درد احشایی؛ زبان خاموش اندام‌های درونی بدن

درد احشایی؛ زبان خاموش اندام‌های درونی بدن

یکی از شگفت‌انگیزترین تفاوت‌های میان بدن و دنیای بیرون، تفاوت در نحوه احساس درد است. پوست ما کوچک‌ترین خراش، سوزن یا سوختگی را با دقتی فوق‌العاده تشخیص می‌دهد، اما بسیاری از اندام‌های داخلی بدن با وجود اهمیت حیاتی خود، درد را به شیوه‌ای کاملاً متفاوت تجربه می‌کنند. این تفاوت، راز بسیاری از علائم بالینی و دردهای پیچیده‌ای است که پزشکان هر روز با آن مواجه می‌شوند.

همه احشا به یک اندازه درد را احساس نمی‌کنند

برخلاف تصور عمومی، برخی از بافت‌های احشایی تقریباً فاقد گیرنده‌های درد هستند. برای مثال پارانشیم کبد (Liver Parenchyma) و آلوئول‌های ریه (Pulmonary Alveoli) به طور طبیعی حساسیت بسیار ناچیزی به درد دارند. به همین دلیل بریدن یا آسیب محدود این بافت‌ها ممکن است درد شدیدی ایجاد نکند.

اما این موضوع به هیچ وجه به معنای «بی‌درد بودن» کامل این اندام‌ها نیست؛ زیرا ساختارهای اطراف آن‌ها داستان متفاوتی دارند.

کپسول گلیسون؛ پوششی که فریاد درد را منتقل می‌کند

خود بافت کبد تقریباً فاقد حس درد قابل توجه است، اما پوشش فیبری آن یعنی کپسول گلیسون (Glisson’s Capsule) سرشار از پایانه‌های درد است.

به همین دلیل در بیماری‌هایی مانند:

• هپاتیت حاد

• احتقان کبدی

• بزرگ شدن کبد (Hepatomegaly)

درد ناشی از کشیده شدن کپسول ایجاد می‌شود، نه از خود سلول‌های کبدی.

همین اصل درباره مجاری صفراوی (Bile Ducts) نیز صادق است. وجود سنگ صفراوی یا اسپاسم مجاری می‌تواند دردهایی بسیار شدید و ناتوان‌کننده ایجاد کند؛ دردهایی که بسیاری از بیماران آن را از شدیدترین دردهای عمر خود توصیف می‌کنند.

ریه‌ها درد را حس نمی‌کنند؛ اما پرده جنب حس می‌کند

آلوئول‌های ریه تقریباً فاقد گیرنده‌های درد هستند. به همین علت بسیاری از بیماری‌های اولیه ریه بدون درد آغاز می‌شوند.

اما هنگامی که التهاب به پلور پاریتال (Parietal Pleura) یا لایه جداری پرده جنب برسد، شرایط کاملاً تغییر می‌کند. این لایه دارای تراکم بالایی از گیرنده‌های درد است و التهاب آن می‌تواند دردهای بسیار تیز و خنجری ایجاد کند که با هر دم و بازدم تشدید می‌شوند.

صفاق جداری؛ نگهبان حساس حفره شکم

در شکم نیز وضعیتی مشابه وجود دارد. صفاق احشایی (Visceral Peritoneum) نسبتاً کم‌حساسیت است، اما صفاق جداری (Parietal Peritoneum) یکی از حساس‌ترین بافت‌های بدن به درد محسوب می‌شود.

به همین دلیل در بیماری‌هایی مانند آپاندیسیت، درد ابتدا مبهم و منتشر است، اما زمانی که التهاب به صفاق جداری می‌رسد، درد ناگهان موضعی، شدید و دقیق می‌شود.

چرا درد احشایی مبهم و منتشر است؟

ویژگی‌های خاص درد احشایی ناشی از چند عامل مهم فیزیولوژیک است:

نخست اینکه تعداد گیرنده‌های درد (Nociceptors) در احشا بسیار کمتر از پوست است. در نتیجه مغز اطلاعات دقیق و پرجزئیاتی از محل آسیب دریافت نمی‌کند.

دوم اینکه بیشتر پیام‌های درد احشایی توسط فیبرهای نوع C منتقل می‌شوند. این فیبرها نازک، بدون میلین و کند هستند و پیام درد را با سرعت پایین انتقال می‌دهند. نتیجه این است که درد احشایی معمولاً:

• مبهم (Diffuse)

• منتشر (Poorly Localized)

• آهسته

• مزمن

• سوزشی یا فشاری

احساس می‌شود.

راز درد ارجاعی؛ اشتباه مغز در تفسیر درد

یکی از جذاب‌ترین پدیده‌های نوروفیزیولوژی، درد ارجاعی (Referred Pain) است.

فیبرهای درد احشایی و پوستی اغلب در سطح نخاع روی نورون‌های مشترکی همگرا می‌شوند. مغز که در طول زندگی بیشتر با پیام‌های درد پوستی سروکار داشته است، هنگام دریافت این پیام مشترک دچار اشتباه می‌شود و منشأ درد احشایی را به ناحیه‌ای از پوست نسبت می‌دهد.

به همین دلیل:

• درد قلب ممکن است در شانه و بازوی چپ احساس شود.

• درد کیسه صفرا ممکن است به شانه راست انتشار یابد.

• درد دیافراگم می‌تواند در گردن احساس شود.

• درد کلیه ممکن است به کشاله ران انتشار پیدا کند.

در واقع مغز در حال شنیدن صدای یک اندام داخلی است، اما آدرس اشتباهی را گزارش می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

احشا برخلاف پوست دارای تراکم کمی از گیرنده‌های درد هستند و بسیاری از پیام‌های درد آن‌ها توسط فیبرهای C منتقل می‌شود. برخی ساختارها مانند پارانشیم کبد و آلوئول‌های ریه تقریباً فاقد حس درد هستند، در حالی که کپسول گلیسون، مجاری صفراوی، نای، نایژه‌ها، پلور جداری و صفاق جداری از حساس‌ترین بافت‌های بدن به درد محسوب می‌شوند. کم بودن گیرنده‌های درد، هدایت آهسته توسط فیبرهای C و همگرایی مسیرهای حسی در نخاع باعث می‌شود درد احشایی معمولاً مبهم، منتشر، مزمن و ارجاعی باشد؛ پدیده‌ای که یکی از زیباترین و در عین حال پیچیده‌ترین جلوه‌های سازمان‌دهی دستگاه عصبی انسان را به نمایش می‌گذارد.