آیا مغز زنان و مردان متفاوت عمل میکند؟ واقعیت علمی درباره کارکردهای اجرایی مغز
کارکردهای اجرایی مغز؛ فراتر از دوگانهسازی جنسیتی
آیا مغز زن و مرد در «اندیشیدن، تصمیمگیری و کنترل رفتار» واقعاً متفاوت عمل میکند؟
یکی از جذابترین و در عین حال پیچیدهترین پرسشهای علوم اعصاب این است که جنس زیستی (Sex) و جنسیت (Gender) تا چه اندازه میتوانند عملکرد مغز و رفتار شناختی انسان را شکل دهند. سالهاست که تفاوتهای مشاهدهشده میان زنان و مردان در برخی بیماریهای عصبی و روانپزشکی، الگوهای رفتاری یا عملکرد شناختی، گاه بهعنوان شاهدی برای وجود «تفاوت بنیادی در شیوه کار مغز» تفسیر شدهاند.
اما علوم اعصاب مدرن تصویری بسیار ظریفتر ارائه میکند.
یک مرور علمی مهم به قلم Nicola M. Grissom و Teresa M. Reyes که در Neuropsychopharmacology منتشر شده است، بیش از آنکه به دنبال اثبات تفاوت میان مغزهای زن و مرد باشد، این پرسش را مطرح میکند که آیا اساساً شواهد کافی برای نسبت دادن تفاوتهای عمده در کارکردهای اجرایی (Executive Functions) به جنس یا جنسیت وجود دارد یا خیر. نتیجهگیری نویسندگان قابل توجه است: شواهد موجود، از وجود تفاوتهای بزرگ و پایدار جنسیتی یا جنسی در کارکردهای اجرایی حمایت اندکی میکنند. (Nature)
این یافته، البته، به معنای «کاملاً یکسان بودن مغز زنان و مردان» نیست؛ بلکه پیام علمی بسیار دقیقتری دارد: نباید تفاوتهای پیچیده فردی در شناخت و رفتار را به یک متغیر واحد مانند جنس یا جنسیت فروکاست.
کارکردهای اجرایی دقیقاً چیستند؟
کارکردهای اجرایی مغز مجموعهای از فرایندهای شناختی سطح بالا هستند که به انسان اجازه میدهند رفتار خود را متناسب با هدف، شرایط و پیامدهای احتمالی تنظیم کند.
توجه و تمرکز، حافظه کاری (Working Memory)، مهار پاسخهای نامناسب، کنترل تکانه، انعطافپذیری شناختی، برنامهریزی، استدلال، حل مسئله و تصمیمگیری، همگی در قلمرو گسترده کارکردهای اجرایی قرار میگیرند.
در واقع، اگر مغز را سامانهای برای دریافت اطلاعات، ارزیابی شرایط و تولید رفتار بدانیم، کارکردهای اجرایی بخشی از سازوکارهایی هستند که تعیین میکنند چه اطلاعاتی مهم تلقی شود، چه پاسخی مهار شود، چه هدفی دنبال شود و چگونه رفتار در برابر تغییر شرایط اصلاح شود.
به همین دلیل، کارکردهای اجرایی ارتباط مستقیمی با عملکرد تحصیلی، عملکرد شغلی، کیفیت زندگی، سازگاری اجتماعی و سلامت روان دارند. مرور Grissom و Reyes نیز بر همین اهمیت تأکید میکند و نشان میدهد که این تواناییها در طول زندگی تحت تأثیر عوامل محیطی و تجربههای رشدی قرار میگیرند. (Nature)
جنس و جنسیت را نباید یکسان دانست
برای فهم درست این بحث، تفکیک دو مفهوم Sex و Gender ضروری است.
«جنس» بیشتر به ویژگیهای زیستی مرتبط با تولیدمثل و سازمان زیستی بدن اشاره دارد؛ از جمله کروموزومها، گنادها، هورمونهای جنسی و ویژگیهای آناتومیک و فیزیولوژیک.
در مقابل، «جنسیت» مفهومی است که به نقشها، انتظارات، هنجارها، رفتارها و تجربههای اجتماعی و فرهنگی مربوط میشود.
