نیمه تحتانی شبکیه؛ نقشهبرداری شگفتانگیز مغز از جهان پیرامون
نیمه تحتانی شبکیه؛ نقشهبرداری شگفتانگیز مغز از جهان پیرامون
یکی از حیرتانگیزترین شاهکارهای دستگاه بینایی انسان این است که مغز جهان را همانگونه که میبینیم دریافت نمیکند، بلکه ابتدا آن را به زبانی اختصاصی ترجمه میکند و سپس مورد پردازش قرار میدهد.
در این میان، نیمه تحتانی شبکیه (Inferior Retina) نقشی بسیار مهم و ظریف بر عهده دارد. نورهایی که از بخش فوقانی میدان بینایی وارد چشم میشوند، بر نیمه تحتانی شبکیه میافتند و سپس اطلاعات حاصل از آنها از طریق مسیرهای بینایی به قشر بینایی تحتانی (Inferior Visual Cortex) در اطراف شیار کالکارین منتقل میشوند.
این سازماندهی در نگاه اول شاید پیچیده به نظر برسد، اما در حقیقت یکی از دقیقترین نمونههای مهندسی عصبی در طبیعت است.
مغز؛ نقشهنگاری که هیچ جزئیاتی را فراموش نمیکند
قشر بینایی صرفاً تصویری مبهم از جهان دریافت نمیکند. هر نقطه از شبکیه دارای نمایندهای مشخص در قشر بینایی است. این پدیده که به نام رتینوتوپی (Retinotopy) شناخته میشود، باعث میشود مغز بتواند موقعیت دقیق هر شیء را در فضای اطراف تشخیص دهد.
به بیان دیگر، هنگامی که پرندهای در آسمان پرواز میکند، ساختمانی بلند در برابر ما قرار دارد یا ستارهای در آسمان شب میدرخشد، اطلاعات مربوط به این بخشهای فوقانی میدان بینایی ابتدا روی نیمه تحتانی شبکیه ثبت میشوند و سپس به نواحی مشخصی از قشر بینایی منتقل میگردند.
هیچ پیام عصبی در این مسیر تصادفی نیست؛ هر نور، هر سایه و هر رنگ دارای آدرسی دقیق در مغز است.
شبکیه؛ بخشی از مغز که به بیرون مهاجرت کرده است
نکتهای که بسیاری از افراد نمیدانند این است که شبکیه صرفاً یک گیرنده نوری نیست. از دیدگاه جنینشناسی، شبکیه در واقع بخشی از مغز است که در دوران رشد به سمت چشم گسترش یافته است.
به همین دلیل، زمانی که نور به شبکیه میرسد، در حقیقت نخستین مرحله پردازش عصبی آغاز شده است. سپس این اطلاعات از عصب بینایی عبور کرده، به هستههای بینایی تالاموس میرسند و سرانجام در قشر بینایی به ادراک آگاهانه تبدیل میشوند.
شاهکار وارونگی در دستگاه بینایی
یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای سیستم بینایی این است که تصویر جهان بر روی شبکیه وارونه تشکیل میشود.
بخش بالای جهان بر قسمت پایین شبکیه میافتد.
بخش پایین جهان بر قسمت بالای شبکیه ثبت میشود.
سمت راست میدان بینایی به نیمکره چپ و سمت چپ میدان بینایی به نیمکره راست مغز منتقل میگردد.
اما مغز با دقتی خارقالعاده این اطلاعات را بازسازی میکند و تصویری یکپارچه و معنادار از جهان به ما ارائه میدهد.
ما هرگز این وارونگی را احساس نمیکنیم، زیرا مغز از نخستین روزهای زندگی در حال انجام این محاسبات پیچیده است.
فراتر از دیدن؛ خلق واقعیت
زمانی که میگوییم نیمه تحتانی شبکیه به قشر بینایی تحتانی پروجکشن میکند، در حقیقت درباره یک مسیر ساده عصبی سخن نمیگوییم؛ بلکه درباره سامانهای صحبت میکنیم که امکان ساختن واقعیت بصری را فراهم میآورد.
آنچه ما «دیدن» مینامیم، حاصل همکاری میلیونها نورون است که با نظم و دقتی حیرتآور در حال رمزگشایی نور هستند.
شاید زیباترین توصیف این پدیده چنین باشد:
«نیمه تحتانی شبکیه تنها دریافتکننده نور نیست؛ بخشی از نقشه عظیم مغز است که آسمان را بر زمین شبکیه ترسیم میکند تا ذهن انسان بتواند جهان را با تمام شکوه و زیبایی آن درک کند.»
ورود/ ثبت نام با جیمیل
