پاسخ فعالیت های فصل دوم کتاب زیست شناسی یازدهم

پاسخ فعالیت‌های کتاب زیست‌شناسی 2

– یازدهم –

جواب فعالیت‌های فصل دوم زیست یازدهم تجربی

پاسخ و حل سوال های فعالیت های گفتار 1 و 2 و 3 فصل دوم کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم تجربی

جواب فعالیت های فصل 2 زیست یازدهم تجربی؛ در این مطلب به پاسخ و جواب سوالات فعالیت های صفحه ۲۱، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱ و ۳۶ گفتار ۱ و ۲ و ۳ فصل 2 دوم «حواس» کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم رشته تجربی پرداخته ایم.

فصل حواس

فعالیت ۱ صفحه ۲۱ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۱

گیرنده‌های زیر را در پنج گروه گیرنده که با آنها آشنا شدید، طبقه بندی کنید.

گیرنده‌های چشایی روی زبان، گیرنده میزان اکسیژن در آئورت، گیرنده‌های شبکیه چشم، گیرنده گرما، گیرنده فشار پوست، گیرنده بویایی بینی، گیرنده فشار خون دیواره رگ‌ها

طبقه‌بندی گیرنده‌ها بر اساس نوع محرک

گیرنده‌های حسی (Sensory Receptors) بر اساس نوع محرکی که دریافت می‌کنند، به چهار گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

جمع‌بندی:

• گیرنده‌های شیمیایی: گیرنده‌های چشایی، بویایی و گیرنده میزان اکسیژن آئورت.

• گیرنده‌های دمایی: گیرنده گرما.

• گیرنده‌های نوری: گیرنده‌های شبکیه چشم.

• گیرنده‌های مکانیکی: گیرنده فشار پوست و گیرنده فشار خون در دیواره رگ‌ها. این طبقه‌بندی بر اساس نوع محرکی است که هر گیرنده به آن پاسخ می‌دهد.

فعالیت ۲ صفحه ۲۵ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۲

با استفاده از شکل ۶، تغییرات چشم هنگام تطابق برای دیدن جسم دور و نزدیک را مقایسه کنید.

مقایسه تغییرات چشم هنگام تطابق برای دیدن اجسام دور و نزدیک

برای دیدن اجسام نزدیک (Accommodation for Near Vision)، ماهیچه‌های مژگانی (Ciliary Muscles) منقبض می‌شوند. در نتیجه، تارهای آویزی (Suspensory Ligaments) شل شده و عدسی (Lens) به دلیل خاصیت ارتجاعی خود ضخیم‌تر و محدب‌تر می‌شود. این تغییر باعث افزایش قدرت شکست نور و تشکیل تصویر واضح روی شبکیه (Retina) می‌شود.

برای دیدن اجسام دور (Accommodation for Distant Vision)، ماهیچه‌های مژگانی استراحت می‌کنند. در این حالت، تارهای آویزی کشیده می‌شوند و عدسی را از اطراف می‌کشند؛ بنابراین عدسی نازک‌تر و کم‌محدب‌تر می‌شود. در نتیجه، قدرت شکست نور کاهش یافته و تصویر اجسام دور به‌طور دقیق روی شبکیه تشکیل می‌شود.

جمع‌بندی:

نکته کنکوری:
انقباض ماهیچه مژگانی ← شل شدن تارهای آویزی ← ضخیم شدن عدسی ← دید نزدیک
استراحت ماهیچه مژگانی ← کشیده شدن تارهای آویزی ← نازک شدن عدسی ← دید دور

فعالیت ۳ صفحه ۲۶ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۳

– با استفاده از شکل ۷ بگویید نزدیک‌بینی و دوربینی با استفاده از کدام عدسی اصلاح می‌شوند؟

اصلاح نزدیک‌بینی و دوربینی و نقش همگرایی عدسی چشم

نزدیک‌بینی (Myopia) با عدسی واگرا (Concave Lens) و دوربینی (Hyperopia) با عدسی همگرا (Convex Lens) اصلاح می‌شود.

در برخی افراد، علت این اختلال‌ها تغییر قدرت همگرایی عدسی چشم است:

• در نزدیک‌بینی، همگرایی (قدرت شکست نور) عدسی چشم بیش از حد است؛ بنابراین پرتوهای نور پیش از رسیدن به شبکیه (Retina) در یک نقطه متمرکز می‌شوند و تصویر اجسام دور تار دیده می‌شود. عدسی واگرا با کاهش همگرایی نور، تصویر را روی شبکیه تشکیل می‌دهد.