این تمایز در علوم اعصاب اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا مغز انسان نه در خلأ، بلکه در تعامل مداوم با ژنها، هورمونها، محیط، تغذیه، استرس، آموزش، تجربه اجتماعی، خواب، بیماری، دارو و شرایط دوران رشد شکل میگیرد.
بنابراین، حتی اگر در یک مطالعه تفاوتی میان دو گروه مشاهده شود، نمیتوان بدون بررسی دقیقتر نتیجه گرفت که این تفاوت مستقیماً ناشی از «جنس» یا «جنسیت» بوده است.
نکته کلیدی: تفاوت در نتیجه، الزاماً به معنای تفاوت در توانایی نیست
یکی از مهمترین پیامهای این حوزه از علوم اعصاب، تمایز میان Outcome و Strategy است.
ممکن است دو فرد یک مسئله شناختی را با عملکرد نهایی مشابه حل کنند، اما برای رسیدن به آن نتیجه از مسیرهای متفاوتی استفاده کنند.
این موضوع از منظر علوم اعصاب شناختی (Cognitive Neuroscience) بسیار مهم است. زیرا یکسان بودن عملکرد رفتاری الزاماً به معنای یکسان بودن فعالیت عصبی نیست؛ همانگونه که تفاوت در الگوی فعالسازی مغز نیز الزاماً به معنای تفاوت در توانایی شناختی نیست.
در برخی مطالعات حیوانی و انسانی، تفاوتهایی در استراتژیهای مورد استفاده برای انجام تکالیف شناختی گزارش شده است. بنابراین ممکن است جنس زیستی در برخی شرایط بر مدارهای عصبی، انتقالدهندههای عصبی، پاسخ به استرس یا راهبرد حل مسئله اثر بگذارد، بدون آنکه این امر الزاماً به تفاوت چشمگیر در توانایی نهایی منجر شود.
این تمایز، ما را از یک دام رایج در تفسیر مطالعات مغزی دور میکند: فعالیت متفاوت مغز را نباید بهسادگی معادل عملکرد متفاوت مغز دانست.
چرا ADHD و اسکیزوفرنی نباید بهسادگی شاهدی برای تفاوت شناختی زن و مرد تلقی شوند؟
ممکن است این پرسش مطرح شود که اگر کارکردهای اجرایی تا این اندازه تحت تأثیر جنس قرار نمیگیرند، پس چرا برخی اختلالات عصبیروانی مانند اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) یا اسکیزوفرنی الگوهای متفاوتی در زنان و مردان نشان میدهند؟
پاسخ در پیچیدگی زیستشناسی بیماری نهفته است.
تفاوت در شیوع، سن شروع، شدت علائم یا مسیر بیماری الزاماً به این معنا نیست که زنان و مردان از ابتدا دارای ظرفیتهای متفاوتی برای کارکرد اجرایی هستند.
برای مثال، سن شروع بیماری، عوامل هورمونی، ژنتیک، محیط دوران رشد، استرس، عوامل اجتماعی، تشخیص بالینی و حتی تفاوت در نحوه بروز یا گزارش علائم میتوانند در ایجاد تفاوتهای مشاهدهشده نقش داشته باشند.
در مورد اسکیزوفرنی نیز شواهد اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که برخی تفاوتهای مرتبط با جنس در سن شروع و خطر ابتلا وجود دارد؛ اما از این مشاهده نمیتوان مستقیماً نتیجه گرفت که تفاوت بنیادی و کلی در «تواناییهای اجرایی» زنان و مردان وجود دارد. مرور مورد بحث نیز دقیقاً بر ضرورت تفکیک این سطوح از تحلیل تأکید میکند. (Nature)
مغز محصول ژنها نیست؛ محصول تعامل ژن و محیط است
شاید عمیقترین پیام این پژوهش را بتوان در مفهوم Developmental Programming یا برنامهریزی رشدی جستوجو کرد.
مغز انسان از دوران جنینی تا سالمندی در حال تغییر است. تجربههای دوران بارداری، تغذیه، استرس مادر، التهاب، کیفیت مراقبت در دوران کودکی، آموزش، محرومیت اجتماعی، ضربه مغزی، مصرف مواد، استرس مزمن و بسیاری عوامل دیگر میتوانند مسیر رشد و عملکرد مدارهای عصبی را تغییر دهند.
بهعبارت دیگر، آنچه امروز بهعنوان «تفاوت شناختی» مشاهده میکنیم ممکن است حاصل تعامل پیچیدهای میان ژنوتیپ، اپیژنتیک، محیط، تجربه و رشد عصبی باشد.
این نگاه، ما را از مدل ساده «زن در برابر مرد» به مدلی بسیار علمیتر هدایت میکند:
ژن × محیط × رشد × تجربه × مدار عصبی × رفتار
در این مدل، جنس زیستی تنها یکی از متغیرهای احتمالی است و نه توضیح نهایی همه تفاوتهای فردی.
استرس میتواند مغز را به شیوهای عمیق تغییر دهد
یکی از موضوعات مهم در این زمینه، نقش استرس مزمن (Chronic Stress) و تجربههای نامطلوب دوران زندگی است.
قشر پیشپیشانی یا Prefrontal Cortex که نقش مهمی در کنترل شناختی، تصمیمگیری، توجه، مهار پاسخ و انعطافپذیری رفتاری دارد، به شدت تحت تأثیر شرایط محیطی قرار میگیرد.
استرس شدید یا مزمن میتواند از طریق تغییر در محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA Axis)، سیستمهای نوروترنسمیتری و شبکههای عصبی مرتبط با کنترل شناختی، عملکرد اجرایی را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین ممکن است دو انسان با جنس یکسان، اما با تجربههای رشدی و محیطی کاملاً متفاوت، عملکرد اجرایی بسیار متفاوتی داشته باشند؛ همانطور که دو فرد از دو جنس متفاوت میتوانند عملکرد شناختی بسیار مشابهی داشته باشند.
این مسئله نشان میدهد که برای فهم مغز انسان، تجربه زندگی گاهی بسیار مهمتر از طبقهبندی ساده افراد بر اساس جنس است.
آیا این بدان معناست که هیچ تفاوت جنسی در مغز وجود ندارد؟
خیر.
این شاید مهمترین نکتهای باشد که باید با دقت علمی بیان شود.
نتیجه این مرور علمی این نیست که «هیچ تفاوت زیستی میان مغزهای نر و ماده وجود ندارد». بلکه نتیجه این است که شواهد موجود از یک تفاوت عمده و عمومی در کارکردهای اجرایی حمایت اندکی میکنند. (Nature)
این دو گزاره کاملاً متفاوتاند.
علوم اعصاب میتواند تفاوتهایی را در سطح هورمونها، ژنها، بیان ژن، سازمان برخی مدارهای عصبی، پاسخ به دارو، پاسخ به استرس یا مسیرهای بیماری شناسایی کند؛ اما وجود چنین تفاوتهایی الزاماً به معنای وجود دو نوع «مغز شناختی» کاملاً متفاوت نیست.
در واقع، مغز انسان بیش از آنکه یک سیستم دوگانه باشد، یک پیوستار پیچیده از ویژگیهای زیستی و عملکردی است.
پیام مهم برای نورولوژی و روانپزشکی
این بحث فقط یک موضوع نظری در علوم اعصاب شناختی نیست؛ بلکه پیامدهای بالقوهای برای نورولوژی، روانپزشکی، نوروسایکولوژی و پزشکی شخصمحور (Personalized Medicine) دارد.
اگر تفاوتهای فردی در عملکرد اجرایی را صرفاً بر اساس جنس تفسیر کنیم، ممکن است عوامل مهمتری مانند سن، وضعیت هورمونی، ژنتیک، سابقه آسیب مغزی، خواب، استرس، وضعیت متابولیک، داروها، محیط اجتماعی و مسیر رشد را نادیده بگیریم.
در مقابل، رویکرد دقیقتر این است که جنس و جنسیت را در کنار مجموعهای از متغیرهای زیستی و محیطی بررسی کنیم.
این دیدگاه میتواند در آینده به طراحی دقیقتر ارزیابیهای نوروسایکولوژیک، مدلهای پیشبینی خطر، مداخلات شناختی و درمانهای شخصیسازیشده کمک کند.
از «تفاوت جنسیتی» به «تنوع عصبی» حرکت کنیم
شاید یکی از زیباترین درسهای این پژوهش آن باشد که مغز انسان را نباید با دو برچسب ساده توضیح داد.
انسانها در حافظه کاری، کنترل توجه، مهار پاسخ، انعطافپذیری شناختی، تصمیمگیری و حل مسئله تفاوتهای چشمگیری با یکدیگر دارند؛ اما منشأ این تفاوتها میتواند بسیار پیچیدهتر از جنس یا جنسیت باشد.
به همین دلیل، پرسش علمی آینده شاید دیگر این نباشد که:
«آیا مغز زنان بهتر است یا مغز مردان؟»
بلکه پرسش دقیقتر این است:
«چه عواملی باعث میشوند یک مغز انسانی در یک شرایط مشخص، یک راهبرد شناختی خاص را انتخاب کند و دیگری راهبردی متفاوت را؟»
این تغییر پرسش، در حقیقت تغییر از یک نگاه سادهانگارانه به یک نگاه عمیق و شبکهای در علوم اعصاب است.
جمعبندی؛ مغز انسان را نمیتوان با یک برچسب توضیح داد
مرور Grissom و Reyes که در Neuropsychopharmacology منتشر شده است، شواهد اندکی برای تفاوتهای عمده جنسیتی یا جنسی در Executive Function پیدا میکند و در عین حال بر اهمیت مسیرهای رشد متفاوت و سازوکارهای زیستی تأکید دارد. (Nature)
اما ارزش واقعی این یافته شاید فراتر از یک پاسخ «بله یا خیر» درباره تفاوت زن و مرد باشد.
این پژوهش به ما یادآوری میکند که مغز، محصول تعامل پیچیده زیستشناسی و تجربه است.
ممکن است دو مغز از نظر برخی ویژگیهای زیستی متفاوت باشند، اما در یک وظیفه شناختی عملکردی مشابه داشته باشند. ممکن است دو فرد عملکرد مشابهی نشان دهند، اما از مدارها یا راهبردهای متفاوتی برای رسیدن به آن عملکرد استفاده کنند. و ممکن است تفاوتی که در یک مطالعه به جنس نسبت داده میشود، در واقع نتیجه تفاوت در رشد، محیط، استرس، آموزش، تجربه یا سایر عوامل زیستی و اجتماعی باشد.
از این منظر، مهمترین پیام علوم اعصاب نه اثبات برتری یک جنس بر دیگری، بلکه شناخت تنوع شگفتانگیز مغز انسان است.
مغز انسان را نمیتوان به «زنانه» و «مردانه» تقسیم کرد و سپس همه پیچیدگیهای شناخت، رفتار و بیماری را با این دو واژه توضیح داد.
آنچه واقعاً اهمیت دارد، فهم تعامل ژنها، اپیژنتیک، هورمونها، مدارهای عصبی، رشد مغز، محیط، تجربه، استرس و رفتار است.
و شاید همینجا یکی از زیباترین اصول علوم اعصاب آشکار شود:
شباهت انسانها در ظرفیت شناختی، به همان اندازه ارزشمند است که تفاوتهای فردی آنان برای علم اهمیت دارد.
بنابراین، آینده پژوهشهای علوم اعصاب شناختی، نورولوژی، روانپزشکی و نوروسایکولوژی نه در جستوجوی یک «مغز زنانه» یا «مغز مردانه»، بلکه در کشف این حقیقت است که چگونه مغزهای متفاوت انسانی میتوانند از مسیرهای گوناگون به عملکردهای مشابه برسند و چگونه میتوان این مسیرها را برای پیشگیری و درمان اختلالات شناختی و روانپزشکی بهتر شناخت.
این نگاه، هم علمیتر است، هم انسانیتر؛ و شاید مهمتر از همه، ما را یک گام به درک واقعیتر از پیچیدهترین عضو بدن انسان نزدیکتر میکند.
منبع علمی اصلی:
Grissom NM, Reyes TM. Let’s call the whole thing off: evaluating gender and sex differences in executive function. Neuropsychopharmacology. 2019;44:86–96. DOI: 10.1038/s41386-018-0179-5. مقاله در ۱۴ اوت ۲۰۱۸ بهصورت آنلاین منتشر شد. (Nature)
