فصل مولکولهای اطلاعاتی؛ گفتار نوکلئیک اسیدها؛ زیستشناسی دوازدهم
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
در جهانی که رشد و پیشرفت بدون عدالت آموزشی معنایی ندارد، آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری بر این باور استوار است که برابری در آموزش، سنگبنای شکوفایی فردا است. این نهاد با تکیه بر اندیشهی «پرورش مغزها، پرواز جامعه» میکوشد تا فرصت برابر برای همه فراهم شود، زیرا تنها در سایهی عدالت آموزشی است که استعدادها بیدار میشوند و جامعه به سوی تعالی گام برمیدارد. آیندهنگاران مغز با رسالت «عدالت در آموزش، بیداری در اندیشه، شکوفایی در فردا» در مسیر ساختن فردایی روشن و انسانی قدم برمیدارد؛ فردایی که در آن هیچ ذهنی در حاشیه نمیماند و هر استعداد، فرصت درخشیدن مییابد.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار نوکلئیک اسیدها؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
ویرایش بر اساس کتاب ۱۴۰۲
مولکولهای اطلاعاتی
یکی از پرسشهایی که یافتن جوابی برای آن بیش از پنجاه سال طول کشید، این بود که ژن چیست و از چه ساخته شده است؟
پاسخ این سؤال، به ظاهر شاید ساده باشد ولی برای رسیدن به آن، پژوهشها و آزمایشهای زیادی انجام شد که در حال حاضر هم ادامه دارد.
در این فصل مطالب در قالب زنجیرهای از آزمایشها توضیح داده میشود که نتایج آنها آگاهی ما را از ژن و مولکولهای مرتبط به آن یعنی دِِنا (DNA)، رِنا (RNA) و پروتئین بیشتر میکند. آشنا شدن با ساختار این مولکولها مقدمهای است برای فهم بهتر فصلهای دیگر این کتاب. همچنین، در کنار این مباحث با سازوکار مولکولی و چگونگی ذخیره و انتقال اطلاعات وراثتی آشنا میشویم.
گفتار ۱: نوکلئیک اسیدها
هریک از یاختههای بدن ما ویژگیهایی مانند شکل و اندازه دارند. این ویژگیها تحت فرمان هسته هستند. دستورالعملهای هسته در حین تقسیم از یاختهای به یاخته دیگر و در حین تولیدمثل از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. اطلاعات و دستورالعمل فعالیتهای یاخته در چه قسمتی از هسته ذخیره میشود؟ قبلاً آموختیم که فامتنها در هسته قرار دارند و در ساختار آنها دِنا و پروتئین مشارکت میکنند. کدامیک از این دو ماده، ذخیرهکنندهٔ اطلاعات وراثتی است؟
پاسخ این سؤال مشخص شده است. این ماده دِنا است که بهعنوان ذخیرهکننندهٔ اطلاعات وراثتی عمل میکند. امّا دانشمندان چگونه به این پاسخ رسیدهاند؟
اطلاعات اولیه در مورد مادهٔ وراثتی از فعالیتها و آزمایشهای باکتریشناسی انگلیسی به نام گریفیت به دست آمد. او سعی داشت واکسنی برای آنفلوانزا تولید کند. در آن زمان تصور میشد عامل این بیماری، نوعی باکتری به نام استرپتوکوکوس نومونیا است. گریفیت با دو نوع از این باکتری، آزمایشهایی را روی موشها انجام داد. نوع بیماریزای آن که پوشینهدار (کپسولدار) است در موشها سبب سینهپهلو میشود ولی نوع بدون پوشینه آن موشها را بیمار نمیکند (شکل ۱).
بیشتر بدانید
دانشـمندی سوئیسـی بـه نام میشـر در سـال 1869 نوکلئیکاسـیدها را کشـف کرد. او ترکیبات سفید رنگی را از هسـته گویچههای سـفید انسان و اسپرم ماهی استخراج کرد که نسبت نیتـروژن و فسـفات در ایـن ترکیبـات بـا نسـبت آن در ترکیبـات حاصـل از بخشهـای دیگـر یاختـه متفـاوت بـود. همین باعث شـد که میشـر این ترکیـب زیسـتی را بـه عنـوان ترکیـب جدیـدی معرفـی کنـد. او ایـن مـاده را نوکلئیکاسـید (اسـید هسـتهای) نامیـد؛ چـون از هسـته (Nucleus) استخراج شده بود و خاصیت اسیدی ضعیفی هم داشت.
شکل ۱ــ باکتری پوشینهدار
آزمایشها و نتایج کار گریفیت را در شکل ۲ ملاحظه میکنید.
شکل ۲ــ آزمایشات گریفیت و نتایج آن
بیشتر بدانید
گریفیت در سال ۱۹۲۸ نشان داد که خصوصیات یک باکتری به باکتری دیگر قابل انتقال است.
گریفیت مشاهده کرد تزریق باکتریهای پوشینهدار به موش باعث بروز علائم بیماری و مرگ در آنها میشود؛ درحالی که تزریق باکتریهای بدون پوشینه به موشهای مشابه، باعث بروز علائم بیماری نمیشود. او در آزمایش دیگری باکتریهای پوشینهدار کشته شده با گرما را به موشها تزریق و مشاهده کرد که موشها سالم ماندند. گریفیت نتیجه گرفت وجود پوشینه به تنهایی عامل مرگ موشها نیست.
سپس مخلوطی از باکتریهای پوشینهدار کشته شده با گرما و زندۀ بدون پوشینه را به موشها تزریق کرد؛ برخلاف انتظار، موشها مُردند! او در بررسی خون و ششهای موشهای مرده، تعداد زیادی باکتریهای پوشینهدار زنده مشاهده کرد. مسلماً باکتریهای مرده، زنده نشدهاند بلکه تعدادی از باکتریهای بدون پوشینه به نحوی تغییر کرده و پوشینهدار شدهاند.
از نتایج این آزمایشها مشخص شد که مادهٔ وراثتی میتواند به یاختهٔ دیگری منتقل شود ولی ماهیت این ماده و چگونگی انتقال آن مشخص نشد.
عامل اصلی انتقال صفات وراثتی، مولکول دِنا است
عامل مؤثر در انتقال این صفت تا حدود ۱۶ سال بعد از گریفیت همچنان ناشناخته ماند. تا اینکه نتایج کارهای دانشمندی به نام ایوری و همکارانش عامل مؤثر در آن را مشخص کرد. آنها ابتدا از عصارۀ استخراج شده از باکتریهای کشته شدهٔ پوشینهدار استفاده کردند و در آن تمامی پروتئینهای موجود را تخریب کردند. به نظر شما چگونه این کار انجام شد؟
آنها سپس باقیماندهٔ محلول را به محیط کشت باکتری فاقد پوشینه اضافه کردند و دیدند که انتقال صفت صورت میگیرد؛ پس میتوان نتیجه گرفت که پروتئینها مادهٔ وراثتی نیستند.
در آزمایش دیگری عصارۀ استخراج شده از باکتریهای کشته شدۀ پوشینهدار را در یک گریزانه (سانتریفیوژ) با سرعت بالا قرار دادند و مواد آن را بهصورت لایهلایه جدا کردند. با اضافه کردن هریک از لایهها بهصورت جداگانه به محیط کشت باکتری فاقد پوشینه مشاهده کردند که انتقال صفت فقط با لایهای که در آن دِنا وجود دارد انجام میشود.
بیشتر بدانید
ایوری و همکارانش برای اولین بار در سال ۱۹۴۴ نشان دادند که دِنا، مادهٔ ژنتیک است.
نتایج این آزمایشها، ایوری و همکارانش را به این نتیجه رساند که عامل اصلی و مؤثر در انتقال صفات، دِنا است. به عبارت سادهتر، دِنا همان ماده وراثتی است. با این حال نتایج بهدست آمده مورد قبول عدهای قرار نگرفت؛ چون در آن زمان بسیاری از دانشمندان بر این باور بودند که پروتئینها ماده وراثتی هستند.
