دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
در جهانی که رشد و پیشرفت بدون عدالت آموزشی معنایی ندارد، آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری بر این باور استوار است که برابری در آموزش، سنگبنای شکوفایی فردا است. این نهاد با تکیه بر اندیشهی «پرورش مغزها، پرواز جامعه» میکوشد تا فرصت برابر برای همه فراهم شود، زیرا تنها در سایهی عدالت آموزشی است که استعدادها بیدار میشوند و جامعه به سوی تعالی گام برمیدارد. آیندهنگاران مغز با رسالت «عدالت در آموزش، بیداری در اندیشه، شکوفایی در فردا» در مسیر ساختن فردایی روشن و انسانی قدم برمیدارد؛ فردایی که در آن هیچ ذهنی در حاشیه نمیماند و هر استعداد، فرصت درخشیدن مییابد.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار نوکلئیک اسیدها؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
آیا تاکنون درباره تولید پلاستیکهای قابل تجزیه زیستی شنیدهاید؟ با توجه به اهمیّت محیط زیست و حفظ آن، تولید و استفاده از چنین پلاستیکهایی راهکار مناسبی برای پیشگیری از مصرف بی رویه پلاستیکهای غیرقابل تجزیه است. امروزه به کمک روشهای زیست فناوری، تولید پلاستیکهای قابل تجزیه با صرف هزینه کمتر ممکن شده است. این کار با وارد کردن ژنهای تولید کننده بسیاری از این نوع مواد از باکتری به گیاه امکانپذیر است.
چگونه میتوان از فناوریهای زیستی برای بهبود زندگی انسان و حفظ محیط زیست استفاده کرد؟ آیا میتوان با استفاده از آنها همه مشکلات بشر را حل کرد؟
انسان از نظر اخلاقی تا چه حد میتواند این فناوریها را به خدمت بگیرد؟
در این فصل با این فناوریها آشنا میشویم و میتوانیم در آخر، به بخشی از پرسشهای مطرح شده در مورد این فناوریها پاسخ دهیم.
زیست فناوری و مهندسی ژنتیک
همانطور که میدانیم جهش در یک ژن و در نتیجه، تغییر در محصول آن میتواند به بروز بیماری منجر شود. اختلال در عملکرد و مقدار عوامل مؤثر در انعقاد خون از این دسته هستند. با توجه به افزایش افراد نیازمند به این ترکیبات، تأمین نیاز دارویی آنها با مشکل مواجه میشود.
امروزه استفاده از روشهای زیست فناوری و مهندسی ژنتیک تحولات مهمی در زمینه تولید چنین فراوردههایی فراهم آورده است. تا چندی پیش، انتقال ژنهای انسان به داخل یاختههای سایر موجودات زنده و یا استفاده از باکتریها برای ساختن پروتئینهای انسانی غیرقابل تصور بود اما اکنون روشهای لازم برای تحقق آن توسعه یافته و کاربرد فراوانی پیدا کرده است. آیا می دانید چگونه میتوان از باکتری برای ساختن یک پروتئین انسانی استفاده کرد؟ فرض کنید میخواهیم باکتری را برای ساختن هورمون رشد انسانی تغییر دهیم، پس ضرورت دارد تمام احتياجات این فرایند را در یاخته باکتری فراهم کنیم. در ادامه مطلب با مراحل این روش آشنا خواهیم شد.
زیست فناوری چیست؟
به طورکلی به هرگونه فعالیت هوشمندانه آدمی در تولید و بهبود محصولات گوناگون با استفاده از موجود زنده، زیست فناوری گویند.
زیست فناوری قلمروی بسیار گسترده دارد و روشهایی مانند مهندسی ژنتیک، مهندسی پروتئین و بافت را در بر میگیرد. زیست فناوری از گرایشهای علمی متعددی مانند علوم زیستی، فیزیک، ریاضیات و علوم مهندسی بهره میبرد. کاربردهای فراوان زیست فناوری، آن را به عنوان نشانه پیشرفت کشورها در قرن حاضر و به یکی از ابزارهای مهم برای تأمین نیازهای متنوع تبدیل کرده است.
