زیست‌شناسی (۲)

تقسیم یاخته؛ فام‌تن (کروموزوم)؛ زیست‌شناسی

 

تقسیم یاخته

زندگی انسان، با تشکیل یاخته ای به نام تخم آغاز می شود و پس از چند ماه به نوزادی با میلیاردها باخته تبدیل می شود. روند افزایش یاخته ها حتی بعد از این هم ادامه می یابد، به طوری که تعداد یاخته ها در بدن یک فرد بالغ به صدها میلیارد می رسد. این افزایش شگفت انگیز بانقسیمات پیاپی یاخته ها صورت می پذیرد. با توجه به مطالبی که در سال های گذشته فرا گرفتید، چه انواعی از تقسیم در بدن یک فرد بالغ را می شناسید؟ هر نوع از این تقسیمها در چه نوع یاختهایی، انجام می شود؟ نتیجه هر نوع از تقسیم چیست؟ آیا همه یاخته های بدنه تقسیم می شوند؟

فامتن (کروموزوم)

همان طور که می دانید فام تن از دنا {DNA) و پروتئین تشکیل شده است. به شکل و توجه کنید. زمانی که باخته در حال تقسیم نیست، فشردگی فامتن های هسته، کمتر و به صورت توده ای از رشته های درهم است که به آن، فأمینه (کروماتین) می گویند. هر رشته فامینه دارای واحدهای تکراری به نام هسته نن (نوکلئوزوم) است. در هر هسته تن، مولکول چتا حدود ۲ دور در اطراف ۸ مولکول پروتئینی به نام هیستون پیچیده است. ماده وراثتی هسته در تمام مراحل زندگی باخته، به جزی تقسیم، به صورت فامینه است. پیش از تقسیم یاخته، رشته های فامینه دو برابر و در حین نقسمین باخته فشرده می شوند (شکل ۱)

بود به

اتووو .

لا

و

ا

قامت مضاعیلی شلو

افزایش فشردگی

قرابت فرنگی پیچیان تیبا ید تورجیستون ها

مولکول بنا

شکل ۱- مراحل فشرده شدن قام تن

شکل ۲+ تصویر یک فامتن را در حداکثر فشردگی نشان می دهد. همان طور که در این شکل مشاهده می شود، این فام تن از دو بخش همانند به نام فامینک (گرومانید) تشکیل شده است. به این فام تنها، فامتن های مضاعف شده میگویند. قامیتک های هر فامتن مضاعف از نظر نوع ژنها یکسان اند و به آنها قامپینک های خواهری گفته می شود. تامینک های خواهری در محلی به نام سانترومریه هم متصل اندم

شکل ۴- ساختار یک فامتن مضاعف بشده

 

تعداد فامتن

هرگونه از جانداران، تعداد معینی فامتن در یاخته های پیکری خود دارند که به آن عدد فام تنی می گویند. یاخته های پیکری، همان یاخته های غیرجنسی جاندارند. ممکن است تعداد فامتن یاخته های پیکری بعضی از جانداران مانند هم باشد؛ مثلا در یاخته های پیکری انسان و درخت زیتون ۴۶ فامتن وجود دارد، ولی به طور مستم ژنهای آنها بسیار متفاوت اند. تعداد فامتن های جانداران مختلف (به جز باکتریها) از ۲ تا بیش از ۱۰۰۰ عدد متغیر است.

یاخته های پیکری انسان، دولاد (دیپلوئید) هستند

برای تعیین تعداد فام تنها و تشخیص بعضی از ناهنجاری های نامتنی، کاریوتیپ تهیه می شود. کاریوتیپ تصویری از فام تنها با حداکثر فشردگی است که براساس اندازه، شکل و محل قرارگیری سانترومرها، مرتب و شماره گذاری شده اند (شکل ۲).

خفته قامت همتا

سانترومرها

ره

اند

(K IF ! (

افلامینک های

خواهرک توان مضاعفه

شکل ۳- کاریوتیپ انسان

با بررسی کاریوتیپ انسان، مشاهده می شود که هر فامتن دارای یک فامتن شبیه خود است که به این نام تنها، همتا” گفته می شود. به جاندارانی که یاخته های پیکری آنها از هر فامتن دو نسخه داشته باشند، دولاد میگویند. در این یاخته ها، دو مجموعه فامتن وجود دارد که دو به دو به یکدیگر شبیه اند؛ یک مجموعه فامتن از والد مادری و یک مجموعه از والد پدری دریافت شده است. این یاخته ها را با نماد کلی «۲» نشان می دهند.