در آزمایشهای دیگری عصارهٔ باکتریهای پوشینهدار را استخراج و آن را به چهار قسمت تقسیم کردند. به هر قسمت، آنزیم تخریبکننده یک گروه از مواد آلی (کربوهیدراتها، پروتئینها، لیپیدها، نوکلئیکاسیدها) را اضافه کردند. سپس هر کدام را به محیط کشت حاوی باکتری بدون پوشینه منتقل و اجازه دادند تا فرصتی برای انتقال صفت و رشد و تکثیر داشته باشند. مشاهده شد که در همهٔ ظروف انتقال صورت میگیرد بهجز ظرفی که حاوی آنزیم تخریبکننده دِنا است.
ساختار نوکلئیک اسیدها
نوکلئیک اسیدها که شامل دئوکسیریبونوکلئیکاسید (دِنا) و ریبونوکلئیکاسید (رِنا) هستند، همگی بسپارهایی (پلیمرهایی) از واحدهای تکرارشونده به نام نوکلئوتید هستند. با توجه به شکل ۳ هر نوکلئوتید شامل سه بخش است: یک قند پنج کربنه، یک باز آلی نیتروژندار و یک تا سه گروه فسفات.
قند پنج کربنه در دِنا، دئوکسیریبوز و در رِنا، ریبوز است. دئوکسیریبوز یک اکسیژن کمتر از ریبوز دارد. باز آلی نیتروژندار میتواند پورین باشد که ساختار دو حلقهای دارد؛ شامل آدنین (A) و گوانین (G) یا میتواند پیریمیدین باشد که ساختار تک حلقهای دارد؛ شامل تیمین (T)، سیتوزین (C) و یوراسیل (U). در دِنا باز یوراسیل شرکت ندارد و به جای آن تیمین وجود دارد و در رِنا به جای تیمین، باز یوراسیل وجود دارد.
برای تشکیل یک نوکلئوتید، باز آلی نیتروژندار و گروه یا گروههای فسفات با پیوند اشتراکی (کووالانسی) به دو سمت قند متصل میشوند (شکل ۳).
نوکلئوتیدها از نظر نوع قند، نوع باز آلی و تعداد گروههای فسفات با یکدیگر تفاوت دارند.
نوکلئوتیدها با نوعی پیوند اشتراکی به نام فسفودیاستر به هم متصل میشوند و رشته پلینوکلئوتیدی را میسازند. در تشکیل پیوند فسفودیاستر، فسفات یک نوکلئوتید به گروه هیدروکسیل (OH) از قند مربوط به نوکلئوتید دیگر متصل میشود (شکل ۵). رشتههای پلینوکلئوتیدی یا به تنهایی نوکلئیک اسید را میسازند، مثل رِنا، یا به صورت دوتایی مقابل هم قرار میگیرند و نوکلئیکاسیدهایی مثل دِنا را میسازند.
شکل ۳ــ اجزای یک نوکلئوتید
بیشتر بدانید
انواع بازهای آلی نیتروژندار و پنتوزها
پنتوزها 
بنابراین مولکولهای دِنا از دو رشته پلینوکلئوتید و مولکولهای رِنا از یک رشته پلینوکلئوتید تشکیل میشوند (شکل ۴).
شکل ۴- دِنای دو رشتهای و رِنای تکرشتهای
دو انتهای رشتههای پلینوکلئوتید نیز میتوانند با پیوند فسفودیاستر به هم متصل شوند و نوکلئیکاسید حلقوی را ایجاد کنند؛ برای مثال دِنا در باکتریها به صورت حلقوی است.
بیشتر بدانید
فسفودیاستر
در درس شیمی با استرها آشنا شدید کـه دارای گـروه عاملی 
هسـتند ایـن گروه عاملی در سـاختار برخـی مواد سـازندۀ بـدن موجودات زنده از جمله نوکلئیکاسیدها وجود دارد. بـا ایـن توصیـف گـروه عاملـی 
فسفواستر و گروه عاملی 
فسفودیاسـتر نامیـده میشـوند کـه در زیستشناسـی آن را پیونـد فسفودیاستر میخوانند.
در نوکلئیکاسیدهای خطی گروه فسفات در یک انتها و گروه هیدروکسیل در انتهای دیگر آزاد است؛ بنابراین هر رشتهٔ دِنا و رِنای خطی همیشه دو سر متفاوت دارد (شکل ۵).
