نوروگلی: آستروسیت‌ها، الیگودندروسیت‌ها و میکروگلی‌ها؛ سلول‌های اپاندیمی

نوروگلی (Neuroglia)

سلول‌های نوروگلی یا گلیال (Glial Cells)، سلول‌های پشتیبان بافت عصبی در سیستم عصبی مرکزی محســوب می‌شوند. به طور کلی ســلول‌های گلیال برای تغذیه، فعالیت و حفظ سلول‌های عصبی ضروری هستند. سلول‌های گلیال برخلاف سلول‌های عصبی دارای قدرت تقسیم هستند و در محل آسیب‌ها تکثیر یافته و تشکیل نوعی بافت جوشگاهی می‌دهند.
ســلول‌های گلیال بر حســب خصوصیات مورفولوژیک به سه دســته آستروسیت‌ها، الیگودندروسیت‌ها و میکروگلی‌ها تقسیم می‌شوند.

شکل ۵-۳. دو نوع اصلی نوروگلیای موجود در CNS

آستروسیت‌ها (Astrcoyres)

ســلول‌هایی ســتاره‌ای‌شــکل و دارای هســته‌ای کروی یا بیضوی، کمرنگ با زوائد سیتوپلاســمی فراوان هســتند. این ســلول‌ها در حد فاصل نورون‌ها دیده می‌شوند و زوائد اغلب آنها با انتهای اتســاع یافته خــود (Astrocyte Foot) به رگ‌های خونی، جسم سلولی و زوائد نورون‌ها و نرم‌شامه می‌چسبد. محل اتصال پاهای آستروسیتی به نرم‌شامه، غشاء محدودکننده گلیال نیز نامیده می‌شود. با توجه به موقعیت سلول‌های آستروســیت که بین نورون‌ها و رگ‌های خونی قرار دارند، عقیده بر این است که این ســلول‌ها در تغذیه و مبادله مواد بین خون و ســلول‌های عصبــی دخیل‌اند. با توجه به وجود اتصالات منفذدار بین آستروســیت‌ها عقیده بر این اســت که این سلول‌های شــبکه‌ای را به وجود می‌آورند که در انتقال اطلاعــات از نقطه‌ای به نقطه دیگر نقش دارد. آستروســیت‌ها هم چنین با داشتن رســپتور نسبت به هورمون‌ها و واسطه‌های متعدد، می‌توانند نسبت به محرک‌های محیطی عکس‌العمل نشان دهند. آستروسیت‌ها همچنین نوروترانســمیترهای اضافی را جذب و یا با تولید فاکتورهای نوروتروفیک، در بقاء و فعالیت نورون‌ها موثرند. در مواقع آســیب سیستم عصبی مرکزی، آستروسیت‌ها تکثیر یافته و بافت جوشگاهی را به وجود می‌آورند.
آستروســیت‌ها به دو نوع پروتوپلاسمیک و رشته‌ای تقسیم می‌شوند. آستروسیت‌های پروتوپلاسمیک حاوی زوائد کوتاه و فراوان هستند و در ماده خاکستری اعصاب مرکزی دیده می‌شوند. آستروسیت‌های رشته‌ای حاوی زوائد بلند و نازک هستند که در مقایسه با آستروســیت‌های پروتوپلاسمیک دارای زوائد کمتر و هســته کوچک‌تر می‌باشند.
آستروسیت‌های رشته‌ای عمدتا در ماده سفید اعصاب مرکزی دیده می‌شوند.

الیگودندروسیت‌ها (Oligodendrocytes)

سلول‌هایی هستند کوچک‌تر از آستروســیت‌ها که در مقایسه با آستروسیت‌ها دارای هســته‌های کوچک و متراکم و زوائد بسیار کمتر می‌باشند. الیگودندروسیت‌ها هم در ماده خاکستری و هم در ماده سفید یافت می‌شوند. این سلول‌ها معادل سلول‌های شوان اعصاب محیطی هستند و سنتز غلاف میلین در اعصاب مرکزی را عهده‌دار می‌باشند.
با این تفاوت که هر الیگودندروســیت با زوائد خود میلین‌سازی چندین رشته عصبی را عهده‌دار می‌باشد. 

میکروگلی‌ها (Microglia)

کوچکتر از آستروســیت‌ها و الیگودندروسیت‌ها هستند و از این نظر متفاوت از سایر سلول‌های گلیال می‌باشند. هسته سلول‌ها دوکی و تیزه و زوائد آنها کوتاه و منشعب و نامنظم می‌باشــند. میکروگلی‌ها هم در ماده ســفید و هم در ماده خاکســتری یافت می‌شوند و به عنوان فاگوسیت سیستم عصبی مرکزی عمل می‌کنند.