تاریخچه زیست فناوری
برای زیست فناوری، که از سالهای بسیار دور آغاز شده است، سه دوره درنظر میگیرند:
زیست فناوری سنتی: تولید محصولات تخمیری مانند سرکه، نان و فراوردههای لبنی با استفاده از فرایندهای زیستی مربوط به این دوره است.
زیست فناوری کلاسیک: با استفاده از روشهای تخمیر و کشت ریزجانداران (میکروارگانیسمها) تولید موادی مانند پادزیستها، آنزیمها و مواد غذایی در این دوره ممکن شد.
زیست فناوری نوین: این دوره با انتقال ژن از یک ریزجاندار به ریزجاندار دیگر آغاز شد. دانشمندان توانستند با تغییر و اصلاح خصوصیات ریزجانداران، ترکیبات جدید را با مقادیر بیشتر و کارایی بالاتر تولید کنند.
بیشتر بدانید
تاکنون تعاریف متعددی برای زیست فناوری ارائه شده است که علت آن را باید در ماهیت زیست فناوری جستوجو کرد. فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران زیست فناوری را چنین تعریف میکند: «تولید فراوردهها از طریق فرایند زیستی که مستلزم فنون مهندسی است».
بیشتر بدانید
شاخههای زیست فناوری امروزه متخصصان، این رشته را به شاخههای مختلفی از قبیل کشاورزی، پزشکی، دارویی، دامی، میکروبی، قضایی یا پزشکی قانونی، غذایی، صنعتی و … تقسیمبندی کردهاند. در برخی تقسیمبندیها به شاخههای زیست فناوری رنگ اختصاص دادهاند که عبارتاند از :
سبز: زیست فناوری کشاورزی؛ بهرهبرداری از گیاهان دستورزی شده ژنتیکی
قرمز: زیست فناوری پزشکی؛ بهرهبرداری از یاختههای دستورزی شده برای درمان، تولید دارو و مسائل قضایی و پزشکی قانونی
خاکستری: زیست فناوری محیط زیست؛ جلوگیری و رفع مشکلات محیط زیست
سفید: زیست فناوری صنعتی استفاده از موجودات زنده در مسائل صنعتی مثلاً ساخت مواد شیمیایی
آبی: زیست فناوری دریایی؛ بهرهوری از فرایندهای دریایی و موجودات آبزی
مهندسی ژنتیک
یکی از روشهای مؤثر در زیست فناوری نوین، مهندسی ژنتیک است. در مهندسی ژنتیک قطعهای از دنای یک یاخته توسط ناقل به یاختهای دیگر انتقال مییابد. در این حالت، یاخته دریافت¬کننده قطعه دنا دچار دست¬ورزی ژنتیکی و دارای صفت جدید میشود. به جانداری که از طریق مهندسی ژنتیک دارای ترکیب جدیدی از مواد ژنتیکی شده است، جاندار تغییریافته ژنتیکی یا تراژنی میگویند. گرچه این روش ابتدا با باکتریها شروع شد؛ اما پیشرفتهای بعدی، امکان دست¬ورزی ژنتیکی برای سایر موجودات زنده مثل گیاهان و جانوران را نیز فراهم کرد. مثلاً مراحل ایجاد گیاهان زراعی تراژنی از طریق مهندسی ژنتیک را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد:
۱- تعیین صفت یا صفات مطلوب ۲- استخراج ژن یا ژنهای صفت موردنظر ۳- آمادهسازی و انتقال ژن به گیاه ۴- تولید گیاه تراژنی ۵- بررسی دقیق ایمنی زیستی و اثبات بیخطر بودن برای سلامت انسان و محیط زیست ۶- تکثیر و کشت گیاه تراژنی با رعایت اصول ایمنی زیستی.
شکل ۱ بعضی از این مراحل را نشان میدهد.
شکل ۱- تولید یک گیاه تراژنی
مراحل مهندسی ژنتیک
یکی از اهداف مهندسی ژنتیک تولید انبوه ژن و فراوردههای آن است. تولید انبوه ژن باهمسانه سازی دنا انجام میشود. جداسازی یک یا چند ژن و تکثیر آنها را همسانهسازی دنا میگویند. در همسانهسازی دنا ماده وراثتی با ابزارهای مختلفی در خارج از یاخته تهیه و به وسیله یک ناقل همسانهسازی به درون ژنوم میزبان منتقل میشود. هدف از این کار تولید مقادیر زیادی از دنای خالص است که میتواند برای دست ورزی، تولید یک ماده بخصوص و یا مطالعه مورد استفاده قرار گیرد.
برای این منظور مراحل زیر انجام میشود:
جداسازی قطعهای از دِنا: این کار به وسیله آنزیمهای برش دهنده انجام میشود. این آنزیمها در باکتریها وجود دارند و قسمتی از سامانه دفاعی آنها محسوب میشوند. اولین مرحله از همسانه-سازی که جداسازی ژنها است، به وسیله این آنزیمها انجام میشود. این آنزیمها توالیهای نوکلئوتیدی خاصی را در دنا تشخیص و برش میدهند. مثلاً آنزیم EcoR1 توالی شش جفت نوکلئوتیدی GAATTC ، CTTAAG را شناسایی و برش میدهد. به این توالی جایگاه تشخیص آنزیم گفته میشود (شکل 2).
شکل ۲- برش مولکول دنا توسط آنزیم EcoR1
همانطور که در شکل میبینید در جایگاه تشخیص آنزیم 1 EcoR، توالی نوکلئوتیدهای هر دو رشته دنا از دو سمت مخالف یکسان خوانده میشود. این آنزیم پیوند فسفودی استر بین نوکلئوتید گوانیندار و آدنیندار هر دو رشته را برش می زند. در نتیجه، انتهایی از مولکول دنا ایجاد میشود که یک رشته آن بلندتر از رشته مقابل است و به آن انتهای چسبنده می گویند. برای تشکیل چنین انتهایی از مولکول دنا، علاوه بر پیوندهای فسفودی استر، پیوندهای هیدروژنی بین دو رشته دنا در منطقه تشخیص نیز شکسته میشوند. استفاده از آنزیمهای برش دهنده، دنا را به قطعات کوتاهتری تبدیل میکند. این قطعات را با روشهای خاصی جدا میکنند و تشخیص میدهند.
اتصال قطعه دنا به ناقل و تشکیل دنای نوترکیب: مرحله بعدی، اتصال قطعه دنای جداسازی شده به ناقل همسانهسازی است. این ناقلین، توالیهای دنایی هستند که در خارج از فامتن اصلی قرار دارند و میتوانند مستقل از آن تکثیر شوند. یکی از این مولکولها دیسک حلقوی باکتری است. این نوع دیسَک یک مولکول دنای دو رشتهای و خارج فامتنی است که معمولاً درون باکتریها و بعضی قارچها مثل مخمرها وجود دارد و میتواند مستقل از ژنوم میزبان همانندسازی کند. دیکها را فامتنهای کمکی نیز مینامند چون حاوی ژنهایی هستند که در فامتن اصلی باکتری وجود ندارند. مثلاً ژن مقاومت به پادزیست در دیسَک قرار دارد. در صورت انتقال قطعه دنای مورد نظر به دیسک و ورود آن به یاخته میزبان، با هر بار همانندسازی دیسک، دنای مورد نظر نیز همانندسازی میشود. بهتر است از دیسکی استفاده شود که فقط یک جایگاه تشخیص برای آنزیم برش دهنده داشته باشد. به نظر شما چرا؟
شکل ۳ طرح سادهای از دیسَک دارای یک جایگاه تشخیص آنزیم ۱ EcoR را نشان میدهد، بسیاری از دیسکها دارای ژنهای مقاومت به پادزیستها هستند. چنین ژنهایی به باکتری این توانایی را میدهند که پادزیستها را به موادی غیرکشنده و قابل استفاده برای خود تبدیل کنند. این ویژگی در مهندسی ژنتیک اهمیت زیادی دارد که در مباحث بعد به آن میپردازیم.
شکل ۳- طرح سادهای از دیسک و یک ژن خارجی
در ساخت یک دنای نوترکیب، قطعه دنای حاوی توالی موردنظر در دنای ناقل جاسازی میشود. دانستید که برای جداسازی قطعه دنای موردنظر از نوعی آنزیم برش دهنده استفاده میشود. توجه داشته باشید آنزیم مورد استفاده برای برش دادن دیسک، باید همان آنزیمی باشد که در جداسازی دنای مورد نظر استفاده شده است. چرا؟
برش دیسک با آنزیم، آن را به یک قطعه دنای خطی تبدیل میکند که دارای دو انتهای چسبنده است. همچنین قطعه دنای خارجی نیز دو انتهای چسبنده دارد. برای اتصال دنای موردنظر به دیسک از آنزیم لیگاز (اتصال دهنده) استفاده میشود. این آنزیم پیوند فسفودیاستر بین دو انتهای مکمل را ایجاد میکند. به مجموعه دنای ناقل و ژن جاگذاری شده در آن، دنای نوترکیب گفته میشود (شکل ۴).
شکل ۴- تشکیل دنای نوترکیب: الف) قبل از تأثیر لیگاز و ب) بعد از تأثیر لیگاز
وارد کردن دنای نوترکیب به یاخته میزبان: در این مرحله، دنای نوترکیب را به درون یاخته میزبان مثلاً باکتری منتقل میکنند (شکل ۵). به این منظور باید در دیواره باکتری منافذی ایجاد شود. این منافذ را میتوان با کمک شوک الکتریکی و یا شوک حرارتی همراه با مواد شیمیایی ایجاد کرد.
بر طبق اطلاعات به دست آمده، مشخص شده همه باکتریها دنای نوترکیب را دریافت نمیکنند. بنابراین لازم است باکتری دریافت کننده دیسک از باکتری فاقد آن تفکیک شود.
شکل ۵- وارد کردن دنای نوترکیب به یاخته میزبان
بیشتر بدانید
باکتری خوارها (باکتریوفاژها) ویروسهای معمولاً دنادار هستند که به باکتریها حمله میکنند و آنها را از بین میبرند. نوکلئیک اسید این فاژها از دیک بزرگتر است. مزیت دنای فاژها به عنوان ناقل همسانهسازی در این است که میتوان قطعات دنای بزرگتری را در آنها جاسازی کرد.
جداسازی یاختههای تراژنی: برای انجام این مرحله، از روشهای متفاوتی میتوان استفاده کرد. یکی از این روشها استفاده از دیسَکی است که دارای ژن مقاومت به پادزیستی مثل آمپی¬سیلین است. اگر باکتری، دنای نوترکیب را دریافت کرده باشد، در محیط حاوی پادزیست رشد میکند. باکتریهای فاقد دنای نوترکیب به دلیل حساسیت به پادزیست در چنین محیطی از بین میروند (شکل 6).
شکل ۶- جداسازی یاختههای تراژنی دارای دنای نوترکیب
در شرایط مناسب، باکتریهای تراژنی با سرعت بالایی تکثیر میشوند. همچنین از دناهای نوترکیب نیز به صورت مستقل از فام¬تَنِ اصلی یاخته، نسخههای متعددی ساخته میشود که در نتیجه آن دنای خارجی به سرعت تکثیر میشود. بنابراین، تعداد زیادی باکتری دارای دنای خارجی آماده خواهد شد که میتوان از آنها برای تولید فراورده یا استخراج ژن استفاده کرد.
امروزه با پیشرفت روشهای مهندسی ژنتیک میتوان یاختههای دیگری مثل مخمرها، یاختههای گیاهی و حتی جانوری را با این فرایند تغییر داد. دناها و سایر مولکولهای حاصل از دناهای تولید شده برای اهداف گوناگون علمی و کاربردی استفاده میشوند. در گفتارهای بعدی این فصل به برخی از این موارد اشاره شده است.
چگونگی نام گذاری آنزیمهای محدودکننده
چرا آنزیم محدود کننده بر DNA خود باکتری تاثیر ندارد
یکی از کشفیات مهمی که در پیشرفت مهندسی ژنتیک نقش مهمی داشت و تولید DNA نوترکیب را ممکن ساخت شناخت آنزیمهای محدود کننده بود. اولین آنزیم محدودکننده در ۱۹۵۰ کشف گردید.
این آنزیمها وسیلهی دفاعی باکتریها در مقابل باکتریوفاژها میباشند و آنها را با مکانیسمی تحت عنوان «محدود کردن کنترل شدهی میزبان» (host controlling restriction) از ابتلا به عفونتهای باکتریوفاژی مصون میدارد. این مکانیسم به این صورت است که باکتری با تولید آنزیم محدود کننده، DNA باکتریوفاژ را قبل از آنکه فرصت همانندسازی و تکثیر یابند، تجزیه میکند. اما سوالی که در اینجا وجود دارد این است که آیا مادهی ژنتیک باکتری توسط آنزیم محدود کنندهای که خود تولید کرده تحت تاثیر قرار نمیگیرد؟ تجزیهی DNA باکتری سبب مرگ سلول و تخریب آن میشود از این رو سلول برای مصون ماندن در مقابل حملهی آنزیمی که خود تولید میکند مکانیسم متیلاسیون DNA را به کار میبرد به این ترتیب آنزیم، دیگر قادر به شناسایی توالیهای DNA و حمله به آن نمیباشد.
آنزیمهای محدود کننده از گروه آنزیمهای اندونوکلئاز میباشند و همانند قیچی DNA را در محلهای ویژهای با ترتیب بازی خاص قطع میکنند و برای آنکه DNAقابل برش با آنزیم باشد لازم است که دارای این ترتیب ویژه باشد. توالیهایی از DNA که به وسیلهی آنزیم شناسایی میشوند را «جایگاه شناسایی» (recognition sites) میگویند که معمولاً ۴-۸ جفت نوکلئوتید دارد و عمدتاً «پالیندرومی» میباشند، یعنی هر دو رشته دارای توالی یکسان ولی عکس یکدیگر اند:
این آنزیمها توسط اکثر باکتریها تولید میشوند و تاکنون بیش از ۱۲۰۰ نوع از آنها شناسایی شده اند. اندونوکلئازها را از نظر شیوهی عملکردشان در سه گروه قرار میدهند که از آن میان نوع II در کلونینگ ژن کابرد و اهمیت دارد چرا که آنزیمهای نوع II انتهای چسبنده تولید میکنند.
بسیاری از اندونوکلئازهای محدود کننده برش سادهای را در میان جایگاه شناسایی بر روی DNA دو رشتهای ایجاد میکنند و نتیجهی آن ایجاد دو «انتهای صاف» یا blunt end میباشد. این آنزیمها نوع I محدود کنندهها هستند. از جمله این آنزیمها میتوان به AluI که از باکتری Arthrobakter luteus استخراج میشود و توالی شناسایی آن «AGCT« است، اشاره کرد.
در «انتهای چسبنده» یا stiky end، که آنزیمهای نوع II آن را ایجاد میکنند، در انتهای هر قطعهی حاصل از برش، ۲ تا ۴ نوکلئوتید تک رشتهای و بدون مکمل باقی میمانند و از آنجا که میتواند با قطعهی مکمل خود جفت شود به آن انتهای چسبنده میگویند. از جمله آنزیمهایی که انتهای چسبنده ایجاد میکند میتوان EcoRI با جایگاه شناسایی«GAATTC» از باکتری اشریشیاکولی و HindIII با جایگاه شناسایی «AAGCTT» از باکتری Haemophilus influenzae را نام برد.
نحوهی نامگذاری آنزیمهای محدود کننده: حرف اول، که بزرگ نمایش داده میشود، از نام سردهی باکتری گرفته میشود و ۳ حرف بعدی از حروف اول گونهی باکتریای که آنزیم متعلق به آن است و عدد یونانی که در پایان ذکر میشود شمارهی آنزیم با توجه به اولویت کشف آنها است. به عنوان مثال EcoRI اولین آنزیم کشف شده از اشریشیاکولی و EcoRV پنجمین آن میباشد.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی از خط به خط این گفتار برای شما آماده شده است. هر آزمون دارای ۲۰ سوال ۲ گزینهای است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در انواع آزمونهای آنلاین «گفتار زیست فناوری و مهندسی ژنتیک» بر لینک زیر کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