شکل ۵- بخشی از رشته نوکلئیک اسید
تلاش برای کشف ساختار مولکولی دِنا
در ابتدا تصور میشد که چهار نوع نوکلئوتید موجود در دِنا به نسبت مساوی در سراسر مولكول توزیع شدهاند. بر این اساس دانشمندان انتظار داشتند که مقدار ۴ نوع باز آلی در تمامی مولکولهای دِنا از هر جانداری که بهدست آمده باشد با یکدیگر برابر باشد.
اما مشاهدات و تحقیقات چارگاف روی دِناهای جانداران نشان داد که مقدار آدنین در دِنا با مقدار تیمین برابر است و مقدار گوانین در آن با مقدار سیتوزین برابری میکند. تحقیقات بعدی دانشمندان دلیل این برابری نوکلئوتیدها را مشخص کرد.
بیشتر بدانید
چارگاف در سال ۱۹۵۰ نشان داد که در دِنای جانداران گوناگون T=A و C=G است.
استفاده از پرتو ایکس برای تهیهٔ تصویر از دِنا
ویلکینز و فرانکلین با استفاده از پرتو ایکس از مولکولهای دِنا تصاویری تهیه کردند (شکل ۶).
شکل ۶ـ تصویر تهیه شده با پرتو ایکس از مولکول دِنا توسط ویلکینز و فرانکلین
با بررسی این تصاویر در مورد ساختار دِنا نتایجی را بهدست آوردند از جمله اینکه دِنا حالت مارپیچی و بیش از یک رشته دارد. البته با استفاده از این روش ابعاد مولکولها را نیز تشخیص دادند.
بیشتر بدانید
برخی از نتایج آزمایشهای چارگاف (درصد)
اختلاف کم درصدها به دلیل خطاهای آزمایش است.
مدل مولکولی دِنا
واتسون و کریک با استفاده از نتایج آزمایشهای چارگاف و دادههای حاصل از تصاویر تهیه شده با پرتو ایکس و با استفاده از یافتههای خود، مدل مولکولی نردبان مارپیچ را ساختند که باعث شد در سال ۱۹۶۲ جایزه نوبل را دریافت کنند. نتایج حاصل از این تحقیقات با پژوهشهای امروزی مورد تأیید قرار گرفتهاند.
شكل ۷- واتسون و کریک و مدل پیشنهادی آنها برای دِنا
نکات کلیدی مدل واتسون و کریک
هر مولکول دِنا در حقیقت از دو رشته پلینوکلئوتیدی ساخته شده است که به دور محوری فرضی پیچیده شده و ساختار مارپیچ دو رشتهای را ایجاد میکند. این مارپیچ اغلب با یک نردبان پیچخورده مقایسه میشود. ستونهای این نردبان را قند و فسفات و پلهها را بازهای آلی تشکیل میدهند. بین قند یک نوکلئوتید و قند نوکلئوتید مجاور پیوند فسفودیاستر، و بین بازهای روبهروی هم پیوند هیدروژنی برقرار است (شکل ۸).
شکل ۸ ــ مدل مارپیچ دو رشتهای دِنا
پیوندهای هیدروژنی بین بازها، دو رشته دِنا را در مقابل هم نگه میدارد. این پیوندها بین جفت بازها به صورت اختصاصی تشکیل میشوند. آدنین (A) با تیمین (T) روبهروی هم قرار میگیرند و گوانین (G) با سیتوزین (C) جفت میشوند. به این جفت بازها، بازهای مکمل میگویند. بین C و G نسبت به A و T پیوند هیدروژنی بیشتری تشکیل میشود.
قرارگیری جفت بازها به این شکل باعث میشود که قطر مولکول دِنا در سراسر آن یکسان باشد؛ زیرا یک باز تکحلقهای در مقابل یک باز دو حلقهای قرار میگیرد و باعث پایداری مولکول دِنا میشود.
نتیجهٔ دیگر جفت شدن بازهای مکمل این است که اگرچه دو رشتهٔ یک مولکول ډنا یکسان نیستند، ولی شناسایی ترتیب نوکلئوتیدهای هر کدام میتواند ترتیب نوکلئوتیدهای رشتهٔ دیگر را هم مشخص کند؛ مثلاً اگر ترتیب نوکلئوتیدها در یک رشته ATGC باشد. ترتیب نوکلئوتیدها در رشتهٔ مکمل آن باید TACG باشد.
اگرچه هر پیوند هیدروژنی به تنهایی انرژی پیوند کمی دارد، ولی وجود هزاران یا میلیونها نوکلئوتید و برقراری پیوند هیدروژنی بین آنها به مولکول ډنا حالت پایدارتری میدهد. در عین حال، دو رشته دِنا در موقع نیاز هم میتوانند در بعضی نقاط از هم جدا شوند، بدون اینکه پایداری آنها به هم بخورد.
بیشتر بدانید
بازهای مکمل و پیوندهای هیدروژنی بین آنها
بیشتر بدانید
تاریخ علم
سـال ۱۸۶۹ م: میشـر در عصـارهٔ یاختههـا بـه وجـود اسـیدهای هسـتهای (نوکلئیـک اسـیدها) پیبرد.
سـال ۱۹۲۸ م: گریفیـت نشـان داد کـه خصوصیـات یـک باکتـری بـه باکتری دیگر قابل انتقال است.
سـال ۱۹۴۴ م: ایـوری و همکارانش، بـرای اولین بار نشـان دادنـد که دِنا، مادهٔ ژنتیک است.
سال ۱۹۵۰ م: چارگاف نشان داد که در دِنای جانداران گوناگون تعداد T مسـاوی تعداد A و تعداد C مسـاوی تعداد G است.
سـال ۱۹۵۲ م: فرانکلیـن و ویلکینز نشان دادند که دِنا ساختار مارپیچی و چند رشتهای دارد.
سـال ۱۹۵۳ م: واتسـون و کریـک مـدل مارپیچ دورشـتهای را برای دِنا ارائه کردند.
رِنا و انواع آن
گفتیم که نوع دیگری از نوکلئیکاسیدها، رِنا است. مولکول رِنا تکرشتهای است و از روی بخشی از یکی از رشتههای ډنا ساخته میشود. رِناها نقشهای متعددی دارند که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
رِنای پیک (mRNA): اطلاعات را از دِنا به رِناتنها میرساند. رِناتن با استفاده از اطلاعات رِنای پیک، پروتئینسازی میکند که در فصل بعد با آن آشنا خواهید شد.
رِنای ناقل (tRNA): آمینواسیدها را برای استفاده در پروتئینسازی به سمت رِناتنها میبرد.
رِنای رِناتنی (rRNA): در ساختار رِناتنها علاوه بر پروتئین، رِنای رِناتنی نیز شرکت دارد. علاوه بر این نقشها، رِناها نقش آنزیمی و دخالت در تنظیم بیان ژن نیز دارند.
ژن چیست؟
در طی این گفتار با ساختار دِنا آشنا شدید. طبق آزمایشهای ایوری و همکارانش، اطلاعات وراثتی در دِنا قرار دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند. این اطلاعات در واحدهایی به نام ژن سازماندهی شدهاند. ژن بخشی از مولکول ډنا است که بیان آن میتواند به تولید رِنا یا پلیپپتید بینجامد. اینکه رِنا چگونه دستورالعملهای دِنا را اجرا میکند، در فصلهای آینده با آن آشنا خواهید شد.
دخالت نوکلئوتیدها در واکنشهای سوختوساز
نوکلئوتیدها علاوه بر شرکت در ساختار دِنا و رِنا نقشهای اساسی دیگری نیز در یاخته برعهده دارند. برای مثال نوکلئوتید آدنیندار ATP (آدنوزین تری فسفات) به عنوان منبع رایج انرژی در یاخته است و یاخته در فعالیتهای مختلف از آن استفاده میکند.
همچنین نوکلئوتیدها در ساختار مولکولهایی وارد میشوند که در فرایندهای فتوسنتز و تنفس یاختهای نقش حامل الکترون را بر عهده دارند. با این مولکولها در فصلهای آینده آشنا خواهید شد.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی از خط به خط این گفتار برای شما آماده شده است. هر آزمون دارای ۲۰ سوال ۲ گزینهای است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در انواع آزمونهای آنلاین «گفتار نوکلئیک اسیدها» بر لینک زیر کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
ورود/ ثبت نام با جیمیل
درود و سپاس بیکران 🌹
درود و دو صد بدرود