سلول‌های اپاندیمی (Ependymal): به صورت اپیتلیوم سطح داخلی کانال مرکزی نخاع، بطن‌های مغزی و ســطح شــبکه کوروئید را می‌پوشــانند. سلول‌های اپاندیمی که شــبکه کوروئید را پوشانده‌اند در ترشح مایع مغزی-نخاعی نقش دارند و در سایر جاها حرکت مژه آنها به حرکت مایع مغزی-نخاعی کمک می‌کند.

شکل ۶-۳  تصویر بالا انواع آستروسیت‌ها و تصویر پایین انواع دیگر نوروگلی را نشان می‌دهد.

تومورهای سیســتم عصبی به علت غیرقابل تقسیم بودن نورون‌ها، از سلول‌های گلیال به وجود می‌آیند که در سیستم عصبی مرکزی، گلیوما نامیده می‌شوند. همچنین منشا تومورهای سیستم عصبی محیطی، سلول‌های شوان می‌باشند که به این تومورها شوانما می‌گویند.

پایانه‌های اعصاب حسی و حرکتی (Endings Motor and Sensory Nerve) 

منظور از پایانه عصبی ساختمانی است که در انتهای آکسون و دندریت و در محل سیناپس آنها با بافت‌های مختلف مشاهده می‌گردد.

پایانه‌های اعصاب حرکتی در محل ختم آکسون نورون‌های حرکتی به عضلات مخطط و صاف دیده می‌شوند.

پایانه‌های اعصاب حســی مربوط به انتهای دندریتی می‌باشــند و در واقع گیرنده‌های حسی (Sensory Receptors) محسوب می‌گردند. پایانه‌های اعصاب حسی قادرند تحریکات مختلف ناشی از حرارت، فشار، لمس، صدا، نور و درد را به تکانه عصبی (Nerve Impulse) تبدیل و برای تجزیه و تحلیل به سیستم عصبی مرکزی منتقل نمایند.

ســاختمان پایانه اعصاب حســی در عضلات مخطط تحت عنوان دوک عضلانی و در تاندون تحت عنوان ارگان تاندونی گلژی وجود دارند.

پایانه‌های اعصاب حسی در ارگان‌های چشایی، بویایی، شنوایی و بینایی در فصول مربوطه توضیح داده خواهند شد. در این قسمت به توصیف ساختمان پایانه‌های اعصاب حسی در بافت‌های همبندی و پوششــی اکتفا خواهد شد. به طور کلی، پایانه‌های اعصاب حسی از نظر شکل ظاهری به دو دسته پایانه‌های عصبی آزاد (Free Nerve Endings) و پایانه‌های عصبی کپسول‌دار (Encapsulated Nerve Endings) تقسیم می‌گردند. پایانه‌های عصبی آزاد، انشــعابات انتهایی دندریت‌های بدون میلین هســتند که در حد فاصل ســلول‌های پوششی ارگانهای مختلف، اپیدرم پوست و غشاءهای مخاطی دیده می‌شوند و گیرنده‌های درد، حرارت و فشار به شمار می‌روند.

پایانه‌های عصبی کپسول‌دار، در انتهای دندریت‌های میلین‌دار مشاهده می‌گردند که در محل پایانه، دندریت میلین خود را از دست داده و به وسیله کپسولی از بافت همبند احاطه می‌گردد.

مهمترین پایانه‌های عصبی کپسول‌دار عبارتند از: اجسام پاچینی (Pacinian Corpuscles) که برای دریافت فشار و لمس بوده و به تعداد فراوان در لایه‌های عمقی پوست و همچنین در زیر غشاهای مخاطی، ملتحمه چشم، قلب، پانکراس، روده بند و ضریع یافت می‌شوند.

جسمک پاچینی از نظر ساختمانی متشکل از رشته‌ای عصبی است که میلین خود را از دست داده و توسط یک ردیف سلول شوان پهن احاطه گردیده و در اطراف نیز بافت همبند به صورت لایه لایه قرار گرفته است.

اجسام مایسنر (Meissner^,s Corpuscles): بــرای دریافت لمس و فشار می‌باشند و در کف دســت و پا و انتهاهای انگشتان به تعداد زیاد دیده می‌شوند. هر جسم مایسنر عبارت از ساختمانی است دوکی شــکل که در محور طولی آن انتهای بدون میلین و مارپیچ دندریت به وسیله سلول‌های پهن شده شوان و بافت همبند محصور شده است.
اجســام رافینی و کروز (Krause and Ruffinis Endings): گیرنده‌های مکانیکی (لمس و فشار) دیگری هستند که در بافت همبند قسمت‌های مختلف یافت می‌شوند و از نظر ساختمانی شبیه اجسام پاچینی بوده ولی کوچکتر از آنها می‌باشند.