تأثیر کرونا بر سلامت روان کودکان؛ از اضطراب و افسردگی تا تغییرات مغز در حال رشد
کرونا چگونه مغز و روان کودکان را تحت تأثیر قرار داد؟ از اضطراب و افسردگی تا اثرات استرس مزمن بر مغز در حال رشد
کرونا فقط یک بیماری تنفسی نبود؛ وقتی همهگیری به تجربهای برای مغز در حال رشد تبدیل شد
همهگیری کووید-۱۹ را نمیتوان صرفاً با تعداد مبتلایان، بستریها و مرگومیرها توصیف کرد. یکی از عمیقترین پیامدهای این بحران، تغییری بود که در محیط روانی، اجتماعی و رشدی کودکان و نوجوانان ایجاد شد؛ نسلی که مغز آنها هنوز در حال شکلگیری بود و برای رشد سالم به امنیت، ارتباط اجتماعی، بازی، آموزش، خواب منظم و تعامل پایدار با والدین و همسالان نیاز داشت.
در سالهای نخست همهگیری، توجه عمومی عمدتاً بر عوارض جسمانی SARS-CoV-2 متمرکز بود. با گذشت زمان روشنتر شد که برای بسیاری از کودکان، مسئله فقط ابتلا یا عدم ابتلا به ویروس نبود؛ بلکه مجموعهای از عوامل ثانویه مانند قرنطینه، تعطیلی مدارس، کاهش فعالیت بدنی، انزوای اجتماعی، اختلال خواب، اضطراب والدین، مشکلات اقتصادی خانواده، سوگ، خشونت خانگی و مواجهه مداوم با اخبار تهدیدکننده نیز میتوانست سلامت روان آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
شواهد پژوهشی بعدی این نگرانی را تا حد زیادی تأیید کردند. یک فراتحلیل از مطالعات طولی نشان داد که پس از آغاز همهگیری، علائم اضطراب و افسردگی در کودکان و نوجوانان افزایش یافته است؛ البته شدت این تغییر در زمانها و مناطق مختلف یکسان نبود و ناهمگونی قابل توجهی میان مطالعات وجود داشت.
بنابراین، اگر بخواهیم با زبان علوم اعصاب سخن بگوییم، پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا کرونا روی روان کودکان اثر گذاشت؟» بلکه باید بپرسیم:
کدام مسیرهای زیستی، روانشناختی و اجتماعی باعث شدند برخی کودکان آسیبپذیرتر شوند و برخی دیگر انعطافپذیری بیشتری نشان دهند؟
آیا «بیماریهای روحی ناشی از کرونا واکسن ندارند» عبارت دقیقی است؟
عنوان تاریخی «بیماریهای روحی ناشی از کرونا واکسن ندارد» از نظر رسانهای اثرگذار است، اما از نظر علمی نیازمند اصلاح است.
واکسنهای کووید-۱۹ برای پیشگیری از عفونت و بهویژه کاهش خطر بیماری شدید طراحی شدهاند؛ اما واکسن، درمان مستقیم اختلالاتی مانند اختلال اضطراب، افسردگی، اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یا سایر اختلالات روانپزشکی نیست.
از سوی دیگر، نمیتوان هر مشکل روانی ایجادشده در دوران همهگیری را مستقیماً به خود ویروس نسبت داد. این تمایز بسیار مهم است.
یک کودک ممکن است:
به SARS-CoV-2 مبتلا شده باشد؛
بدون ابتلا، قرنطینه و انزوای اجتماعی را تجربه کرده باشد؛
یکی از اعضای خانواده را از دست داده باشد؛
با مشکلات اقتصادی خانواده مواجه شده باشد؛
اضطراب والدین را بهطور مداوم مشاهده کرده باشد؛
مدرسه و ارتباط با همسالان را از دست داده باشد؛
یا ترکیبی از تمام این عوامل را تجربه کرده باشد.
بنابراین بهتر است از مفهوم پیامدهای روانی و عصبیرشدی همهگیری کووید-۱۹ استفاده کنیم، نه اینکه همه این پیامدها را مستقیماً «بیماری ناشی از ویروس» بدانیم.
این تمایز، یکی از مهمترین اصلاحات علمی در روایتهای مربوط به سلامت روان کودکان پس از کروناست.
