تقویم سلامت ماه دی؛ مناسبتهای پزشکی و علوم اعصاب
مناسبتهای سلامت و علوم پزشکی دی ۱۴۰۵
دیماه آغاز فصل زمستان و یکی از ماههای مهم برای توجه به موضوعاتی مانند آمادگی در برابر همهگیریها، مدیریت بحران، سلامت عمومی، ایمنی، سلامت سالمندان و پیشگیری از آسیبها است.
اگرچه تعداد مناسبتهای رسمی جهانی سلامت در دیماه نسبت به برخی ماههای دیگر کمتر است، همین موضوع فرصتی فراهم میکند تا به جای پر کردن تقویم با «روزهای جهانی» کماعتبار، بر مناسبتهایی تمرکز کنیم که پشتوانه سازمان ملل، سازمان جهانی بهداشت یا جایگاه مشخصی در تقویم ایران دارند.
برای «آیندهنگاران مغز»، این ماه بهویژه از منظر سلامت مغز در بحرانها، آسیبهای مغزی، سلامت روان و آمادگی نظام سلامت اهمیت دارد.
۲ دی؛ روز پدر و اهمیت سلامت مردان
۲ دی ۱۴۰۵ در تقویم ایران با ولادت امام علی (ع) و روز پدر مصادف است.
این مناسبت فرصت مناسبی برای توجه به سلامت مردان است؛ موضوعی که شامل سلامت قلب و عروق، سرطانها، سلامت روان، فعالیت بدنی، تغذیه، خواب و پیشگیری از بیماریهای مزمن میشود.
از دیدگاه علوم اعصاب نیز سلامت مردان را نمیتوان جدا از سلامت مغز و دستگاه عصبی بررسی کرد. فشارخون، دیابت، مصرف دخانیات، کمتحرکی و برخی عوامل متابولیک میتوانند بر سلامت عروق مغزی و خطر بیماریهای عصبی و شناختی اثر بگذارند.
بنابراین مراقبت از سلامت مردان فقط به درمان بیماری پس از بروز علائم محدود نمیشود؛ پیشگیری و تشخیص زودهنگام بخش مهمی از سلامت در طول زندگی است.
۵ دی؛ روز ایمنی در برابر زلزله و کاهش اثرات بلایای طبیعی
۵ دی ۱۴۰۵ برابر با سالروز زلزله بم در سال ۱۳۸۲ و در تقویم ایران روز ایمنی در برابر زلزله و کاهش اثرات بلایای طبیعی است.
زلزله و سایر بلایای طبیعی میتوانند در مدت کوتاهی آسیبهای گستردهای به سلامت انسان وارد کنند.
در کنار صدمات جسمی، آسیب تروماتیک مغزی (Traumatic Brain Injury)، آسیب نخاعی، اختلالات حرکتی و پیامدهای روانشناختی نیز ممکن است در حوادث بزرگ رخ دهند.
از سوی دیگر، بازماندگان بلایا ممکن است با اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال خواب و سایر مشکلات سلامت روان مواجه شوند.
به همین دلیل، آمادگی در برابر بلایا تنها به ساخت ساختمانهای مقاوم محدود نمیشود؛ آمادگی بیمارستانها، خدمات اورژانس، تیمهای امدادی، نظام سلامت روان و برنامههای توانبخشی نیز بخشی از تابآوری جامعه هستند.
۶ دی؛ روز جهانی آمادگی در برابر همهگیریها
۲۷ دسامبر برابر با ۶ دی ۱۴۰۵، روز جهانی آمادگی در برابر همهگیریها
International Day of Epidemic Preparedness است.
این مناسبت به ابتکار مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰ ایجاد شد و هر سال بر اهمیت پیشگیری، آمادگی و همکاری در برابر همهگیریها تأکید میکند.
همهگیری کووید-۱۹ نشان داد که یک بحران عفونی میتواند تنها یک مسئله پزشکی نباشد؛ بلکه سلامت روان، اقتصاد، آموزش، زنجیره تأمین دارو و تجهیزات و عملکرد نظامهای سلامت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
آمادگی مؤثر برای همهگیریها نیازمند نظامهای سلامت تابآور، پایش بیماریها، تشخیص زودهنگام، ارتباط علمی با مردم، همکاری بینالمللی و دسترسی عادلانه به واکسنها، داروها و تجهیزات پزشکی است.
از منظر علوم اعصاب نیز همهگیریها میتوانند پیامدهای مختلفی داشته باشند؛ از تأثیر برخی عفونتها بر دستگاه عصبی گرفته تا پیامدهای روانشناختی قرنطینه، انزوای اجتماعی، استرس مزمن و اختلال خواب.
رویکرد One Health یا سلامت واحد نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سلامت انسان، حیوانات و محیطزیست در بسیاری از تهدیدهای عفونی به یکدیگر وابستهاند. سازمان ملل نیز در توضیح این مناسبت بر همکاری میان بخشهای مختلف و تقویت آمادگی نظامهای سلامت تأکید میکند.
۱۰ دی؛ آغاز سال میلادی و فرصتی برای نگاه به سلامت جهانی
۱ ژانویه ۲۰۲۷ برابر با ۱۱ دی ۱۴۰۵ است.
آغاز سال میلادی، اگرچه یک مناسبت پزشکی نیست، میتواند در تقویم علمی فرصتی برای مرور مهمترین چالشهای سلامت جهان باشد.
سال جدید میتواند نقطهای برای توجه دوباره به موضوعاتی مانند سلامت مغز، بیماریهای غیرواگیر، سالمندی جمعیت، سلامت روان، تغییرات اقلیمی، بیماریهای عفونی و دسترسی عادلانه به خدمات سلامت باشد.
برای یک رسانه علمی، این روز میتواند بهانهای مناسب برای انتشار مقالهای با عنوانی مانند:
«مهمترین چالشهای سلامت و علوم اعصاب در سال جدید»
باشد.
۱۲ دی؛ روز بهورز و اهمیت مراقبتهای اولیه سلامت
در تقویم ایران، ۱۲ دی با عنوان روز بهورز شناخته میشود.
بهورزان از نیروهای مهم شبکه بهداشت و درمان، بهویژه در مناطق روستایی و کمبرخوردار، هستند و در حوزههایی مانند آموزش سلامت، پیشگیری، مراقبتهای اولیه، پیگیری بیماریها و ارتقای سلامت جامعه نقش دارند.
مراقبت اولیه سلامت میتواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام عوامل خطر بیماریهای قلبیعروقی، دیابت، فشارخون و مشکلات سلامت روان داشته باشد؛ عواملی که برخی از آنها با سلامت مغز و خطر بیماریهای عصبی نیز ارتباط دارند.
۱۴ دی؛ روز جهانی خط بریل
World Braille Day
۴ ژانویه برابر با ۱۴ دی ۱۴۰۵، روز جهانی خط بریل است. این روز به اهمیت خط بریل در دسترسی افراد نابینا و کمبینا به اطلاعات، آموزش و ارتباطات اختصاص دارد. سازمان ملل این مناسبت را هر سال در ۴ ژانویه برگزار میکند. (سازمان ملل)
خط بریل تنها یک نظام نوشتاری نیست؛ بلکه ابزاری برای استقلال، آموزش و مشارکت اجتماعی افراد دارای اختلال بینایی است. از منظر علوم اعصاب نیز مطالعه بریل نمونهای جالب از انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity) است؛ زیرا در افراد نابینا، مغز میتواند در پاسخ به تجربه و محرومیت حسی، سازماندهی مجدد پیدا کند و نواحیای که معمولاً با پردازش بینایی مرتبط هستند، در برخی شرایط در پردازش اطلاعات لمسی و بریل مشارکت کنند.
این مناسبت برای «آیندهنگاران مغز» ارزش ویژهای دارد؛ زیرا پلی میان اختلالات حسی، توانبخشی، دسترسی، علوم شناختی و نوروپلاستیسیته ایجاد میکند.
۱۶ دی؛ مبعث پیامبر اکرم (ص) و مفهوم اخلاق در پزشکی
۱۶ دی ۱۴۰۵ در تقویم ایران با مبعث پیامبر اکرم (ص) مصادف است و تعطیل رسمی است.
اگرچه این مناسبت در دسته مناسبتهای علمی یا پزشکی قرار نمیگیرد، میتوان از منظر اخلاق حرفهای به آن پرداخت.
پزشکی تنها مجموعهای از دانش و مهارتهای فنی نیست. رازداری، احترام به کرامت بیمار، رضایت آگاهانه، عدالت در ارائه خدمات و پرهیز از آسیب از اصول بنیادی اخلاق پزشکی هستند.