در انسان و بعضی جانداران، فامتن هایی وجود دارند که در تعیین جنسیت نقش دارند. به این نام تنها، فامتن جنسی گفته می شود. فامتن های جنسی ممکن است شبیه هم نباشند. نمونه این نام تنها را در کاریوتیپ شکل ۳ مشاهده می کنید. فامتن های جنسی در انسان را با نماد

X,Y

نشان می دهند. هسته یاخته های پیکری زنان دو فامتن X و مردان یک فامتن X ویک فامتن Y دارند.

 

بعضی یاخته ها مانند یاخته جنسی انسان، تک لاد (هاپلوئید) هستند؛ یعنی یک مجموعه فامتن دارند. یاخته های تک لاد را با نماد کلی «ص» نشان میدهند. «ص» تعداد فامتن های یک مجموعه است؛ مثلا در انسان ۲۳=n است. در یک مجموعه فامتنی، هیچ فامتنی با نام تن دیگر همتا نیست.

چرخه یاختهای

مراحلی که یک باخته از پایان یک تقسیم تا پایان تقسیم بعدی می گذراند را چرخه یاخته ای می گویند. این چرخه، شامل مراحل اینترفاز و تقسیم است. در یاخته های مختلف، مدت این مراحل متفاوت است (شکل ۴).

پروفازی

پرومتافاز

متاقان

آنافاز / تلوفاز

تقسیم سیتوپلاسما

ته

مرحله تقسیم

اینترفاز:

یاخته ها بیشتر مدت زندگی خود را در این مرحله می گذرانند. کارهایی مانند رشد، ساخت مواد مورد نیاز و انجام کارهای معمول باخته در این مرحله انجام می شود. اینترفاز شامل مراحل

، S و G است

مرحله وقفه اول یا G: مرحله رشد یاخته هاست و یاخته ها مدت زمان زیادی در این مرحله می مانند. یاخته هایی که به طور موقت یا دائمی تقسیم نمی شوند، معمولا در این مرحله متوقف می شوند. این یاخته ها به طور موقت یا دائم به مرحله ای به نام

G وارد می شوند. یاخته عصبی نمونه ای از این یاخته هاست.

 

مرحله ۵: دوبرابر شدن دنای (DNA) هسته، در این مرحله انجام می شود که نتیجه همانندسازی است. همانندسازی دنا فرایندی است که طی آن از یک مولکول ډنا، دو مولکول یکسان ایجاد می شود.

مرحله وقفه دوم یا G: این مرحله نسبت به مراحل قبلی اینترفاز، کوتاه تر است و در آن، یاخته ها آماده مرحله تقسیم می شوند. در این مرحله، ساخت پروتئین ها و عوامل مورد نیاز برای تقسیم یاخته افزایش پیدا می کنند و یاخته ها آماده تقسیم می شوند.

تقسیم یاخته:

در این مرحله، دو فرایند تقسیم هسته (رشتمان یا کاستمان) و تقسیم سیتوپلاسم انجام می شود. در سالهای گذشته تا حدودی با این فرایندها آشنا شدید. با تقسیم سیتوپلاسم، در نهایت یاخته های جدید ایجاد می شود.

تعداد تتراد در سلول تعداد سانترومر در سلول تعداد زنجیره های پلی نوکلئوتیدی در سلول تعداد مولکول های درسلولDNA تعداد کروماتیدها در سلول تعداد کروموزوم ها در سلول وضعیت کروموزوم ها   ویژگی 

مرحله 

n ۲n ۸n ۴n ۴n ۲n دو کروماتیدی پروفازI
n ۲n ۸n ۴n ۴n ۲n دو کروماتیدی متا فازI
 — در هر قطبn در هر قطب۴n در هر قطب۲n در هر قطب۲n در هر قطبn دو کروماتیدی پایان آنافازI
در هر هستهn در هر هسته۴n در هر هسته۲n در هر هسته۲n در هر هستهn دو کروماتیدی پایان تلوفازI
n ۴n ۲n ۲n n دو کروماتیدی پروفازII
n ۴n ۲n ۲n n دو کروماتیدی متافازII
در هر قطبn در هر قطب۲n در هر قطبn در هر قطبn در هر قطبn تک کروماتیدی پایان آنافازII
در هر هستهn در هر هسته۲n در هر هستهn در هر هستهn در هر هستهn تک کروماتیدی پایان
منبع
chap.sch.ir

داریوش طاهری

✍ اولین نیستیم ولی امید است بهترین باشیم. خوب زیستن یاد گرفتنی است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا