سلامت و بهداشتعلوم پزشکی

بهداشت برای همه؛ خانه‌های بهداشت؛ برنامه رشد و توسعه هزاره سازمان ملل

امتیازی که به این مقاله می دهید چند ستاره است؟
[کل: ۰ میانگین: ۰]

بهداشت برای همه

هدف‌های رفتاری: از فراگیر انتظار می‌رود پس از پایان این مطلب بتواند:

– شرح مختصری از چگونگی شکل گیری برنامه مراقبت‌های اولیه بهداشتی را بیان کند.

– معنای بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰ را شرح دهد.

– روش دستیابی به بهداشت برای همه را تا سال ۲۰۰۰ توضیح دهد.

– اجرای مراقبت‌های اولیه بهداشتی را شرح دهد.

– اصول مراقبت‌های اولیه بهداشتی را توضیح دهید.

– خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های بهداشتی را توضیح دهد.

– وظایف مدیریت شبکه شهرستان را توضیح دهد.

– اهداف برنامه رشد و توسعه هزاره سازمان ملل را بیان کند.

چگونگی شکل گیری برنامه مراقبت‌های اولیه بهداشتی

در دهه ۱۹۷۰ میلادی با وجودی که بیش از ۲۰ سال از شروع فعالیت‌های سازمان جهانی بهداشت می‌گذشت، گزارش‌های رسمی نشان می‌داد که «وضعیت بهداشتی صدها میلیون نفر از مردم جهان غیر قابل قبول است.» مانند:

– بیش از نیمی از مردم دنیا به مراقبت‌های کافی بهداشتی دسترسی نداشتند.

– هر روز ۴۰ هزار کودک بدون هیچ سروصدایی جان خود را از دست می‌دادند.

– هر شب ۱۰۰ میلیون کودک با شکم گرسنه به خواب می‌رفتند.

– هر سال ۱۰ میلیون کودک، دچار نقص روانی و یا جسمی ناشی از ناکافی بودن مراقبت‌های بهداشتی می‌شدند.

و بالاخره حدود یک پنجم جمعیت جهان فقط برای زنده ماندن با مرگ دست و پنجه نرم می‌کردند. (مجله بهداشت جهان، پاییز ۶۴).

این گزارش‌ها حاکی از وضعیت نامناسب بهداشتی در جهان بود. ذکر این نکته ضروری است که تفاوت بسیار زیادی نیز بین وضعیت بهداشتی کشورهای در حال توسعه و پیشرفته جهان بود. مانند:

– میزان مرگ نوزادان در کشورهای در حال توسعه، ۱۰ برابر همین میزان در کشورهای پیشرفته بود.

– از ۱۲۵ میلیون کودکی که هر سال در جهان به دنیا می‌آمدند حدود ۱۷ میلیون نفر قبل از رسیدن به سن ۵ سالگی تلف می‌شدند که متأسفانه سه چهارم این تلفات در آفریقا و جنوب آسیا اتفاق می‌افتاد.

– در کشورهای در حال توسعه فقط یک سوم به مردم به آب آشامیدنی سالم دسترسی داشتند در صورتی که در کشورهای پیشرفته همه مردم از این نعمت بهره مند بودند و …

با توجه به ذکر وضعیت سلامت در جهان به نظر می‌رسید تندرستی به معنای رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی و نه فقط نبودن بیماری و معلولیت که به عنوان یکی از حقوق انسان‌ها محسوب می‌شد تا حد زیادی دست نیافتنی و در حد رؤیا بود. لازم بود که برای بهبود وضعیت کشورهای جهان فکری اساسی شود.

تا این که در سال ۱۹۷۷، سازمان جهانی بهداشت اعلام داشت، مهم‌ترین هدف دولت‌ها باید آن باشد که همه مردم جهان تا سال ۲۰۰۰ میلادی (۱۳۷۹ شمسی) به سطحی از سلامت دست یابند که زندگی آنان از نظر اقتصادی و اجتماعی ثمربخش و مفید باشد.

لازمه مفید و موفق بودن افراد در زندگی، داشتن نیرو و توان لازم است. نیرو و توان در صورتی فراهم می‌شود که انسان سالم باشد و دستگاه‌های بدنش به خوبی کار کند و به دلیل تأثیر متقابل جسم و روان، از نظر روان نیز سلامت باشد و در واقع شرط لازم برای موفقیت‌های اجتماعی که سلامت جسم و روان است، فراهم می‌شد.

این بیانیه بعدها به «بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰» (Health For All by the year 2000 (H.F.A.by the year 2000)) شهرت یافت و در واقع یک هدف اجتماعی محسوب می‌شد.

اگر چه گسترش دانش و آگاهی توانسته است در بعضی جهات نیاز به خدمات بهداشتی را کاهش دهد، ولی در مقابل موجب شده بود که نیازهای جدید و عمده‌تری در جهات دیگر به وجود آید. مثلاً میلیون‌ها روستانشین که هنوز در روستاهای خود باقی مانده بودند، با بیماری‌های عفونی دست و پنجه نرم می‌کردند. آن گروهی هم که به شهرهای در حال توسعه جهان سوم مهاجرت می‌کردند و در حلبی آبادهای حاشیه شهرها سکنی می‌گزیدند، همراه با جمعیت شهرنشین در چنگال مسائل بهداشتی شهرهای بی در و پیکر مثل آلودگی هوا، حوادث، سر و صدا به علاوه ضعف، بیماری و فقر رنج می‌بردند.

در واقع لازم بود که روشی برای ارائه خدمات بهداشتی مطرح شود که این خدمات را به عمق جوامع و به خصوص تودههای محروم ببرد تا بتوان وضعیت سلامت جوامع را بهبود بخشد. معمولاً این گونه افراد یا به علت دوری از محل ارائه خدمات به آن دسترسی نداشتند و با هزینه‌های این خدمات چنان بالا بود که افراد از جنبه‌های اقتصادی از دریافت آن عاجز بودند.

اجزای مراقبت‌های اولیه بهداشتی

گفته شد که «اصل بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰» به صورت هدف سازمان جهانی بهداشت شکل گرفت. مهم‌ترین روش‌های دستیابی به این هدف «مراقبت‌های اولیه بهداشتی» یا به صورت اختصاریP.H.c (Prinary Health Care) انتخاب شد. مراقبت‌های اولیه به معنای مراقبت‌های اساسی، ضروری و مناسب برای افراد، خانواده‌ها و جامعه است که موجبات سلامت جامعه را فراهم می‌کند.

طبیعی است که چون کشورهای مختلف جهان از نظر امکانات مادی، نیروی انسانی متخصص، وضعیت بیماری‌ها، تعداد جمعیت، شرایط آب و هوایی و… با یکدیگر تفاوت دارند، ارائه خدمات بهداشتی در تمام دنیا به صورت یکنواخت، غیرممکن است. در نتیجه اجزای مراقبت‌های اولیه بهداشتی می‌تواند از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد و در واقع هر جامعه‌ای موظف است با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی، فرهنگی و امکانات فنی و اقتصادی خود آنها را تعیین کند. اجزای مراقبت‌های بهداشتی به شرح زیر است:

۱- آموزش همگانی جامعه در زمینه مسائل بهداشتی تا بتوان از بروز مشکلات بهداشتی پیشگیری و در صورت وقوع آنها را کنترل کرد.

۲- بهبود غذا و تغذیه صحیح.

۳- تهیه آب سالم و کافی برای آشامیدن، نظافت فردی و عمومی و بهسازی‌های اساسی محیط نظیر دفع بهداشتی فاضلاب و زباله.

۴- ایجاد و ارائه خدمات قبل از زایمان، حین زایمان و بعد از آن و همچنین ارائه خدمات مربوط به تنظیم خانواده.

۵- ایمن سازی عمومی در مقابل بیماری‌های عمده عفونی.

۶- پیشگیری از بیماری‌های بومی و شایع و درمان و کنترل آن‌ها.

۷- ایجاد خدمات اولیه برای تمام افراد در مقابل جراحات و حوادث.

۸- پیش بینی و تدارک داروهای اساسی.

همان طور که گفته شد کشورهای جهان بر اساس شرایط اختصاصی خود ممکن است بندهایی به آن اضافه نمایند. چنانچه در ایران تأمین بهداشت و پیشگیری از بیماری‌های روانی و بهداشت دهان و دندان به عنوان نهمین و دهمین جزء به مراقبت‌های اولیه بهداشتی افزوده شده است.

اصول مراقبت‌های اولیه بهداشتی

برای ارائه هرچه بهتر و کامل‌تر مراقبت‌های اولیه بهداشتی لازم است اصولی در نظر گرفته شود:

الف) عدالت اجتماعی: یعنی خدمات بهداشتی باید بین همه مردم بدون توجه به شرایط اقتصادی مردم، عادلانه توزیع شود و همه مردم چه غنی یا تهیدست، چه شهری با روستایی به خدمات بهداشتی دسترسی داشته باشند. چون در اغلب موارد خدمات بهداشتی به طور عمده در شهرهای بزرگ و مراکز شهرستان‌ها متمرکز شده است در نتیجه روستاییان و زاغه نشینان شهری از آنها بی بهره‌اند.

عدم دسترسی سریع و آسان افراد به خدمات بهداشتی و تأخیر در معالجه، در صورتی که بیماری حاد باشد با مرگ یا عوارض جبران ناپذیری همراه است و در صورتی که بیماری کشنده نباشد، این تأخیر سبب مزمن شدن بیماری می‌شود.