• در دوربینی، همگرایی عدسی چشم کمتر از حد طبیعی است؛ در نتیجه پرتوهای نور تمایل دارند پشت شبکیه متمرکز شوند و تصویر اجسام نزدیک تار دیده می‌شود. عدسی همگرا با افزایش همگرایی نور، تصویر را روی شبکیه متمرکز می‌کند.

جمع‌بندی:

نکته کنکوری:
همگرایی زیاد ← نزدیک‌بینی ← عدسی واگرا
همگرایی کم ← دوربینی ← عدسی همگرا

– در برخی افراد، علت نزدیک بینی و دوربینی، تغییر همگرایی عدسی چشم است. با استفاده از آنچه آموختید، بگویید تغییر همگرایی عدسی در چشم، چگونه موجب نزدیک بینی و دوربینی می‌شود؟

همگرایی (Convergence) به توانایی عدسی چشم (Lens) در شکستن و متمرکز کردن پرتوهای نور روی شبکیه (Retina) گفته می‌شود.

اگر قدرت همگرایی عدسی بیش از حد طبیعی باشد، پرتوهای نور پیش از رسیدن به شبکیه متمرکز می‌شوند. در نتیجه، تصویر اجسام دور روی شبکیه تشکیل نمی‌شود و فرد به نزدیک‌بینی (Myopia) مبتلا می‌شود.

اگر قدرت همگرایی عدسی کمتر از حد طبیعی باشد، پرتوهای نور پس از عبور از عدسی به اندازه کافی همگرا نمی‌شوند و تمایل دارند پشت شبکیه متمرکز شوند. در این حالت، تصویر اجسام نزدیک تار دیده می‌شود و فرد دچار دوربینی (Hyperopia) می‌شود.

جمع‌بندی:

• همگرایی بیش از حد عدسی ← تشکیل تصویر جلوی شبکیه ← نزدیک‌بینی

• همگرایی کمتر از حد طبیعی عدسی ← تشکیل تصویر پشت شبکیه ← دوربینی

فعالیت ۴ صفحه ۲۷ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۴

تشریح چشم

مواد و وسایل لازم: چشم سالم گاو به همراه ماهیچه‌های آن، وسایل تشریح، دستکش برای هر گروه. برای آماده کردن چشم از دبیر خود راهنمایی بخواهید.

۱- بررسی ویژگی‌های ظاهری چشم: برای تشخیص بالا و پایین چشم، فاصله عصب بینایی تا قرنیه را در نظر بگیرید. سطحی از کره چشم که در آن فاصله عصب تا روی قرنیه بیشتر است، سطح بالایی چشم و سطح دیگر، سطح پایینی آن است (شکل ۱). برای تشخیص چپ یا راست بودن چشم، آن را طوری در دست بگیرید که سطح بالایی آن رو به بالا باشد. قرنیه به شکل تخم‌مرغ دیده می‌شود و بخش پهن‌تر آن به سمت بینی و بخش باریک‌تر آن به سمت گوش قرار دارد (شکل ۲). راه دیگر، بررسی عصب بینایی است. این عصب پس از خروج از چشم به سمت مخالف، خم می‌شود.

در ادامه، بافت‌های چربی بین ماهیچه‌ها و کره چشم را جدا و ماهیچه‌های آن را مشاهده کنید. برای مشاهده دقیق ماهیچه‌ها از مولاژ چشم استفاده کنید. شکل ۱- بالا و پایین چشم شکل ۲- چشم راست شکل ۳- کره چشم برش خورده

۲- تشریح: ماهیچه‌ها را با قیچی از کره چشم جدا کنید. چشم را روی ظرف تشریح قرار دهید و با چاقوی جراحی، صلبیه را در فاصله یک سانتی‌متری از قرنیه سوراخ کنید و با قیچی دورتا دور قرنیه را در این فاصله برش دهید. دقت کنید قیچی را خیلی درون کره چشم فرو نبرید تا زجاجیه آسیب نبیند (شکل ۳). پس از برش می‌توانید سه لایه چشم و بخش‌های تشکیل دهنده آن‌ها و نقطه کور را ببینید. لایه شبکیه بسیار نازک است، دقت کنید هنگام کار جمع نشود.

به طرز قرار گرفتن عدسی توجه کنید. در کنار عدسی، جسم مژگانی، و تارهای آویزی که عدسی را احاطه کرده‌اند، دیده می‌شوند. عدسی را به آرامی خارج کنید. مایع زلالیه و زجاجیه ژله‌ای را مشاهده کنید. در این حالت، زلالیه به طور کامل شفاف نیست؛ زیرا مقداری از دانه‌های سیاه ملانین از بخش‌های دیگر چشم در آن رها شده‌اند.

جسم مژگانی به شکل حلقه‌ای دور محل استقرار عدسی قرار دارد. درون این حلقه، عنبیه قرار دارد که نازک‌تر و شامل ماهیچه‌های صاف حلقوی (تنگ کننده مردمک) و شعاعی (گشادکننده مردمک) است. سوراخ وسط عنبیه همان مردمک است. جسم مژگانی و عنبیه به آسانی جدا می‌شوند و قرنیه شفاف و برآمده دیده می‌شود.

پس از انجام تشریح و با استفاده از مشاهده‌های خود، به این پرسش‌ها پاسخ دهید.

الف) ویژگی‌های هریک از سه لایه چشم و بخش‌های تشکیل دهنده آن‌ها را بیان کنید.

ویژگی‌های سه لایه چشم و بخش‌های تشکیل‌دهنده آن‌ها

نکته:
جسم مژگانی با تغییر کشش تارهای آویزی (Suspensory Ligaments) در تطابق عدسی نقش دارد و عنبیه با ماهیچه‌های حلقوی و شعاعی، قطر مردمک (Pupil) و مقدار نور ورودی را تنظیم می‌کند.

جمع‌بندی

• صلبیه: محافظت و حفظ شکل چشم؛ ادامه آن قرنیه است.

• مشیمیه: تغذیه چشم؛ ادامه آن جسم مژگانی و عنبیه است.

• شبکیه: دریافت نور و تبدیل آن به پیام عصبی.

ب) زجاجیه و زلالیه را با یکدیگر مقایسه کنید. از فعالیت خود گزارش تهیه کنید و به معلم ارائه دهید.

مقایسه زلالیه و زجاجیه

جمع‌بندی

همچنین، زلالیه مایعی شفاف است که در تغذیه قرنیه و عدسی نقش دارد، در حالی که زجاجیه ماده‌ای ژله‌ای است که فضای داخلی چشم را پر کرده و شکل کروی کره چشم و جایگاه شبکیه را حفظ می‌کند. این تفاوت، مهم‌ترین وجه تمایز این دو بخش در ساختمان و عملکرد چشم است.

فعالیت ۵ صفحه ۲۹ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۵

با استفاده از شکل ۹ و مولاژ گوش به پرسش‌های زیر پاسخ دهید.

• بین بخش بیرونی و میانی گوش کدام ساختار قرار دارد؟

بین گوش بیرونی (Outer Ear) و گوش میانی (Middle Ear)، پرده صماخ (Tympanic Membrane) قرار دارد. این پرده با برخورد امواج صوتی به ارتعاش درمی‌آید و ارتعاشات را به استخوانچه‌های گوش منتقل می‌کند.

• استخوان‌های کوچک در کدام بخش گوش قرار دارند؟

سه استخوانچه چکشی (Malleus)، سندانی (Incus) و رکابی (Stapes) در گوش میانی (Middle Ear) قرار دارند و ارتعاشات پرده صماخ را به گوش درونی منتقل و تقویت می‌کنند.

• حلزون گوش در کدام بخش آن قرار دارد؟

حلزون گوش (Cochlea) در گوش درونی (Inner Ear) قرار دارد. درون آن گیرنده‌های شنوایی قرار گرفته‌اند که ارتعاشات صوتی را به پیام عصبی (Nerve Impulse) تبدیل کرده و از طریق عصب شنوایی به مغز ارسال می‌کنند.

جمع‌بندی:

• بین گوش بیرونی و گوش میانی: پرده صماخ
• محل قرارگیری استخوانچه‌های گوش: گوش میانی
• محل قرارگیری حلزون گوش: گوش درونی

نکته کنکوری:

مسیر انتقال صدا به ترتیب عبارت است از: گوش بیرونی ← پرده صماخ ← استخوانچه‌های گوش میانی ← حلزون گوش ← عصب شنوایی ← مغز.

فعالیت ۶ صفحه ۳۰ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۶

درباره نقش حفاظتی موها و مواد ترشحی در مجرای شنوایی گوش اطلاعات جمع‌آوری و به کلاس ارائه کنید.

نقش حفاظتی موها و مواد ترشحی در مجرای شنوایی گوش

موهای مجرای شنوایی (Auditory Canal Hairs) نخستین سد دفاعی گوش هستند. این موها از ورود گردوغبار، حشرات و ذرات خارجی به بخش‌های عمقی گوش جلوگیری کرده و از پرده صماخ (Tympanic Membrane) محافظت می‌کنند.

مواد ترشحی مجرای شنوایی (Earwax/Cerumen) که به آن جرم گوش نیز گفته می‌شود، توسط غدد موجود در مجرا تولید می‌شوند. این ماده با به دام انداختن ذرات معلق و میکروب‌ها، مانع رسیدن آن‌ها به پرده صماخ می‌شود. همچنین، با مرطوب نگه داشتن پوست مجرا و داشتن خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی، از بروز عفونت و آسیب به گوش جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی:
موهای مجرای شنوایی با جلوگیری از ورود اجسام خارجی و جرم گوش (Cerumen) با به دام انداختن ذرات، نابودی بسیاری از میکروب‌ها و حفظ رطوبت مجرا، به‌طور مشترک از پرده صماخ و بخش‌های داخلی گوش محافظت می‌کنند و نقش مهمی در سلامت دستگاه شنوایی دارند.

فعالیت ۷ صفحه ۳۱ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۷

درباره شغل شنوایی‌سنجی و بینایی‌سنجی گزارشی تهیه و به کلاس ارائه کنید.

گزارشی درباره شغل شنوایی‌سنجی و بینایی‌سنجی

شنوایی‌سنجی (Audiology) شاخه‌ای از علوم سلامت است که به ارزیابی شنوایی، تشخیص اختلالات شنوایی و تعادل، پیشگیری از کم‌شنوایی و توان‌بخشی بیماران می‌پردازد. شنوایی‌سنج با انجام آزمون‌های تخصصی، میزان شنوایی را بررسی کرده و در صورت نیاز، سمعک (Hearing Aid) را تجویز و تنظیم می‌کند یا فرد را برای درمان به پزشک ارجاع می‌دهد.

بینایی‌سنجی (Optometry) علمی است که به بررسی سلامت بینایی، تشخیص عیوب انکساری و اختلالات بینایی می‌پردازد. بینایی‌سنج با انجام معاینه چشم، نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی را تشخیص داده و عینک یا لنز تماسی (Contact Lens) مناسب تجویز می‌کند. همچنین در صورت مشاهده بیماری‌های چشمی، بیمار را به چشم‌پزشک ارجاع می‌دهد.

جمع‌بندی:
شنوایی‌سنج وظیفه بررسی و حفظ سلامت شنوایی و تعادل را بر عهده دارد و بینایی‌سنج مسئول ارزیابی سلامت بینایی و اصلاح عیوب انکساری چشم است. هر دو رشته نقش مهمی در تشخیص زودهنگام، پیشگیری و ارتقای کیفیت زندگی افراد دارند.

فعالیت ۸ صفحه ۳۶ فصل دوم زیست یازدهم

فعالیت ۱۸

طرح زیر مغز ماهی را نشان می‌دهد.

لوب‌های (پیازهای) بویایی ماهی نسبت به کل مغز جانور از لوب‌های بویایی انسان بزرگ‌تر است. این مطلب چه واقعیتی را درباره حس بویایی ماهی نشان می‌دهد؟

بزرگ‌تر بودن لوب‌های بویایی (Olfactory Bulbs) ماهی نسبت به کل مغز نشان می‌دهد که حس بویایی (Olfaction) در ماهی بسیار قوی و اهمیت آن در زندگی این جانور بیشتر از انسان است. ماهی‌ها از حس بویایی برای یافتن غذا، تشخیص مسیر، شناسایی هم‌نوع، یافتن جفت و فرار از شکارچیان استفاده می‌کنند؛ بنابراین بخش بزرگ‌تری از مغز آن‌ها به پردازش اطلاعات بویایی اختصاص یافته است.

جمع‌بندی:

هرچه لوب‌های بویایی بزرگ‌تر باشند، اهمیت و توانایی حس بویایی در آن جانور بیشتر است.

۲- ساختار و عملکرد چشم مرکب و چشم انسان را مقایسه کنید.

جمع‌بندی:

چشم مرکب برای تشخیص سریع حرکت و داشتن میدان دید وسیع مناسب است، در حالی که چشم انسان برای دید دقیق و تشکیل تصاویر با وضوح بالا تخصص یافته است.

۳- خط جانبی در ماهی‌ها با کدام ساختارها در انسان شباهت دارد؟ 

خط جانبی (Lateral Line) در ماهی‌ها ارتعاشات و تغییرات فشار آب را دریافت می‌کند و به جانور در تشخیص حرکت اجسام، حفظ تعادل و جهت‌یابی کمک می‌کند.

این سامانه از نظر عملکرد، بیشترین شباهت را به گیرنده‌های مکانیکی (Mechanoreceptors) موجود در گوش درونی (Inner Ear)، به‌ویژه دستگاه دهلیزی (Vestibular Apparatus)، دارد که در حفظ تعادل و تشخیص حرکات سر نقش دارند.

جمع‌بندی:
خط جانبی ماهی از نظر عملکرد، بیشترین شباهت را به گیرنده‌های تعادلی گوش درونی انسان دارد؛ زیرا هر دو، ارتعاش و حرکت را دریافت کرده و در حفظ تعادل و تشخیص وضعیت بدن نقش مهمی ایفا می‌کنند.