مغز کودک چرا در برابر بحران آسیبپذیرتر است؟
مغز کودک یک سیستم ایستا نیست؛ بلکه دائماً در حال نوروپلاستیسیته (Neuroplasticity)، یادگیری و سازماندهی مجدد شبکههای عصبی است.
در دوران کودکی و نوجوانی، مدارهای مربوط به تنظیم هیجان، کنترل تکانه، تصمیمگیری، توجه و تعامل اجتماعی هنوز در حال بلوغ هستند. بهخصوص شبکههای پیشپیشانی و ارتباط آنها با ساختارهایی مانند آمیگدال (Amygdala) و هیپوکامپ (Hippocampus) در حال تکاملاند.
به همین دلیل، کودک الزاماً همان تجربهای را که یک بزرگسال از یک بحران دارد تجربه نمیکند.
بزرگسال ممکن است بتواند بگوید:
«این وضعیت موقتی است.»
اما کودک ممکن است نتواند چنین چارچوب زمانی و شناختی پیچیدهای ایجاد کند.
برای او، تعطیلی مدرسه ممکن است به معنای «دیگر مدرسهای وجود ندارد» باشد؛ دوری از مادربزرگ ممکن است به معنای «شاید دیگر او را نبینم» تعبیر شود و شنیدن مکرر عبارت «افراد مسن ممکن است بمیرند» ممکن است مستقیماً با تصویر پدربزرگ یا مادربزرگ پیوند بخورد.
در اینجا مفهوم مهمی در علوم اعصاب رشد مطرح میشود:
ظرفیت تنظیم شناختی و هیجانی کودک متناسب با سن اوست و هنوز به بلوغ کامل نرسیده است.
بنابراین، کودک برای تنظیم هیجان خود تا حد زیادی به همتنظیمی هیجانی (Emotional Co-regulation) با بزرگسالان وابسته است.
اضطراب والدین چگونه به کودک منتقل میشود؟
یکی از مهمترین یافتههایی که در تحلیل سلامت روان کودکان نباید نادیده گرفته شود، نقش محیط خانوادگی است.
کودک فقط به محتوای کلمات والدین توجه نمیکند؛ بلکه لحن صدا، حالت چهره، رفتار، میزان تحریکپذیری، الگوی خواب و حتی نحوه واکنش والدین به اخبار را نیز مشاهده میکند.
اگر والد دائماً اخبار مرگومیر را دنبال کند، درباره آینده فاجعهسازی کند و دائماً بگوید:
«نمیدانم چه اتفاقی قرار است بیفتد.»
کودک ممکن است همان جهان را بهعنوان محیطی ناامن درونیسازی کند.
پژوهشها نیز نشان دادهاند که مشکلات روانی کودکان در دوران همهگیری با عواملی مانند استرس والدین، مشکلات اقتصادی، کاهش فعالیت بدنی، اختلال خواب، افزایش زمان صفحهنمایش و کاهش ارتباط اجتماعی ارتباط داشته است. در مقابل، رابطه مثبت والد-کودک، تابآوری والدین و حمایت اجتماعی از عوامل محافظتی بودهاند.
بنابراین سلامت روان کودک را نمیتوان از سلامت روان خانواده جدا کرد.
فقر، ناامنی اقتصادی و خشونت؛ بخش پنهان بحران روانی کرونا
یکی از مهمترین نکات متن اولیه، اشاره به مشکلات اقتصادی خانوادهها بود؛ نکتهای که با شواهد جدید نیز همخوانی دارد.
کاهش درآمد، بیکاری، مشکلات مسکن و ناامنی غذایی میتوانند استرس مزمن خانوادگی ایجاد کنند. وقتی این فشار طولانی میشود، ظرفیت والدین برای پاسخگویی آرام و حساس به نیازهای کودک نیز ممکن است کاهش یابد.
در چنین شرایطی ممکن است یک چرخه معیوب ایجاد شود:
فشار اقتصادی ← افزایش استرس والدین ← تعارض خانوادگی ← کاهش احساس امنیت کودک ← افزایش اضطراب و مشکلات رفتاری کودک
و این چرخه میتواند در خانوادههای آسیبپذیر شدیدتر باشد.
مطالعات نظاممند نیز نشان دادهاند که پیامدهای روانی همهگیری در کودکان بهشدت با نابرابریهای اجتماعی-اقتصادی ارتباط داشته و کودکان خانوادههای کمبرخوردار در برخی مطالعات آسیبپذیری بیشتری نشان دادهاند.
پس وقتی درباره «مغز کودک در دوران کرونا» صحبت میکنیم، نباید فقط به ویروس نگاه کنیم؛ باید اکوسیستم رشد کودک را ببینیم.
وقتی بازی، مدرسه و دوست از کودک گرفته میشود چه اتفاقی میافتد؟
برای بزرگسال، بازی ممکن است فعالیتی تفریحی تلقی شود؛ اما برای کودک، بازی بخشی از فرایند رشد است.
بازی، تعامل با همسالان، فعالیت بدنی، مدرسه و تجربه استقلال همگی در رشد مهارتهای شناختی و اجتماعی نقش دارند.
تعطیلی مدارس و کاهش ارتباط اجتماعی بنابراین فقط به معنای از دست دادن کلاس درس نبود.
این تغییر میتوانست:
فعالیت بدنی را کاهش دهد؛
خواب را مختل کند؛
زمان استفاده از صفحهنمایش را افزایش دهد؛
فرصت تعامل اجتماعی را کاهش دهد؛
احساس تنهایی را افزایش دهد؛
و ساختار روزانه کودک را برهم بزند.
یک فراتحلیل درباره کودکان نشان داد که اقدامات قرنطینهای با پیامدهای منفی سلامت روان همراه بودند، هرچند اندازه اثر کلی نسبتاً کوچک بود و تغییرات خواب نیز مشاهده شد.
از این منظر، روتین روزانه (Daily Routine) فقط یک توصیه تربیتی ساده نیست؛ بلکه میتواند نوعی چارچوب پیشبینیپذیر برای مغز در شرایط عدم قطعیت ایجاد کند.
چرا اضطراب کودک همیشه شبیه اضطراب بزرگسال نیست؟
کودک ممکن است نتواند بگوید:
«من دچار اضطراب هستم.»
اما ممکن است:
ناخنهایش را بجود؛
شبها دچار بیاختیاری ادرار شود؛
بیشتر گریه کند؛
تحریکپذیر شود؛
پرخاشگری نشان دهد؛
کابوس ببیند؛
خوابش مختل شود؛
اشتهایش تغییر کند؛
به والدین وابستهتر شود؛
از مدرسه یا جدایی از والدین بترسد؛
یا بهطور غیرمعمولی ساکت و منزوی شود.
بنابراین یکی از خطاهای مهم این است که سلامت روان کودک را فقط با سؤال «آیا ناراحتی؟» ارزیابی کنیم.
علائم اضطراب و افسردگی در کودکان میتوانند به شکل علائم رفتاری، جسمانی، خواب، تغذیه، عملکرد تحصیلی و تعامل اجتماعی ظاهر شوند.
مطالعات انجامشده در دوران همهگیری نیز افزایش طیفی از علائم اضطرابی، افسردگی، استرس، تنهایی و تغییرات رفتاری را گزارش کردهاند.
آیا استرس مزمن میتواند بر مغز در حال رشد اثر بگذارد؟
از منظر علوم اعصاب، این بخش اهمیت ویژهای دارد.
استرس یک واکنش طبیعی و حتی ضروری است. فعال شدن محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA axis) و آزاد شدن هورمونهایی مانند کورتیزول بخشی از سازوکار طبیعی پاسخ بدن به تهدید است.
مشکل زمانی ایجاد میشود که سیستم استرس بهطور مداوم و بدون فرصت کافی برای بازگشت به حالت پایه فعال بماند.
در ادبیات علوم اعصاب رشد، از این وضعیت با مفاهیمی مانند استرس سمی (Toxic Stress) یاد میشود؛ بهویژه هنگامی که کودک با استرس شدید یا مکرر و بدون حمایت کافی بزرگسال مواجه باشد.
البته نباید از این مفهوم برای نتیجهگیری سادهانگارانه استفاده کرد که «کرونا مغز کودکان را تخریب کرد».
چنین ادعایی با شواهد موجود قابل دفاع نیست.
آنچه شواهد از آن حمایت میکنند این است که استرس مزمن، اختلال خواب، انزوای اجتماعی، کاهش فعالیت بدنی و مشکلات خانوادگی میتوانند بر مسیرهای تنظیم هیجان، رفتار و رشد کودک اثر بگذارند و شدت این اثرات به عوامل متعدد فردی و محیطی وابسته است.
کرونا و افزایش اضطراب و افسردگی؛ شواهد چه میگویند؟
اکنون که از نخستین سالهای همهگیری فاصله گرفتهایم، میتوانیم تصویر دقیقتری داشته باشیم.
یک مرور نظاممند از ۳۵ مطالعه و بیش از ۶۵ هزار کودک و نوجوان گزارش کرد که اضطراب، افسردگی، تنهایی، استرس و نگرانی از شایعترین مشکلات روانی گزارششده در مطالعات دوران همهگیری بودند.
مرور چتری دیگری که ۲۴ مرور نظاممند را بررسی کرد نیز نشان داد که بخش قابل توجهی از شواهد، افزایش مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، رفتارهای خودآسیبرسان و اختلالات خوردن را در کودکان و نوجوانان گزارش کردهاند؛ با این حال شدت اثرات در گروههای مختلف متفاوت بوده است.
این نکته بسیار مهم است:
همه کودکان به یک اندازه آسیب ندیدند.
سن، جنس، وضعیت اقتصادی-اجتماعی، سلامت روان قبلی، وجود اختلالات عصبیرشدی، کیفیت رابطه والد-کودک، حمایت اجتماعی و شدت استرس خانوادگی میتوانستند مسیر متفاوتی ایجاد کنند.
آیا این آثار واقعاً «بلندمدت» هستند؟
پاسخ علمی این سؤال پیچیدهتر از یک «بله» یا «خیر» است.
برخی مطالعات نشان دادهاند که مشکلات روانی در دوره همهگیری میتوانند فراتر از دوره اولیه باقی بمانند. بااینحال، شواهد درباره ماندگاری دقیق این آثار، بهخصوص در تمام کودکان، هنوز کاملاً یکدست نیست.
برای نمونه، یک مرور نظاممند و فراتحلیل جدیدتر در کودکان و نوجوانانی که از قبل اختلالات روانی یا عصبیرشدی داشتند، شواهدی ناهمگون پیدا کرد؛ برخی مطالعات افزایش علائم، برخی کاهش و برخی نیز عدم تغییر قابل توجه را گزارش کردند. نویسندگان بر نقش تفاوتهای فردی، تشخیص اولیه، شدت علائم پایه، سن و جنس تأکید کردند.
در کودکان خردسال نیز یک مرور نظاممند و فراتحلیل که بیش از ۲۲ هزار کودک را از مطالعات کشورهای مختلف بررسی کرد، افزایشهای کوچکی در برخی علائم هیجانی و رفتاری و تغییراتی در برخی حوزههای رشد گزارش کرد؛ هرچند ناهمگونی مطالعات محدودیت مهمی بود.
بنابراین جمله دقیقتر این است:
همهگیری کووید-۱۹ در برخی کودکان با پیامدهای روانشناختی و رشدی همراه شد که ممکن است در بعضی افراد فراتر از مرحله حاد بحران ادامه یابد؛ اما این پیامدها قطعی، یکسان و برگشتناپذیر نیستند.
و این تفاوت علمی بسیار مهم است.
مغز کودک «محکوم به آسیب» نیست؛ انعطافپذیری عصبی یک فرصت است
یکی از امیدبخشترین مفاهیم علوم اعصاب، نوروپلاستیسیته است.
مغز کودک توانایی بالایی برای سازگاری دارد. بنابراین اگر یک کودک در یک دوره بحرانی دچار اضطراب، اختلال خواب یا مشکلات رفتاری شود، این به معنای آن نیست که این وضعیت الزاماً تا پایان زندگی ادامه خواهد داشت.
محیط حمایتی، رابطه امن با والدین، بازگشت به مدرسه و تعامل اجتماعی، فعالیت بدنی، خواب کافی، بازی، آموزش مهارتهای تنظیم هیجان و در صورت نیاز مداخلات تخصصی روانشناختی میتوانند مسیر بهبودی را تقویت کنند.
به همین دلیل نباید درباره پیامدهای روانی همهگیری با زبان سرنوشتگرایانه صحبت کنیم.
مغز کودک آسیبپذیر است؛ اما انعطافپذیر نیز هست.
از «ترساندن کودک» تا «تنظیم هیجان»: والدین چه کار کنند؟
یکی از بهترین راهکارها این نیست که به کودک بگوییم:
«هیچ اتفاق بدی نمیافتد.»
چون هیچکس نمیتواند چنین تضمینی بدهد.
بهتر است پیام والدین این باشد:
«ممکن است بعضی چیزها نگرانکننده باشند، اما ما میتوانیم قدمبهقدم با آنها روبهرو شویم و من در کنار تو هستم.»
این پیام دو مؤلفه مهم دارد:
واقعگرایی + امنیت
کودک نباید دروغ بشنود، اما نباید احساس کند در جهانی بیپناه و غیرقابلکنترل زندگی میکند.
همچنین بهتر است والدین از قرار دادن کودک در معرض جریان مداوم اخبار، تصاویر مرگ، شایعات و محتوای اضطرابآور خودداری کنند.
روتین روزانه؛ یک ابزار ساده برای حمایت از مغز کودک
در دوران بحران، پیشبینیپذیری ارزش زیادی پیدا میکند.
زمان نسبتاً ثابت برای:
خواب؛
بیدار شدن؛
غذا خوردن؛
فعالیت بدنی؛
بازی؛
مطالعه؛
ارتباط با دوستان؛
و استراحت
میتواند ساختار روز را دوباره ایجاد کند.
هدف، ساختن یک برنامه نظامی نیست.
هدف این است که مغز کودک بداند:
«بعد از این اتفاق، اتفاق بعدی چیست؟»
همین پیشبینیپذیری میتواند در کاهش احساس بیثباتی نقش داشته باشد.
خواب؛ حلقهای که نباید در سلامت روان کودک فراموش شود
خواب فقط استراحت نیست.
خواب با تنظیم هیجان، حافظه، یادگیری، عملکرد اجرایی و سلامت عصبی ارتباط دارد.
در دوران همهگیری، تغییر الگوی خواب یکی از موضوعات پرتکرار در مطالعات کودکان بود.
بنابراین کودک مضطرب و کمخواب ممکن است وارد چرخهای شود که در آن:
اضطراب ← اختلال خواب ← خستگی ← کاهش تنظیم هیجان ← تحریکپذیری بیشتر ← افزایش اضطراب
رخ دهد.
به همین دلیل تنظیم خواب باید یکی از اجزای اصلی مداخلات سلامت روان کودک باشد.
بازی، ورزش و ارتباط اجتماعی؛ داروهای ساده اما قدرتمند مغز
کودک برای رشد سالم فقط به آموزش رسمی نیاز ندارد.
فعالیت بدنی، بازی آزاد، تعامل با همسالان و ارتباط عاطفی با والدین بخشی از زیستشناسی رشد هستند.
مرورهای پژوهشی دوران همهگیری نیز فعالیت بدنی، سرگرمی، روابط مثبت خانوادگی و حمایت اجتماعی را از عوامل مرتبط با پیامدهای بهتر سلامت روان دانستهاند.
بنابراین، بازگرداندن بازی و ارتباط اجتماعی را نباید موضوعی حاشیهای دانست.
برای مغز کودک، بازی فقط «سرگرمی» نیست؛ بخشی از محیط رشد است.
چه زمانی باید از متخصص کمک گرفت؟
اضطراب یا ناراحتی کوتاهمدت در شرایط بحرانی لزوماً به معنای وجود اختلال روانپزشکی نیست.
اما اگر علائم:
شدید باشند؛
برای مدت قابل توجه ادامه پیدا کنند؛
عملکرد تحصیلی یا اجتماعی را مختل کنند؛
خواب یا اشتها را بهطور پایدار تغییر دهند؛
باعث انزوای شدید شوند؛
با حملات اضطرابی مکرر همراه باشند؛
یا رفتارهای خطرناک و افکار خودآسیبرسان ایجاد کنند،
باید ارزیابی تخصصی توسط روانشناس کودک، روانپزشک کودک و نوجوان یا سایر متخصصان مربوطه انجام شود.
در چنین شرایطی، منتظر ماندن برای «خودش خوب میشود» همیشه بهترین تصمیم نیست.