ب) مشارکت جامعه: چنانچه مردم در برنامه ریزی و اجرای برنامه بهداشتی شرکت فعالانه‌ای داشته باشند، این برنامه‌ها با نیازهای آنها هماهنگی بیشتری خواهد داشت تا اینکه تصمیم¬گیری برنامه‌ها توسط مؤسسه‌ای از بیرون و بدون مشورت و مشارکت آنان انجام شود(شکل ۱).

کل افراد جامعه باید در ارائه خدمات بهداشتی نقش داشته باشند تا به هدف نهایی سلامت برسیم.شکل ۱- کل افراد جامعه باید در ارائه خدمات بهداشتی نقش داشته باشند تا به هدف نهایی سلامت برسیم.

مثلاً اظهار نظر مردم روستایی برای استقرار منبع آب در مناطق نیمه خشک به علت اطلاعات روستاییان درباره وضعیت محیط و تعیین بهترین محل دارای اهمیت اساسی است. بدیهی است که باید با مردم در مورد مسائلی که از آن اطلاع دارند، مشورت کرد. در واقع در صورتی که برنامه‌های بهداشتی با مشارکت مردم انجام شود، دارای مزایای زیر است:

کار با پیشرفت بهتری انجام می‌شود، خدمات با هزینه کمتر عرضه می‌شود، استفاده از مردم از طریق ارزش قائل شدن به نظرات و پیشنهادات آن‌ها است و مردم در برابر انجام فعالیت‌های بهداشتی احساس مسئولیت بیشتری می‌کنند.

تشکیل شوراهای محلی و پذیرش دانشجویان بومی در راستای جلب مشارکت هرچه بیشتر مردم می‌باشد.

ج) هماهنگی بین بخشی: ذکر این مطلب لازم است که سلامت افراد فقط با ارائه خدمات بهداشتی تأمین نمی‌شود بلکه سلامت مردم به آنچه می‌خورند، می‌نوشند، شغلی که در آن مشغولند، مسکن مناسب و بهداشتی، تفریحاتی که برای اوقات فراغت انتخاب می‌کنند و… بستگی دارد. پس در واقع باید بین بخش بهداشت و بخش‌های دیگر مانند کشاورزی، صنعت، حمل و نقل، آموزش و پرورش و وسایل ارتباط جمعی، همکاری وجود داشته باشد (شکل ۲).

تجسم آنچه از هماهنگی بین بخشی برای تأمین سلامت مردم انتظار می‌رود.شکل ۲- تجسم آنچه از هماهنگی بین بخشی برای تأمین سلامت مردم انتظار می‌رود.

مثلاً سواد مادر رابطه مستقیم با سلامت کودک و خانواده دارد. نوع غذایی که انتخاب می‌شود، نظافت شخصی، انجام واکسیناسیون، درمان و مراقبت از کودک و … تحت تأثیر آگاهی‌های مادر است. پس می‌توان گفت سلامت افراد خانواده تحت تأثیر سواد و آگاهی‌های مادر است. بدیهی است که بهبود تغذیه و مصرف غذاهای مناسب در دوران کودکی، نوجوانی، بارداری، شیردهی و … برای تأمین سلامت لازم است و باید به آن توجه دقیق شود، چون نیازهای انسان در هر یک از شرایط ذکر شده، متفاوت است.

تعداد زیادی از بیماری‌هایی که مردم به آن دچار می‌شوند، با تأمین آب سالم برطرف می‌شود. اگر آب سالم وجود نداشته باشد، طبیعی است که بیماری‌های گوارشی نظیر انواع اسهال، وبا، حصبه، شبه حصبه و … در آن جامعه شیوع زیادی پیدا می‌کند و موجب مرگ عده‌ای و ضعف و سوء تغذیه بسیاری خواهد شد. پس در واقع جهت تأمین سلامت مردم، لازم است که آب سالم و کافی نیز در دسترس افراد آن جامعه قرار گیرد.

همچنین وجود منابع غذایی مناسب در کشور به وضعیت کشاورزی و دامپروری آن بستگی نزدیک دارد و یا اگر راه و یا جاده وجود نداشته باشد، نمی‌توان در زمان مناسب محصولات کشاورزی و دامی را به شهر برد و به فروش رساند. همچنین نبود راه سبب دیر مراجعه کردن بیماران به شهر خواهد شد و یا در رابطه با نگهداری و حفظ صحیح موادغذایی به طور مستم اگر برق وجود داشته باشد، به دلیل استفاده از یخچال، از شیوع انواع مسمومیت‌های غذایی و اسهال‌ها کاسته خواهد شد.

پس در واقع بخش بهداشت به تنهایی قادر نیست که سلامت مردم را تأمین کند و لازم است سایر بخش‌ها نیز در این کار سهمی داشته باشند.

توسعه بهداشت به پیشرفت‌های اقتصادی و اجتماعی منجر می‌شود و در همان حال از آن تأثیر می‌پذیرد. یعنی سلامتی منجر به نیروی کار و درآمد زیادتر می‌شود و درآمد بیشتر، قدرت خرید و استفاده از امکانات آموزشی، غذایی، بهداشتی و … را بالا برده و برخورداری از این امکانات به نوبه خود سلامتی را بیشتر تأمین و تضمین می‌نماید و گردش این دایره به طور دائم ادامه می‌یابد.

د) تکنولوژی مناسب: تکنولوژی مناسب به معنی استفاده از راه و روش و یا وسایلی است که از نظر علمی دقیق و صحیح بوده و می‌تواند برای ارائه خدمات بهداشتی، مورد استفاده قرار گیرد. از این روش‌ها، ضرورت، روش‌های گران و پرهزینه‌ای که در دانشگاه‌ها و مراکز علمی عنوان می‌شوند، نیستند. در واقع حفظ سلامت مردم تنها از طریق بیمارستان‌های بزرگ و یا استفاده از وسایل فنی و پیچیده تأمین نمی‌شود. در بسیاری از موارد، استفاده از امکانات محلی، می‌تواند هزینه لازم برای تکنولوژی مناسب را پایین بیاورد و از نظر آداب و رسوم مردم هم قابل قبول‌تر باشد. مثلاً استفاده از محلول مایع درمانی خوراکی، با این که در اساس یک کار علمی دقیق و حساب شده است اما انجام آن یعنی طرز آماده کردن و روش خوراندن آن به کودک دچار اسهال و کم آبی توسط همه مادران حتی در روستاهای دور دست امکان پذیر و قرین موفقیت است.

نظام عرضه خدمات بهداشتی درمانی در سطح کشور

طبق اصل ۲۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برخورداری از… خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت‌های پزشکی، حقی است همگانی و دولت مکلف است آن را برای یک یک افراد کشور تأمین کند».

طبق قانون، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مسئول تأمین بهداشت و درمان در سراسر کشور و مکلف است نظامی را ارائه دهد که بتواند در شرایط فعلی کشور، نیازهای بهداشتی و درمانی مردم را برآورده ساخته و در ارتقای سطح بهداشت و سلامتی جامعه مفید باشد.

مناسب‌ترین نظام عرضه خدمات بهداشتی- درمانی، که بتواند در این موقعیت و با رعایت اولویت خدمات بهداشتی اولیه، گروه‌های آسیب پذیر و مناطق محروم را مورد توجه قرار دهد، نظام عرضه خدمات بهداشتی – درمانی در قالب شبکه‌های بهداشت و درمان شهرستان» است (شکل ۳).

شبکه بهداشت و درمان شهرستانشکل ۳- شبکه بهداشت و درمان شهرستان

نظام شبکه به نحوی طراحی شده است که ضمن دسترسی آسان تمام مردم نقاط روستایی و شهری به خدمات مورد نیاز، با رعایت اولویت‌های بهداشتی درمانی، پوشش جامعی از این خدمات را فراهم نماید.

ساختار کلی نظام شبکه بهداشت و درمان شامل قسمت‌های زیر است:

الف) خانه بهداشت: خانه بهداشت محیطی‌ترین واحد روستایی ارائه خدمات در نظام شبکه‌های بهداشتی درمانی کشور است.هر خانه بهداشت با توجه به شرایط جغرافیایی- به ویژه امکانات ارتباطی و جمعیت – یک یا چند روستا را تحت پوشش خدمات خود دارد.

میانگین جمعیت تحت پوشش هر خانه بهداشت ۱۵۰۰ نفر است. در صورتی که جمعیت روستاها کمتر باشد، خانه بهداشت در روستایی تأسیس می‌شود که چند روستای کم جمعیت اطراف را به راحتی تحت پوشش قرار دهد.

کارکنان خانه بهداشت، بهورزان زن و مرد هستند که از میان اهالی بومی روستا با تحصیلات دیپلم متوسطه (شاخه کاردانش) انتخاب می‌شوند. خدماتی که در خانه بهداشت توسط بهورزان ارائه می‌شود، همان مراقبت‌های اولیه بهداشتی است.

بهورزان ضمن سرشماری خانوارها، در زمینه‌های بهداشت خانواده که شامل: بهداشت در دوران کودکی، مدرسه، بارداری، زایمان، بعد از زایمان و تنظیم خانواده است همچنین آموزش بهداشت عمومی، بهداشت محیط روستا مبارزه و کنترل بیماری‌های شایع و بومی، واکسیناسیون، کمک‌های اولیه و درمان ساده علامتی بیماری‌ها و جلب مشارکت مردمی برای ارتقای سلامتی جامعه فعالیت می‌کنند. متناسب با وضعیت و امکانات، خدماتی از قبیل بهداشت روانی، بهداشت حرفه‌ای، بهداشت دهان و دندان نیز در خانه‌های بهداشت ارائه می‌شود.

