واکسن آنفولانزا و پنوموکوک و خطر آلزایمر؛ آیا واکسیناسیون از مغز محافظت میکند؟
واکسن آنفولانزا و آلزایمر؛ آیا واکسیناسیون میتواند از مغز نیز محافظت کند؟
آیا واکسنهایی که برای پیشگیری از عفونتهای تنفسی تزریق میشوند، ممکن است اثری فراتر از پیشگیری از بیماری عفونی داشته باشند و با کاهش خطر بیماری آلزایمر (Alzheimer’s disease) نیز ارتباط داشته باشند؟ این پرسش طی سالهای اخیر به یکی از موضوعات جالب در حوزه نورولوژی، نوروانفلامیشن (Neuroinflammation)، ایمنیشناسی عصبی (Neuroimmunology) و اپیدمیولوژی دمانس (Dementia Epidemiology) تبدیل شده است.
در سال ۲۰۲۰، نتایج چند مطالعه ارائهشده در کنفرانس بینالمللی انجمن آلزایمر (AAIC) نشان داد که دریافت واکسن آنفولانزا و واکسن پنوموکوک با کاهش بروز آلزایمر در برخی جمعیتهای سالمند ارتباط دارد. در یکی از این مطالعات، دریافت حداقل یک واکسن آنفولانزا با حدود ۱۷ درصد کاهش بروز آلزایمر همراه بود و واکسیناسیون مکرر نیز با کاهش بیشتری در خطر همراه شد. در مطالعهای دیگر، واکسیناسیون پنوموکوکی در گروهی از افراد ۶۵ تا ۷۵ ساله با کاهش خطر آلزایمر ارتباط داشت.
اما یک نکته علمی بسیار مهم وجود دارد: این یافتهها به معنای اثبات اثر مستقیم واکسن بر پیشگیری از آلزایمر نیستند. بیشتر این شواهد از مطالعات مشاهدهای و دادههای پروندههای پزشکی به دست آمدهاند؛ بنابراین احتمال وجود عوامل مداخلهگر یا تفاوتهای اساسی میان افراد واکسینهشده و واکسینهنشده وجود دارد.
چرا یک عفونت تنفسی میتواند برای مغز اهمیت داشته باشد؟
برای درک ارتباط احتمالی میان آنفولانزا، پنومونی و بیماری آلزایمر باید از یک اصل مهم در نوروساینس شروع کنیم: مغز از سیستم ایمنی بدن جدا نیست.
در گذشته تصور میشد سیستم عصبی مرکزی (Central Nervous System) محیطی تقریباً مستقل از سیستم ایمنی است، اما پژوهشهای چند دهه اخیر نشان دادهاند که ارتباطی پیچیده و دوطرفه میان مغز، سیستم ایمنی و محیط پیرامون وجود دارد.
عفونتهای شدید میتوانند پاسخ التهابی گستردهای را در بدن ایجاد کنند. افزایش سیتوکینهای التهابی (Pro-inflammatory Cytokines)، فعالشدن سلولهای ایمنی و تغییر عملکرد سد خونی ـ مغزی (Blood-Brain Barrier) از جمله مسیرهایی هستند که میتوانند بر محیط عصبی اثر بگذارند.
در مغز نیز سلولهایی مانند میکروگلیا (Microglia) نقش اساسی در پاسخ ایمنی دارند. فعالشدن کنترلنشده یا طولانیمدت میکروگلیا میتواند به التهاب عصبی یا نوروانفلامیشن منجر شود؛ فرایندی که در بسیاری از بیماریهای نورودژنراتیو مورد مطالعه قرار گرفته است.
بنابراین یک فرضیه قابل بررسی این است که عفونتهای شدید یا مکرر ممکن است از طریق ایجاد التهاب سیستمیک و تغییر پاسخهای ایمنی، محیطی ایجاد کنند که برای سلامت بلندمدت مغز نامطلوب باشد.
التهاب عصبی چه ارتباطی با آلزایمر دارد؟
بیماری آلزایمر صرفاً بیماری تجمع پروتئینهای آمیلوئید بتا (Amyloid-β) و تاو (Tau) نیست. امروزه نوروانفلامیشن نیز یکی از محورهای مهم پژوهش در پاتوفیزیولوژی آلزایمر محسوب میشود.
در بیماری آلزایمر، میکروگلیا میتواند در پاسخ به تغییرات بافت عصبی و تجمع پروتئینهای غیرطبیعی فعال شود. این پاسخ ایمنی در برخی شرایط ممکن است در ابتدا نقش محافظتی داشته باشد، اما فعالشدن مزمن سیستم ایمنی عصبی میتواند به اختلال عملکرد نورونها و سیناپسها کمک کند.
از این منظر، ارتباط میان عفونت، سیستم ایمنی و نورودژنراسیون یک موضوع کاملاً منطقی برای پژوهش است؛ اما همچنان باید میان «ارتباط آماری» و «رابطه علّی» تفاوت قائل شد.
