کتاب بیماری های مغز و اعصاب آینده نگاران مغز؛ سردردهای اپیزودیک تنشی

سردرد تنشی

تعریف:
سردرد تنشی یک سردرد مزمن (Chronic Headache) و در عین حال شایع‌ترین نوع سردرد (Most Common Type of Headache) محسوب می‌شود. در این نوع سردرد، برخلاف میگرن، علائم فوکال نورولوژیک (Focal Neurological Symptoms) مانند اختلال بینایی یا ضعف اندام‌ها و همچنین علائم گوارشی میگرن (Migraine-associated Gastrointestinal Symptoms) مانند تهوع و استفراغ دیده نمی‌شود.

اپیدمیولوژی:
این نوع سردرد در زنان شایع‌تر است و بیشترین میزان بروز آن در میانسالی (Middle Age) گزارش شده است. با این حال، امکان بروز آن در هر سنی وجود دارد و افراد در دوران نوجوانی، بزرگسالی و سالمندی نیز ممکن است به این سردرد مبتلا شوند.

فیزیولوژی و پاتوفیزیولوژی:
یکی از فرضیه‌های اصلی در فیزیولوژی سردرد تنشی، پایین بودن آستانه درد (Low Pain Threshold) در نتیجه افزایش حساسیت مرکزی (Central Sensitization) است. این افزایش حساسیت به پیام‌های درد، موجب می‌شود حتی تحریکات غیرآزاردهنده نیز به‌صورت درد تجربه شوند.
در گذشته تصور می‌شد که تنش عضلانی (Muscle Tension) ناشی از استرس روانی (Psychological Stress) علت اصلی سردرد تنشی است. هرچند امروزه نقش استرس همچنان مهم تلقی می‌شود، ولی یافته‌های جدید بر مکانیسم‌های پیچیده‌تری از جمله درگیری نوروشیمیایی در سیستم درد مرکزی تأکید دارند.

تظاهرات بالینی سردرد تنشی (Clinical Manifestations of Tension-type Headache)

۱. محل سردرد (Location of Pain):
در سردرد تنشی، درد معمولاً دو طرفه (Bilateral) است و می‌تواند نواحی پس‌سری (Occipital)، گردنی (Cervical)، گیجگاهی (Temporal) یا پیشانی (Frontal) را درگیر کند. برخلاف میگرن که اغلب یک‌طرفه است، سردرد تنشی معمولاً در دو طرف سر احساس می‌شود.

۲. کیفیت درد (Character of Pain):
درد معمولاً به صورت احساس فشار (Pressure-like Pain)، درد مبهم (Dull Pain)، سفتی (Stiffness) یا وجود یک باند دور سر (Band-like Sensation) توصیف می‌شود. این توصیفات کاملاً تیپیک و راهگشا در افتراق سردرد تنشی از میگرن هستند.

۳. مدت سردرد (Duration of Headache):
مدت زمان سردرد متغیر است و ممکن است از ۳۰ دقیقه تا چند روز ادامه یابد. این ویژگی نشان می‌دهد که سردرد تنشی می‌تواند هم به‌صورت اپیزودیک و هم مزمن ظاهر شود.

۴. شدت درد (Intensity of Pain):
شدت درد ممکن است در طول روز تغییر کند یا ثابت بماند، اما به طور معمول آن‌قدر شدید نیست که باعث اختلال در خواب (Sleep Disturbance) شود؛ این یک نکته افتراقی مهم نسبت به سردردهای میگرنی است که گاهی موجب بیدار شدن فرد از خواب می‌شوند.

۵. علائم همراه (Associated Symptoms):
در سردرد تنشی، برخلاف میگرن، تهوع (Nausea)، استفراغ (Vomiting)، فتوفوبی (Photophobia) و فنوفوبی (Phonophobia) وجود ندارد. همچنین، این سردرد با فعالیت فیزیکی تشدید نمی‌شود، که ویژگی افتراقی دیگری با میگرن محسوب می‌شود.

۶. بیماری‌های زمینه‌ای و روان‌پزشکی (Comorbid Conditions):
سردرد تنشی ارتباط نزدیکی با افسردگی (Depression) و اضطراب (Anxiety) دارد. بیماران ممکن است از لحاظ روان‌شناختی درگیر باشند و این وضعیت زمینه را برای بروز سردردهای مزمن فراهم می‌کند.