از خصوصیات مهم ارائه خدمات در خانه‌های بهداشت فعال بودن این خدمات است. یعنی مواردی که نیاز به مراقبت و پیگیری دارند و در زمان خود مراجعه نمی‌کنند توسط بهورزان پیگیری می‌شوند و به منازل آنها مراجعه شده و برای مراقبت دعوت می‌شوند.

موارد بیماری یا خدماتی که نیاز به تخصص بالاتر دارند به مرکز بهداشتی درمانی ارجاع می‌شوند.

ب) مرکز بهداشتی درمانی روستایی: واحدی مستقر در روستاست که یک خانه بهداشت و در همان روستا و غالباً چند خانه بهداشت از روستاهای دیگر را تحت پوشش خود دارد. جمعیت تحت پوشش مرکز بهداشتی درمانی روستایی حدود ۹۰۰۰ نفر است. در مرکز بهداشتی درمانی روستایی گروهی مرکب از کاردان‌ها یا تکنیسین‌های بهداشت خانواده، مبارزه با بیماری‌ها، بهداشت محیط، بهداشت دهان و دندان و آزمایشگاه، بهیار و کارکنان اداری زیر نظر پزشک کار می‌کنند.

وظیفه اصلی مرکز بهداشتی درمانی روستایی، پشتیبانی از خانه‌های بهداشت و نظارت بر کار آنها و پذیرش ارجاعات و برقراری ارتباط مناسب با سطوح بالاتر است. در مراکز روستایی علاوه بر وظایفی چون آزمایش‌های تشخیص طبی، همکاری در آموزش نیروی انسانی، نمونه برداری از مواد غذایی، توجه به بهداشت محیط کارگاه‌ها و مدارس، بررسی‌های آماری و تهیه گزارش‌ها، انجام وظایف زیر نیز پیش بینی شده است:

– درمان بیماران سرپایی و بیماریابی از میان مواردی که توسط خانه‌های بهداشت ارجاع می‌شوند.

– نظارت بر فعالیت خانه‌های بهداشت در زمینه بهداشت محیط، بهداشت خانواده و مبارزه با بیماری‌ها

– ارائه خدمات بهداشت دهان و دندان

– پشتیبانی خانه‌های بهداشت از نظر تأمین و تدارک مواد، وسایل و داروها

ج) پایگاه بهداشت شهری: کلیه خدمات بهداشتی که در روستا به عهده خانه بهداشت است، در مناطق شهری به عهده پایگاه بهداشت شهری از طریق رابطین بهداشتی است. پروژه رابطین از مهم‌ترین برنامه‌های سازمان یافته برای دخالت و مشارکت مردم در برنامه‌های بهداشتی است و در سال ۱۳۶۹ به طور آزمایشی در جنوب شهر تهران آغاز شد و هر رابط ۵۰ خانوار را تحت پوشش دارد و داوطلبان از بین زنان واجد شرایط محله یا منطقه انتخاب می‌شوند. تفاوت وظایف پایگاه و خانه بهداشت در سه نکته زیر است:

پایگاه بهداشت شهری

می‌تواند علاوه بر خدمات بهداشتی مذکور در وظایف خانه بهداشت IUD (IntraUterinDevice یا وسیله داخل رحمی برای پیشگیری از حاملگی) بگذارد و (تست غربالگری برای تشخیص زودرس سرطان دهانه رحم که از زنان در سنین باروری هر شش ماه یک بار و یا حداکثر سالانه انجام می‌شود) پاپ اسمیر بگیرد.

– پیگیری فعال از طریق مراجعه به منازل را ندارد. پیگیری خدمات در پایگاه‌های بهداشت شهری از طریق رابطین بهداشتی، تلفن، یا مکاتبه انجام می‌شود.

– اجازه پرداختن به خدمات درمانی را ندارد و می‌تواند مراجعه کنندگان بیمار را به مراکز بهداشتی درمانی یا پزشکان بخش خصوصی ارجاع کند.

پایگاه‌های بهداشتی به طور متوسط جمعیتی حدود ۱۲۰۰۰ نفر را تحت پوشش دارند. پرسنل شاغل در پایگاه‌های بهداشتی کاردان‌های بهداشت خانواده، بهداشت محیط و مبارزه با بیماری‌ها هستند و به کمک رابطین بهداشت، که نیروهای داوطلب محلات هستند، به جمعیت تحت پوشش خدمات ارائه می‌کنند.