یافتههای اولیه درباره واکسن آنفولانزا چه بودند؟
در مطالعات ارائهشده در AAIC 2020، دادههای جمعیتهای بزرگی از افراد سالمند بررسی شد. یکی از مطالعات با استفاده از سوابق سلامت بیش از ۹ هزار فرد ۶۰ ساله و بالاتر گزارش کرد که دریافت واکسن آنفولانزا با کاهش بروز آلزایمر همراه بوده است. در این گزارش، یک بار واکسیناسیون با حدود ۱۷ درصد کاهش خطر و واکسیناسیون مکرر با کاهش اضافی همراه بود.
اهمیت این یافتهها در آن زمان در این بود که فرضیهای جدید را مطرح کردند: شاید پیشگیری از عفونتهای خاص بتواند علاوه بر کاهش عوارض مستقیم عفونت، به شکل غیرمستقیم با سلامت بلندمدت مغز نیز ارتباط داشته باشد.
با این حال، انجمن آلزایمر نیز تأکید کرده بود که برای تعیین اینکه آیا خود واکسیناسیون باعث کاهش خطر آلزایمر میشود یا خیر، به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
آیا مطالعات جدیدتر نیز همین ارتباط را تأیید کردهاند؟
تصویر علمی امروز پیچیدهتر از گزارشهای اولیه است.
یک مطالعه کوهورت بزرگ در سال ۲۰۲۲ که از دادههای بیش از دو میلیون سالمند آمریکایی استفاده کرد، پس از Propensity Score Matching نیز ارتباط میان واکسیناسیون آنفولانزا و کاهش خطر آلزایمر را گزارش کرد. در نمونه تطبیقیافته، بروز آلزایمر در افراد واکسینهشده کمتر بود.
همچنین یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۳ که شش مطالعه کوهورت و بیش از دو میلیون نفر را بررسی کرد، کاهش خطر دمانس را در افراد دریافتکننده واکسن آنفولانزا گزارش کرد. با این حال، نویسندگان بر ضرورت انجام مطالعات بیشتر برای روشنشدن سازوکار و رابطه علّی تأکید کردند.
متاآنالیز سال ۲۰۲۲ نیز با بررسی پنج مطالعه و بیش از ۲۹۲ هزار فرد سالمند، ارتباط میان واکسیناسیون آنفولانزا و کاهش خطر دمانس را گزارش کرد؛ با این حال، ناهمگونی قابلتوجه میان مطالعات وجود داشت.
از سوی دیگر، شواهد کاملاً یکدست نیستند. یک مطالعه ثبتمحور در دانمارک که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، پس از تعدیل عوامل جمعیتشناختی و بیماریهای همراه، ارتباطی متفاوت گزارش کرد و نرخ دمانس در افراد واکسینهشده اندکی بالاتر بود. چنین نتایجی نشان میدهد که هنوز نمیتوان از دادههای مشاهدهای، یک اثر محافظتی قطعی و علّی برای واکسن استخراج کرد.
واکسن پنوموکوک و بیماری آلزایمر
موضوع دیگری که توجه پژوهشگران را جلب کرده، واکسن پنوموکوک (Pneumococcal Vaccine) است.
در مطالعهای که در AAIC 2020 ارائه شد، دادههای ۵۱۴۶ فرد ۶۵ ساله و بالاتر از Cardiovascular Health Study بررسی شد. پژوهشگران گزارش کردند که واکسیناسیون پنوموکوکی در فاصله سنی ۶۵ تا ۷۵ سال با کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی خطر ابتلا به آلزایمر همراه بود و این ارتباط با برخی عوامل ژنتیکی نیز تفاوت داشت.
این یافته از دیدگاه نورولوژیک جالب است، زیرا عفونتهای شدید میتوانند در سالمندان با عوارض سیستمیک قابلتوجهی همراه باشند و سالمندان مبتلا به اختلال شناختی نیز ممکن است در برابر پیامدهای عفونت آسیبپذیرتر باشند.
آیا واکسن مستقیماً از آلزایمر پیشگیری میکند؟
در اینجا باید محتاطترین و علمیترین پاسخ را ارائه کرد: هنوز نمیدانیم.
اگر فردی واکسینه شده و احتمال ابتلا به آلزایمر در او کمتر مشاهده شده است، چند توضیح ممکن وجود دارد.
نخست، ممکن است واقعاً پیشگیری از عفونت باعث کاهش برخی فرایندهای التهابی شود که در بلندمدت برای مغز نامطلوب هستند.
دوم، ممکن است واکسیناسیون نوعی شاخص از رفتارهای سلامتمحور (Health-Seeking Behaviors) باشد. فردی که بهطور منظم واکسن دریافت میکند، احتمالاً بیشتر به پزشک مراجعه میکند، فشار خون و دیابت خود را بهتر کنترل میکند و ممکن است سبک زندگی سالمتری داشته باشد.
سوم، تفاوتهای اجتماعی، اقتصادی، دسترسی به خدمات سلامت و وضعیت عمومی سلامت میتوانند میان دو گروه واکسینهشده و واکسینهنشده وجود داشته باشند.
به همین دلیل، همبستگی (Association) را نباید با علیت (Causation) یکی دانست.
شواهد سالهای اخیر چه تصویری ارائه میکنند؟
پژوهشهای جدیدتر همچنان موضوع را جدی میدانند. یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵، هشت مطالعه کوهورت با نزدیک به ۱۰ میلیون نفر را بررسی کرد. در کل جمعیت، ارتباط واکسن آنفولانزا با کاهش دمانس قطعی نبود؛ اما در برخی گروههای پرخطر، بهویژه با دریافت چند دوز واکسن، ارتباط با خطر کمتر دمانس مشاهده شد.
همچنین یک مرور نظاممند و متاآنالیز بزرگتر که ۲۱ مطالعه و بیش از ۱۰۴ میلیون نفر را دربر گرفت، واکسیناسیون آنفولانزا و پنوموکوک را با خطر کمتر برخی انواع دمانس و بیماری آلزایمر مرتبط دانست. با این حال، چنین نتایجی همچنان عمدتاً بر شواهد مشاهدهای متکی هستند و به معنای اثبات اثر پیشگیرانه مستقیم واکسن نیستند.
بنابراین، جمله دقیق علمی این نیست که «واکسن آلزایمر را پیشگیری میکند»، بلکه این است که واکسیناسیون در برخی مطالعات با کاهش خطر دمانس و آلزایمر همراه بوده است.
سالانه آلزایمر به خاطر همهگیری جهانی کرونا امسال به طور مجازی برگزار شد.
یک فرضیه جذاب در نوروساینس: عفونت، ایمنی و نورودژنراسیون
یکی از جذابترین مسیرهای تحقیقاتی آینده، بررسی ارتباط سهگانه عفونت ـ سیستم ایمنی ـ نورودژنراسیون است.
اگر عفونتهای شدید بتوانند التهاب سیستمیک، اختلال عملکرد سد خونی ـ مغزی، فعالشدن میکروگلیا و تغییرات پایدار در محیط عصبی ایجاد کنند، پیشگیری از عفونت میتواند از نظر نظری یکی از مسیرهای قابل بررسی برای محافظت از مغز باشد.
اما برای اثبات این فرضیه باید مطالعات آیندهنگر و مداخلهای دقیقتری انجام شود؛ مطالعاتی که بتوانند عوامل مخدوشکننده را کنترل کنند و مشخص کنند آیا خود واکسن اثر زیستی مستقیمی دارد یا کاهش خطر مشاهدهشده ناشی از مجموعهای از رفتارها و شرایط سلامت است.
واکسنها؛ یک قطعه از پازل پیشگیری از دمانس
پیشگیری از آلزایمر را نباید به یک مداخله واحد تقلیل داد. سن، فشار خون، دیابت، چاقی، فعالیت بدنی، سیگار، سلامت قلبیعروقی، خواب، شنوایی، افسردگی، فعالیت شناختی و عوامل اجتماعی همگی در مدل پیچیده خطر دمانس اهمیت دارند.
از این منظر، واکسیناسیون میتواند در چارچوب وسیعتر سلامت سالمندی و پیشگیری از عفونتها بررسی شود؛ نه بهعنوان یک «واکسن ضدآلزایمر».
این تمایز برای ارتباط صحیح علم با جامعه بسیار مهم است. شواهد موجود ارزش مطالعه ارتباط میان واکسیناسیون و سلامت مغز را نشان میدهند، اما هنوز فاصله قابلتوجهی میان یک ارتباط اپیدمیولوژیک و اثبات یک مداخله پیشگیرانه برای آلزایمر وجود دارد.
جمعبندی؛ مغز و سیستم ایمنی بیش از آنچه تصور میکردیم به یکدیگر وابستهاند
پژوهش درباره ارتباط واکسن آنفولانزا، واکسن پنوموکوک و بیماری آلزایمر یکی از نمونههای جذاب پیوند میان عفونیشناسی، ایمنیشناسی، سالمندی و علوم اعصاب است.
مطالعات متعدد نشان دادهاند که افراد واکسینهشده در برخی جمعیتها کمتر به دمانس یا آلزایمر مبتلا شدهاند و متاآنالیزهای جدید نیز این ارتباط را در بعضی شرایط تأیید کردهاند. در مقابل، وجود مطالعات با نتایج متفاوت نشان میدهد که هنوز نمیتوان واکسن را بهعنوان یک مداخله اثباتشده برای پیشگیری از آلزایمر معرفی کرد.
آنچه امروز با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که پیشگیری از عفونت، سلامت سالمندان و سلامت مغز به یکدیگر مرتبطاند و رابطه میان سیستم ایمنی و نورودژنراسیون شایسته پژوهشهای گستردهتر است.
شاید یکی از مهمترین پیامهای این حوزه همین باشد: مغز یک جزیره جداافتاده از بدن نیست. آنچه در سیستم ایمنی، عروق، متابولیسم و محیط التهابی بدن رخ میدهد، میتواند با آنچه در شبکههای عصبی اتفاق میافتد ارتباط داشته باشد. فهم همین ارتباط پیچیده، یکی از مسیرهای مهم نوروساینس مدرن برای نزدیکشدن به راهبردهای مؤثرتر در پیشگیری از دمانس است.
