار گیاهان، نقش مهمی در انتخاب گونههای گیاهی مناسب برای کشاورزی و توسعهٔ فضای سبز دارد.
شکل ۲۵- برگ گیاهی آبزی. به حفرههای بزرگ هوا توجه کنید.
زندگی در آب: بعضی گیاهان در آب و یا در جاهایی زندگی میکنند که زمانهایی از سال با آب پوشیده میشوند. این گیاهان با مشکل کمبود اکسیژن مواجهاند، به همین علت برای زیستن در چنین محیطهایی سازشهایی دارند. تشکیل فضاهایی در بافت پارانشیم ریشه، ساقه و برگ، از سازشهای چنین گیاهانی است (شکل 25).
جنگلهای حرّا در سواحل استانهای هرمزگان و سیستان و بلوچستان از بومسازگآنهای ارزشمند ایراناند. ریشههای درختان حرّا در آب و گل قرار دارند. درختان حرّا برای مقابله با کمبود اکسیژن، ریشههایی دارند که از سطح آب بیرون آمدهاند. این ریشهها با جذب اکسیژن، مانع از مرگ ریشهها به علت کمبود اکسیژن میشوند. به همین علت به این ریشهها، شُش ریشه میگویند (شکل 26).
فعالیت ۱۰
الف) با مراجعه به منابع معتبر، دربارهٔ ویژگیهای درخت حرّا، وضعیت جنگلهای حرّا در ایران، نقش این جنگلها در حفظ گونههای جانوری و زندگی مردم محلی، به صورت گروهی گزارشی ارائه دهید.
ب) در منطقهای که زندگی میکنید، آیا گیاهانی وجود دارند که با شرایط خاص آن منطقه سازگاریهایی داشته باشند؟ در صورت وجود چنین گیاهانی، گزارشی به صورت گروهی از این سازگاریها ارائه دهید.
شکل ۲۶- شش ریشههای درخت حرّا در سطح آب دیده میشوند.
بیشتر بدانید
زیستن در زمینهای شور!
گیاهانی که در زمینهای شور زندگی میکنند، میتوانند با جذب فقال سدیم، فشار اسمزی خود را بالاتر از فشار اسمزی محیط نگه دارند. بعضی از این گیاهان نمک را از سطح برگ دفع میکند.
بیشتر بدانید
گیاهشناسی در دوران اوج تمدن اسلامی
مسلمانان نقش چشمگیری در شکلگیری علم گیاهشناسی داشتهاند. آنها به منظور بهبود زندگی و تغذیه مردم در سرزمینهای اسلامی، توجه ویژهای به کشاورزی داشتند؛ از اینرو بهبود کشاورزی از محورهای اساسی در مطالعات گیاهشناسی دانشمندان در قلمرو حکومتی مسلمانان بود. کشاورزی مسلمانان در زمان خود، فعالیتی پیشرفته، دوستدار طبیعت و پرمحصول بود. یکی از این دانشمندان احمدبنداود دینوَرَی از گیاهشناسان پیشرو در قرن سوم هجری و زادهٔ شهر دینور ایران است. دینوری صدها گیاه را مطالعه و ویژگیهای آنها را در کتابی به نام کتابُ النبات مستند کرده است. این کتاب در زمان خود، منبعی برجسته و کاربردی برای شناخت گیاهان بود. شرح تنوع گیاهان و چگونگی رشد و نمو آنها از جمله تولید مثل و تشکیل میوه، این کتاب را در آن زمان به راهنمایی مهم و بینظیر در انتخاب مناسبترین و پرمحصولترین گیاهان برای کشاورزی و به منظور تأمین غذا تبدیل کرده بود.
علاوه بر نقش گیاهان در تأمین غذا، کاربردهای دارویی آنها نیز همواره مورد توجه بوده است. ابنسینا در کتاب قانون به معرفی خواص دارویی تعدادی از گیاهان پرداخته است. چیزی که گیاهشناسی دانشمندان مسلمان را از همتایان اروپایی خود متمایز میکرد، این بود که دانشمندان مسلمان در تدوین منابع صرفاً به نوشتهها و منابع پیشینیان اکتفا نمیکردند؛ بلکه از مشاهدات دقیق و تجربههای شخصی در تدوین این کتابها بهره میبردند. اهمیت تجربه نزد آنها به حدی بود که از باغها برای بررسی امکان کشت و پرورش گیاهان در اقلیمهای متفاوت نیز بهره میبردند.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی برای شما آماده شده است. آزمونهای گفتار از خط به خط آن طراحی شدهاند و هر یک دارای ده پرسش دو گزینهای است؛ اما آزمونهای فصل، چهار گزینهای هستند و هر یک از آنها دارای بیست پرسش است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در این آزمونها بر لینک مربوطه کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
عالی