د) مرکز بهداشتی درمانی شهری: این واحد بر حسب تراکم جمعیت یک یا چند پایگاه بهداشت شهری را تحت پوشش دارد. کلیه وظایفی که مراکز بهداشتی درمانی روستایی برای خانه‌های بهداشت تابعه انجام می‌دهند، این مرکز برای پایگاه‌های بهداشت شهری انجام می‌دهد. تفاوت عمده این واحد با مراکز بهداشتی درمانی روستایی در مراجعه مستقیم بیماران به این مرکز است. مراجعه بیمار به این مراکز لازم نیست حتماً از طریق ارجاع از طریق پایگاه‌های بهداشت صورت گیرد.

پرسنل شاغل در مرکز بهداشتی درمانی شهری به تناسب جمعیت چند پزشک، یک دندانپزشک و کاردان‌های رادیولوژی، آزمایشگاه، بهداشت خانواده، بهداشت محیط و حرفه‌ای و نیروهای کمکی دیگر است.

هـ) بیمارستان: بیمارستان واحد تخصصی پزشکی در سطح شهرستان است و دارای قسمت‌های زیر است:

بخش‌های بستری، بخش‌های تشخیصی، داروخانه، پلی کلینیک تخصصی اورژانس در بیمارستان شهرستان حداقل چهار بخش بستری داخلی، جراحی، کودکان، زنان و زایمان وجود دارد که به وسیله پزشکان متخصص اداره می‌شود.

بیمارستان پس از تشخیص و درمان بیماران ارجاع شده از مراکز بهداشتی درمانی توصیه‌های لازم را در مورد ادامه درمان بیمار به مرکز بهداشتی درمانی اعلام می‌نماید.

و) مرکز بهداشت شهرستان: مرکز بهداشت شهرستان یک واحد ستادی مرکب از کارشناسان مختلف بهداشتی است که وظیفه نظارت و پشتیبانی مراکز بهداشتی درمانی و خانه‌ها و پایگاه‌های بهداشت را برعهده دارد. شناخت و دسته بندی مسائل بهداشتی منطقه و برنامه ریزی برای رفع آنها و تهیه و تدوین دستورالعمل‌های لازم به منظور اجرای برنامه‌های کشوری از وظایف مرکز و بهداشت شهرستان است.

پژوهش‌های کاربردی و ارزشیابی منظم خدمات بهداشتی و برنامه ریزی و آموزش نیروی انسانی در سطح شهرستان نیز از دیگر وظایف این واحد است.

ز) مدیریت شبکه شهرستان: وظیفه هماهنگ سازی واحدهای مختلف بیمارستان و مرکز بهداشت شهرستان و نظارت بر فعالیت آنها را به عهده دارد، مدیر شبکه شهرستان، نماینده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سطح شهرستان تلقی می‌شود.

این نظام که اجزای آن در ارتباط و پیوستگی علمی و عملی با یکدیگر می‌باشند، اجراکننده برنامه‌های پیش بینی شده بهداشت و درمان کشور خواهد بود (شکل ۴).

نظام عرضه خدمات بهداشتیشکل ۴- نظام عرضه خدمات بهداشتی

مروری بر وضعیت بهداشت ایران در سال‌های گذشته

بررسی وضعیت بهداشت و درمان کشورمان در سال‌های گذشته نشان می‌دهد بین «وضع موجود» بهداشت با «وضع مطلوب» آن، فاصله زیادی وجود داشت. بسیاری از روستاها و شهرهای کشورمان، از آب آشامیدنی سالم، حمام‌های بهداشتی و غسالخانه بی بهره بودند، به بهسازی محیط و تعمیم بهداشت، توجه لازم نشده بود و فقر دانش عامه مردم در زمینه بهداشت و در نتیجه بی اعتنایی آنان به رعایت دستورات و اصول بهداشتی در خانه، مدرسه، کارگاه و اجتماعات بزرگ‌تر، انواع بیماری‌های همه گیر مانند اسهال، سل ریوی، تراخم، سیاه سرفه و سرخک را موجب شده بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، هزینه کمتر اقدامات بهداشتی نسبت به اقدامات درمانی، ضرورت جدی و همه جانبه برنامه ریزی تأمین خدمات بهداشتی را انکار ناپذیر ساخت، و در پی اجرای مجموعه‌ای از فعالیت‌های منسجم و هماهنگ، ارتقای فرهنگ بهداشتی مردم کشورمان و برخورداری بیشتر آنان از خدمات بهداشتی همگانی، امکان پذیر گردید.