مهمترین درس کرونا برای علوم اعصاب کودک
شاید مهمترین درس همهگیری این باشد که سلامت مغز کودک را نمیتوان در آزمایشگاه و بدون توجه به محیط زندگی او فهمید.
مغز در خلأ رشد نمیکند.
مغز کودک درون خانواده، مدرسه، جامعه و شبکهای از روابط اجتماعی شکل میگیرد.
وقتی یک همهگیری این شبکه را مختل میکند، اثر آن ممکن است از دستگاه تنفسی فراتر برود و به حوزههای تنظیم هیجان، خواب، یادگیری، رفتار، تعامل اجتماعی و سلامت روان برسد.
اما همینجا باید از یک خطای دیگر نیز پرهیز کرد:
نباید تمام تغییرات روانی کودکان را به SARS-CoV-2 نسبت داد.
آنچه در بسیاری از مطالعات مشاهده شده، حاصل برهمکنش پیچیدهای میان عفونت، محدودیتهای اجتماعی، استرس خانوادگی، شرایط اقتصادی، سوگ، اختلال در آموزش، کاهش فعالیت بدنی، تغییر خواب و ویژگیهای فردی کودک است.
این نگاه چندعاملی، از نظر علمی بسیار دقیقتر از روایت ساده «کرونا مغز کودکان را خراب کرد» است.
از واکسن تا تابآوری؛ آنچه واقعاً از کودکان محافظت میکند
واکسن میتواند ابزار مهمی برای پیشگیری از بیماری شدید عفونی باشد؛ اما برای سلامت روان کودک، «یک واکسن واحد» وجود ندارد.
آنچه میتواند نقش محافظتی داشته باشد، مجموعهای از عوامل است:
رابطه امن با والدین، حمایت اجتماعی، خواب کافی، فعالیت بدنی، بازی، ارتباط با همسالان، محیط خانوادگی کمتنش، آموزش مهارتهای تنظیم هیجان و دسترسی به خدمات تخصصی سلامت روان.
به بیان دیگر، اگر واکسن از بدن در برابر بیماری عفونی محافظت کند، رابطه انسانی، امنیت روانی و محیط رشد سالم از مغز در حال رشد محافظت میکنند.
و شاید این مهمترین پیامی باشد که از بحران کرونا برای آینده باید به یاد داشته باشیم:
کودک فقط به مراقبت پزشکی نیاز ندارد؛ به احساس امنیت نیز نیاز دارد.
جمعبندی
همهگیری کووید-۱۹ آزمایش بزرگی برای نظامهای سلامت، خانوادهها و البته مغز در حال رشد کودکان بود.
شواهد موجود نشان میدهند که در دوران همهگیری، اضطراب، افسردگی، استرس، تنهایی، اختلالات خواب و مشکلات رفتاری در بخشی از کودکان و نوجوانان افزایش یافتند؛ اما شدت و تداوم این پیامدها بهشدت به سن، شرایط خانوادگی، وضعیت اجتماعی-اقتصادی، سلامت روان قبلی و میزان حمایت اجتماعی وابسته بود.
از منظر علوم اعصاب، مهمترین نکته این نیست که آیا همه کودکان از کرونا «آسیب دائمی» دیدهاند؛ شواهد چنین ادعای کلیای را تأیید نمیکنند.
نکته مهمتر این است که مغز در حال رشد به محیط پاسخ میدهد.
اگر محیط با ترس، ناامنی، استرس مزمن و انزوای طولانی پر شود، احتمال بروز مشکلات روانشناختی افزایش مییابد.
اما اگر همان کودک با امنیت، رابطه عاطفی، خواب مناسب، بازی، فعالیت بدنی، ارتباط اجتماعی و حمایت تخصصی مواجه شود، ظرفیت بالای انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity) میتواند امکان سازگاری و بهبود را فراهم کند.
بنابراین، میراث روانی کرونا را نباید فقط در آمار اختلالات جستوجو کرد.
شاید میراث واقعی آن، درسی عمیقتر باشد:
برای محافظت از سلامت مغز کودکان، باید از محیطی که مغز در آن رشد میکند محافظت کنیم.
زیرا گاهی آنچه آینده روانی یک کودک را تعیین میکند، خودِ یک ویروس نیست؛ بلکه نحوهای است که خانواده، جامعه و نظام سلامت در برابر بحران از او مراقبت میکنند.