پیشرفت فناوری و هوش مصنوعی در پزشکی نیز اهمیت این اصول را بیشتر کرده است؛ زیرا هرچه توانایی ما برای جمعآوری و تحلیل دادههای پزشکی افزایش مییابد، مسئولیت ما در حفاظت از حقوق و حریم خصوصی بیماران نیز بیشتر میشود.
۲۳ دی؛ روز جانباز و اهمیت توانبخشی
۲۳ دی در تقویم ایران با ولادت حضرت ابوالفضل العباس (ع) و روز جانباز مصادف است.
این مناسبت میتواند فرصتی برای توجه به مفهوم توانبخشی و زندگی مستقل پس از آسیب باشد.
آسیبهای شدید جسمی ممکن است با آسیب عصبی، قطع عضو، آسیب نخاعی یا آسیب مغزی همراه باشند. در چنین شرایطی، مراقبت پزشکی تنها مرحله نخست مسیر است.
نورورهابلیتییشن (Neurorehabilitation)، فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، حمایت روانشناختی و فناوریهای کمکی میتوانند در افزایش استقلال و کیفیت زندگی افراد دارای آسیبهای عصبی و حرکتی نقش داشته باشند.
۲۹ دی؛ روز غزه و توجه به سلامت در بحرانهای انسانی
۲۹ دی در تقویم ایران به عنوان روز غزه شناخته میشود.
از منظر سلامت عمومی، بحرانهای انسانی پیامدهایی فراتر از جراحتهای فوری دارند.
دسترسی محدود به دارو و خدمات پزشکی، اختلال در مراقبت از بیماران مزمن، آسیبهای جسمی، سوءتغذیه، عفونتها و مشکلات سلامت روان میتوانند پیامدهای طولانیمدت بحران باشند.
در کودکان، تجربه مکرر استرس شدید و ناامنی میتواند بر سلامت روان و فرایندهای رشد و تکامل اثر بگذارد. بنابراین حفاظت از سلامت غیرنظامیان و استمرار خدمات پزشکی در بحرانهای انسانی، بخشی جداییناپذیر از سلامت جهانی است.
۳۰ دی؛ روز جوان و سلامت نسل آینده
۳۰ دی در تقویم ایران با ولادت حضرت علیاکبر (ع) و روز جوان مصادف است.
سلامت جوانان پایهای برای سلامت جمعیت در دهههای آینده است.
خواب کافی، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب، سلامت روان، پیشگیری از مصرف مواد و دخانیات و استفاده متعادل از فناوریهای دیجیتال، از موضوعاتی هستند که میتوانند بر سلامت جسم و مغز جوانان اثرگذار باشند.
از منظر علوم اعصاب، سالهای نوجوانی و اوایل بزرگسالی دوره مهمی برای تکامل شبکههای عصبی و عملکردهای اجرایی است. بنابراین سرمایهگذاری بر سلامت جوانان، در واقع سرمایهگذاری بر سلامت مغز و تواناییهای شناختی نسل آینده نیز هست.
دی؛ ماه آمادگی، ایمنی و تابآوری سلامت
اگرچه دیماه مناسبتهای بینالمللی سلامت کمتری نسبت به آبان یا آذر دارد، اما همین مناسبتهای محدود، موضوعات بسیار مهمی را به ما یادآوری میکنند.
زلزله و بلایا به ما ضرورت آمادگی و کاهش خطر را یادآوری میکنند؛
همهگیریها اهمیت نظامهای سلامت تابآور و همکاری علمی را نشان میدهند؛
روز بهورز نقش مراقبتهای اولیه را برجسته میکند؛
روز جانباز ما را به اهمیت توانبخشی و کیفیت زندگی توجه میدهد؛
و روز جوان اهمیت سرمایهگذاری بر سلامت نسل آینده را یادآور میشود.
برای «آیندهنگاران مغز»، دیماه فرصتی است برای تأکید بر یک اصل مهم:
سلامت مغز فقط در بیمارستان ساخته نمیشود؛ پیشگیری، آموزش، محیط سالم، آمادگی در برابر بحران و دسترسی عادلانه به خدمات سلامت، همگی بخشی از ساختن آیندهای سالمتر هستند.
و شاید بهترین جمعبندی برای این ماه همان شعار همیشگی ما باشد:
ما مغز را میشناسیم، تا آینده را بسازیم.