مقایسه‌ای از میزان مرگ و میر کودکان در سنین یک ماهگی، یک سالگی و پنج سالگی در سال‌هایشکل ۵- مقایسه‌ای از میزان مرگ و میر کودکان در سنین یک ماهگی، یک سالگی و پنج سالگی در سال‌های ۱۳۵۴، ۱۳۶۷، ۱۳۷۰ و ۸۹- ۱۳۸۸ می‌باشد:

بررسی میزان‌های مرگ نوزادان (به ۴ هفته اول تولد، دوران نوزادی می گویند)، کودکان زیر یک سال و کودکان زیر پنج سال برای هزار تولد زنده (دکتر ملک افضلی، وضعیت سلامت مادران و کودکان در جمهوری اسلامی ایران، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بهمن ۱۳۷۰، صفحه ۲۶)

این کاهش با ارائه خدمات اولیه بهداشتی، تأمین آب آشامیدنی، گسترش برنامه‌های ایمن سازی، مبارزه با بیماری‌های اسهالی و توجه به وضعیت تغذیه مادران و کودکان و … تأمین و منجر به بهبود شرایط بهداشتی جامعه گردید. این بهبود محدود به کاهش میزان مرگ و میر کودکان نبوده بلکه با بالارفتن پوشش واکسیناسیون، بالارفتن عمر متوسط و … نیز همراه بوده است.

نتایج اجرای برنامه بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰ در ایران

نمایندگان وزارت بهداشت کشور ما در کنفرانس آلماتا (آلماتا، پایتخت جمهوری قزاقستان از کشورهای استقلال یافته اتحاد جماهیر شوروی سابق است) (شهریور ماه ۱۳۵۷) متعهد شدند که طبق مفاد قطعنامه ۱۰ ماده‌ای آلماتا برنامه «مراقبت‌های اولیه بهداشتی» را در ایران به اجرا در آورند. کشور ایران جزء معدود کشورهای در حال رشد بود که در دهه ۱۹۹۰ یعنی قبل از پایان برنامه HFA به بسیاری از اهداف برنامه دست یافته بود. مهم‌ترین نتایج و شاخص‌های اجرای برنامه مراقبت‌های بهداشتی که بعد از تأسیس خانه‌های بهداشت در روستاها و گسترش شبکه بهداشت درمان در قالب دانشگاه‌های علوم پزشکی شکل گرفت عبارتند از: (سیمای سلامت در جهان و ایران- فصل ۲- گفتار ۵- جلد اول صفحه ۱۰۱ تا ۱۱۵ کتاب جامع بهداشت عمومی تهران، انتشارات ارجمند، چاپ اول ۱۳۸۳ و کتاب شاخص‌های سیمای سلامت در جمهوری اسلامی ایران، خرداد ۱۳۸۸- تهیه شده توسط معاونت سلامت، مرکز توسعه شبکه و ارتقاء سلامت، گروه فن آوری و مدیریت اطلاعات و دبیر خانه تحقیقات کاربردی- مرکز تحقیقات سلامت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کرمانشاه)

۱- دسترسی به خدمات بهداشتی: در سال ۱۳۸۰ در روستاها ۹۳ درصد و در شهرها صددرصد مردم به خدمات بهداشتی دسترسی داشته‌اند. متوسط جهانی این شاخص کمتر از ۷۰ درصد است.

۲- دسترسی به آب آشامیدنی سالم: روستاها در سال ۱۳۶۳ (۸/۷۶ درصد) و در سال ۱۳۷۹ (۸۹ درصد) و در سال ۱۳۸۵ (۸/۹۰ درصد) و در شهرها ۹۹ درصد مردم به آب آشامیدنی سالم دسترسی داشته‌اند. گفتنی است که آب آشامیدنی سالم باعث کاهش بروز اسهال به میزان ۲۲ درصد می‌شود.

۳- میزان مرگ کودکان کمتر از یک سال از ۵۱ در هزار در سال ۱۳۶۳ به ۲۶ در هزار در سال ۱۳۷۹ و در سال ۸۹-۸۸ به ۱۸ در هزار رسیده است. میزان مرگ کودکان کمتر از ۵ سال در کشور ما در سال ۱۳۷۰، ۴۴ نفر در هزار و در سال ۱۳۷۹ به ۳۳ نفر در هزار و در سال ۸۹- ۱۳۸۸ به ۲۰ در هزار نفر کاهش یافته است.

میزان امید به زندگی (میزان امید به زندگی در بدو تولد در یک مکان عبارت است از متوسط سال‌هایی است که احتمال زنده ماندن آن شخص در آن مکان وجود دارد) در بدو تولد در ایران در سال ۱۳۶۳ در زنان ۲/۵۹ و در مردان ۵/۵۸ سال بود. در سال ۱۳۷۹ این میزان در زنان به ۷۱ سال و در مردان به ۶۸ سال رسید و در سال ۱۳۸۸ این میزان در زنان به ۷۳ و در مردان به ۷۱ سال رسیده است. متوسط شاخص جهانی امید به زندگی در بدو تولد ۶۹ سال (سایت سازمان جهانی بهداشت- سال ۲۰۰۹) است.