۷. شباهت با میگرن در موارد مزمن (Migraine-like Features in Chronic Cases):
در موارد طول کشیده یا مزمن، سردرد تنشی ممکن است بعضی از ویژگی‌های میگرن مانند درد یک‌طرفه (Unilateral Pain) و ضربان‌دار بودن (Pulsatile Quality) را نیز نشان دهد، که گاهی تشخیص را چالش‌برانگیز می‌کند.

۸. بیماری‌های همراه دیگر (Associated Sleep Disorders):
بیماران ممکن است دچار اختلالات خواب (Sleep Disorders) مانند آپنه خواب (Sleep Apnea) یا سندرم پای بی‌قرار (Restless Legs Syndrome) باشند. درمان این بیماران با داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (Tricyclic Antidepressants) مانند آمی‌تریپتیلین می‌تواند مؤثر باشد و باعث بهبود کیفیت زندگی آن‌ها گردد.

تشخیص افتراقی سردرد تنشی (Differential Diagnosis of Tension-type Headache)

۱. آرتریت تمپورال (Temporal Arteritis):
در بیماران مسن که با شکایت از سردرد تنشی (Tension-type Headache) مراجعه می‌کنند، همواره باید احتمال وجود آرتریت تمپورال (Giant Cell Arteritis) را در نظر گرفت. این بیماری التهابی عروق تمپورال می‌تواند با سردرد تظاهر یابد و در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، خطر کوری (Blindness) را در پی دارد. بنابراین، جهت رد (Rule Out) این تشخیص، اندازه‌گیری ESR (Erythrocyte Sedimentation Rate) ضروری است. افزایش ESR می‌تواند نشانه‌ای از التهاب فعال باشد.

۲. ضایعات اینتراکرانیال (Intracranial Lesions):
در بیمارانی با سن بالای ۵۰ سال که دچار سردرد هستند، همواره باید به احتمال تومورهای مغزی یا سایر ضایعات داخل جمجمه‌ای (Intracranial Lesions) اندیشید. برای رد این موارد، انجام تصویربرداری مغز مانند CT اسکن یا MRI (Brain CT or MRI) اندیکاسیون دارد. هرگونه تغییر الگوی سردرد، شروع ناگهانی، یا وجود علائم نورولوژیک همراه می‌تواند احتمال ضایعات مغزی را افزایش دهد.

۳. آرتروز گردن (Cervical Spondylosis):
در بیمارانی که همراه با سردرد، دچار اسپاسم و درد عضلات گردن و پس‌سری (Occipital Pain) هستند، باید به احتمال آرتروز گردن (Cervical Osteoarthritis) توجه کرد. این بیماران ممکن است دردهای انتشاری به سر داشته باشند که با حرکات گردن تشدید می‌شود. معاینه دقیق مهره‌های گردنی (Cervical Vertebrae Examination) و انجام رادیوگرافی ستون فقرات گردنی (Cervical Spine X-ray) می‌تواند در تشخیص این علت کمک‌کننده باشد.

درمان سردرد تنشی (Treatment of Tension-type Headache)

۱. درمان موارد خفیف و گهگاهی (Mild and Episodic Cases):
در موارد خفیف که سردرد به‌صورت گهگاهی و گذرا بروز می‌کند، می‌توان از داروهای ساده مانند استامینوفن (Acetaminophen) یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن استفاده کرد. این داروها در کاهش درد حاد مؤثرند و معمولاً تحمل‌پذیری خوبی دارند.

علاوه بر دارو، استراحت کافی، تکنیک‌های تمدد اعصاب، و فعالیت‌های ورزشی سبک می‌توانند در کاهش شدت و دفعات سردرد مؤثر باشند. تمرینات کششی، یوگا، و ماساژ گردن نیز در برخی بیماران مفید واقع می‌شوند.

۲. درمان موارد مزمن (Chronic Cases):
در بیمارانی که دچار سردرد تنشی مزمن (Chronic Tension-type Headache) هستند، یعنی سردرد به‌صورت مداوم یا بسیار مکرر اتفاق می‌افتد، استفاده از درمان‌های پیشگیرانه (Prophylactic Therapy) توصیه می‌شود.

مؤثرترین دارو در این شرایط، آمی‌تریپتیلین (Amitriptyline) است که یک داروی ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (Tricyclic Antidepressant) محسوب می‌شود. این دارو با کاهش حساسیت مرکزی به درد (Central Sensitization) موجب کاهش دفعات و شدت سردرد می‌شود. دوز معمول آن بین ۱۵ تا ۱۵۰ میلی‌گرم در روز است که بهتر است به‌صورت یکجا و هنگام خواب مصرف شود تا عوارض خواب‌آور آن مدیریت شود.

اگر آمی‌تریپتیلین کنتراندیکه (Contraindicated) باشد یا بیمار آن را تحمل نکند، می‌توان از سایر داروهای سه‌حلقه‌ای مانند نورتریپتیلین (Nortriptyline) یا از داروهای ضدصرع (Anticonvulsants) مانند گاباپنتین (Gabapentin) و توپیرامات (Topiramate) استفاده کرد.

نکات مهم در درمان:

• ارگوتامین (Ergotamine) و پروپرانولول (Propranolol) در درمان سردرد تنشی مؤثر نیستند و نباید استفاده شوند، زیرا کاربرد آن‌ها بیشتر در میگرن (Migraine) است.

• همچنین، توصیه می‌شود از داروهای حاوی کدئین (Codeine-containing Medications) اجتناب شود، چرا که ممکن است به وابستگی دارویی (Drug Dependence) منجر شوند و موجب سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو (Medication Overuse Headache) گردند.

جمع‌بندی:

سردرد تنشی یک اختلال بسیار شایع با تظاهرات ساده و غیرپیچیده است که در آن خبری از علائم نورولوژیک یا گوارشی میگرنی نیست. شناخت دقیق تفاوت آن با سایر انواع سردرد، به‌ویژه میگرن، برای تشخیص دقیق و درمان مؤثر ضروری است. همچنین توجه به عوامل استرس‌زا و کاهش آن‌ها در کنار مداخلات دارویی یا غیردارویی، نقش مهمی در پیشگیری و کنترل سردرد تنشی ایفا می‌کند.

سردرد تنشی یک اختلال شایع با تظاهرات بالینی مشخص و قابل افتراق از میگرن است. شناخت دقیق محل و کیفیت درد، نبود علائم همراه کلاسیک میگرن، و ارتباط با اختلالات روان‌پزشکی می‌تواند پزشک را در تشخیص صحیح و درمان مناسب هدایت کند. استفاده از رویکردهای روان‌درمانی، اصلاح سبک زندگی، و در برخی موارد مداخلات دارویی مانند داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، بخش مهمی از مدیریت این بیماران را تشکیل می‌دهد.

برای تشخیص صحیح سردرد تنشی، لازم است ابتدا سایر علل مهم و گاه خطرناک سردرد، نظیر آرتریت تمپورال، ضایعات اینتراکرانیال و آرتروز گردن، به دقت بررسی و در صورت لزوم با استفاده از آزمایشات پاراکلینیکی و تصویربرداری‌های مغزی و ستون فقرات، رد شوند. این ارزیابی دقیق کمک می‌کند تا از تأخیر در تشخیص بیماری‌های جدی جلوگیری شده و بیمار درمان مناسب دریافت کند.

درمان سردرد تنشی بسته به شدت و مزمن بودن آن متفاوت است. موارد خفیف معمولاً با مسکن‌های ساده و تغییر سبک زندگی بهبود می‌یابند، اما موارد مزمن نیاز به درمان دارویی پیشگیرانه دارند که آمی‌تریپتیلین گزینه اصلی در این زمینه است. استفاده هوشمندانه از دارو و اجتناب از درمان‌های بی‌اثر یا پرخطر مانند ارگوتامین و کدئین از اصول اساسی مدیریت موفق این نوع سردرد است.

پرسش‌هایی درباره سردرد تنشی

در مورد سردردهای اپیزودیک تنشی (Tension) تمام عبارات زیر صحیح است، بجز: 
(پرانترنی اسفند ۹۷ – قطب ۲ کشوری [ دانشگاه تبریز])
الف) طول مدت آن از نیم ساعت تا چند روز متفاوت است.
ب) با فتوفوبی و یا فنوفوبی همراه است.
ج) ماهیت فشارنده و غیر ضرباندار دارد.
د) معمولاً دوطرفه و ژنرالیزه است.