۵- پوشش واکسیناسیون در کودکان زیر یک سال در ایران در سال ۱۳۶۳،۲۰ درصد کودکان را شامل می‌شده است و در سال ۱۳۸۰ این پوشش به بالای ۹۵ درصد و در سال ۱۳۸۹ پوشش کلیه واکسن‌های توصیه شده توسط برنامه ایمن سازی کشوری به ۹۹ درصد رسیده است.

برنامه رشد و توسعه هزاره سازمان ملل (۲۰۱۰ ,Annual report of the Regional Driector منبع)

بعد از اجرای برنامه بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰ در دنیا و دسترسی بعضی از کشورها و عدم دسترسی برخی دیگر به شاخص‌های اهداف مطرح شده در اعلامیه آلماتا، سازمان ملل U.N.) (United Nations)) برنامه «اهداف رشد و توسعه هزاره» (Millennium Development Goals (MDG)) را پیشنهاد نمود و رهبران ۱۹۱ کشور عضو سازمان ملل، متعهد گردیدند که سعی کنند تا سال ۲۰۱۵ به اهداف برنامه هزاره دست یابند.

اعلامیه هزاره سازمان ملل متحد در ماه سپتامبر سال ۲۰۰۰ میلادی (شهریور ماه سال ۱۳۸۰) منتشر شد و برنامه آن دارای هشت هدف می‌باشد. این اهداف به شرح زیر است:

۱- ریشه کنی فقر و گرسنگی

۲- دسترسی به حداقل تحصیلات (تحصیلات ابتدایی) برای همه افراد جامعه

۳- تساوی بین زن و مرد و افزایش اختیارات زنان در خانواده

۴- کاهش میزان مرگ و میر کودکان

۵- مبارزه با ایدز (HIV – AIDS) – مالاریا و بیماری‌های دیگر

۶- بهبود وضعیت سلامتی زنان

۷- جلوگیری از تغییرات زیست محیطی و اقدام در جهت ثبات و پایداری آن

۸- گسترش همکاری جهانی برای رشد و توسعه

لازم به ذکر است که رهبران کشورها متعهد شدند که تا سال ۲۰۱۵ در جهت بهبود شاخص‌های فوق الذکر اقدام نموده و آن را به دو سوم شاخص‌های سال ۱۹۹۰ کاهش دهند.

خودآزمایی

۱- سلامت را از دیدگاه سازمان جهانی بهداشت تعریف کنید.

۲- ابعاد سلامت را نام برید.

۳- تأثیر ابعاد سلامت را در یکدیگر با رسم شکل توضیح دهید.

۴- طیف تندرستی و بیماری را توضیح دهید.

۵- بهداشت فردی را با ذکر مثال توضیح دهید.

۶- بهداشت عمومی را از دیدگاه پروفسور وینزلو تعریف کنید.

۷- آیا تعمیم بهداشت عمومی را می‌توان عبادت دانست؟ توضیح دهید.

۸- دلایل اولویت بهداشت بر درمان را توضیح دهید.

۹- اقدامات پیشگیری سطح اول را توضیح دهید.

۱۰- هر یک از موارد زیر جزء کدام سطح پیشگیری به شمار می‌آید:

– واکسیناسیون

– آموزش بهداشت

– تجویز عینک

۱۱- پیشگیری سطح دوم را با ذکر مثال توضیح دهید.

۱۲- پیشگیری سطح سوم را با ذکر مثال توضیح دهید.

۱۳- هدف «بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰ میلادی» را توضیح دهید.

۱۴- روش دستیابی به بهداشت برای همه تا سال ۲۰۰۰ را توضیح دهید.

۱۵- اجزای مراقبت‌های اولیه بهداشتی را نام ببرید.

۱۶- دلایل تفاوت اجزای مراقبت‌های اولیه بهداشتی در مناطق مختلف، با یکدیگر را توضیح دهید.

۱۷- اصول مراقبت‌های اولیه بهداشتی را توضیح دهید.

۱۸- ساختار کلی نظام عرضه خدمات بهداشتی- درمانی را به طور خلاصه توضیح دهید.

۱۹- تفاوت وظایف خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های بهداشتی را توضیح دهید.

۲۰- اهداف برنامه رشد و توسعه هزاره سازمان ملل را بیان کنید. 

آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بله
تقریبا
خیر

داریوش طاهری

اولیــــــن نیستیــم ولی امیـــــد اســــت بهتـــرین باشیـــــم...! خدایــــــــــا! نام و آوازه مــــــرا چنان در حافظــه‌ها تثبیت کن که آلزایمـــــــــر نیز تــوان به یغمـا بـردن آن را نـداشتــــــه باشـد...! خدایـــــــــا! محبّـت مــرا در دل‌های بندگانت بینداز ... خدایــــــا! مــــرا دوســــت بــــدار و محبوبــم گـــردان...!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا