سوال های تشریحی گفتار دوم فصل ششم زیست شناسی یازدهم

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

گفتار رِشتِمان (میتوز) 

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف) در رِشتِمان مادّه ژنتیک، که در مرحله (G0 – S) همانندسازی شده بود، تقسیم می‌شود و به یاخته‌های جدید می‌رسد.

S

ب) برای حرکت و جداشدن صحیح فام‌تن‌ها، ساختارهایی به نام (دوک – فامینه) تقسیم ایجاد می‌شود. 

دوک

پ) فام‌تن‌ها که در هسته پراکنده‌اند، ابتدا باید به طور دقیق در وسط (هسته – یاخته) آرایش یابند و به مقدار (نامساوی – مساوی) بین یاخته‌های حاصل تقسیم شوند.

یاخته – مساوی

ت) دوک تقسیم، مجموعه‌ای از ریز (رشته‌های – لوله‌های) پروتئینی است که هنگام تقسیم، پدیدار و (کروماتید – سانترومر) فام‌تن به آن متصل می‌شود.

لوله‌های – سانترومر

ث) با کوتاه شدن رشته‌های دوک متصل به سانترومر، فام‌تن‌ها از هم جدا می‌شوند و به (سطح استوایی – قطبین) می‌روند. 

قطبین

ج) در یاخته‌های (باکتریایی – جانوری)، میانک‌ها (سانتریول‌ها) ساخته شدن (رشته‌های دوک – رشته‌های کروماتین) را سازمان می‌دهند.

جانوری – رشته‌های دوک

چ) میانک‌ها، یک جفت استوانه (موازی – عمود برهم‌)اند که در (تقسیم – اینترفاز)، برای (اینترفاز – تقسیم) یاخته، دو برابر می‌شوند.

عمودبرهم – اینترفاز – تقسیم

ح) هر یک از استوانه‌های میانک‌ها، از تعدادی (رشته – لوله) کوچک‌تر (کربوهیدراتی – پروتئینی) تشکیل شده است. 

لوله – پروتئینی 

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) در رِشتِمان مادّه ژنتیک، که در مرحله S ………….. شده بود، ………… می‌شود و به یاخته‌های جدید می‌رسد.

همانندسازی – تقسیم 

ب) دوک تقسیم، مجموعه‌ای از ریز لوله‌های ……… است که هنگام تقسیم، پدیدار و سانترومر ……….. به آن متصل می‌شود.

پروتئینی – فام‌تن

پ) با کوتاه شدن رشته‌های ……… متصل به …………..، فام‌تن‌ها از هم جدا می‌شوند و به …………….. می‌روند.

دوک – سانترومر – قطبین

ت) در یاخته‌های …………، میانک‌ها (سانتریول‌ها) ساخته شدن …………… را سازمان می‌دهند.

جانوری – رشته‌های دوک

ث) میانک‌ها، …………… استوانه عمود برهم‌اند که در ……………، برای تقسیم یاخته، ……….. برابر می‌شوند.

یک جفت – اینترفاز – دو

ج) هر یک از استوانه‌های میانک (سانتریول)، از تعدادی لوله کوچک‌تر …………. تشکیل شده است.

پروتئینی 

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️ مادّه ژنتیک، در کدام مرحله چرخه یاخته‌ای همانندسازی می‌کنند؟ 

S

فام‌تن‌ها که در هسته پراکنده‌اند، ابتدا باید به چه صورت آرایش یابند و به مقدار مساوی بین یاخته‌های حاصل تقسیم شوند؟ 

طور دقیق در وسط یاخته

فام‌تن‌ها در طی تقسیم رشتمان (میتوز)، به چه مقدار بین یاخته‌های حاصل تقسیم شوند؟ 

به مقدار مساوی

برای حرکت و جداشدن صحیح فام‌تن‌ها، ساختارهایی ایجاد می‌شود. نام این ساختارها چیست؟ 

 دوک تقسیم

ساختارهایی به نام دوک تقسیم به چه منظورهایی ایجاد می‌شود؟ 

برای حرکت و جداشدن صحیح فام‌تن‌ها

دوک تقسیم چیست؟

مجموعه‌ای از ریز لوله‌های پروتئینی است که هنگام تقسیم، پدیدار و سانترومر فام‌تن به آن متصل می‌شود.

نتیجه کوتاه شدن رشته‌های دوک متصل به سانترومر چیست؟ 

فام‌تن‌ها از هم جدا می‌شوند و به قطبین می‌روند.

فام‌تن‌ها چگونه از هم جدا می‌شوند و به قطبین می‌روند؟ 

با کوتاه شدن رشته‌های دوک متصل به سانترومر

در یاخته‌های کدام جانداران، میانک‌ها (سانتریول‌ها) ساخته شدن رشته‌های دوک را سازمان می‌دهند؟ 

جانوران

در یاخته‌های جانوری، کدام ساختار(ها) ساخته شدن رشته‌های دوک را سازمان می‌دهند؟ 

میانک‌ها (سانتریول‌ها)

نقش میانک‌ها (سانتریول‌ها) در یاخته‌های جانوری چیست؟ 

ساخته شدن رشته‌های دوک را سازمان می‌دهند.

میانک‌ها، در کدام مرحله چرخه یاخته‌ای و به چه منظوری، دو برابر می‌شوند؟ 

اینترفاز – برای تقسیم یاخته

ساختار میانک‌ (سانتریول) از چه تعداد لوله کوچک تشکیل شده است؟ 

۹ دسته سه‌تایی

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) در رِشتِمان مادّه ژنتیک، که در مرحله S تقسیم شده بود، همانندسازی می‌شود و به یاخته‌های جدید می‌رسد.

نادرست (برای جمله درست: همانندسازی جایگزین تقسیم و تقسیم جایگزین همانندسازی) 

ب) فام‌تن‌ها که در هسته پراکنده‌اند، ابتدا باید به طور دقیق در وسط یاخته آرایش یابند و به مقدار مساوی بین یاخته‌های حاصل تقسیم شوند.

درست

پ) برای حرکت و جداشدن صحیح فام‌تن‌ها، ساختارهایی به نام دوک تقسیم ایجاد می‌شود. 

درست

ت) در یاخته‌های گیاهی، میانک‌ها (سانتریول‌ها) ساخته شدن رشته‌های دوک را سازمان می‌دهند.

نادرست (برای جمله درست: جانوری جایگزین گیاهی) 

ث) میانک‌ها، یک جفت استوانه عمود برهم‌اند که در اینترفاز، برای تقسیم یاخته، دو برابر می‌شوند.

درست

ج) هر یک از استوانه‌های میانک، از تعدادی لوله کوچک‌تر پروتئینی تشکیل شده است. 

درست

چ) رشتمان، فرایندی پیوسته است، ولی زیست‌شناسان برای سادگی، آن را مرحله‌بندی می‌کنند.

درست

پرسش‌های مقایسه‌ای

◾هر یک از موارد زیر معرف کدام ویژگی….. است؟ 

الف)

شکل ۶- طرح ساده‌ای از تقسیم فام‌تن‌ها در رشتمان

پروفاز: در این مرحله، رشته‌های فامینه فشرده، ضخیم و کوتاه‌تر می‌شوند. به طوری که به تدریج با میکروسکوپ نوری می‌توان آن‌ها را مشاهده کرد. ضمن فشرده شدن فام‌تن، میانک‌ها به دو طرف یاخته حرکت می‌کنند و بین آن‌ها دوک تقسیم تشکیل می‌شود. در این مرحله پوشش هسته شروع به تخریب می‌کند.
پرومتافاز: در این مرحله، پوشش هسته و شبکه آندوپلاسمی تجزیه می‌شوند تا رشته‌های دوک بتوانند به فام‌تن‌ها برسند. در همین حال سانترومر فام‌تن‌ها به رشته‌های دوک متصل می‌شوند.
متافاز: فام‌تن‌ها بیشترین فشردگی را پیدا می‌کنند و در وسط (سطح استوایی) یاخته ردیف می‌شوند.
آنافاز: در این مرحله، با تجزیه پروتئین اتصالی در ناحیۀ سانترومر، فامینک‌ها از هم جدا می‌شوند. فاصله گرفتن فامینک‌ها با کوتاه شدن رشته‌های دوک متصل به فام‌تن انجام می‌شود. فام‌تن‌ها که اکنون تک فامینکی‌اند، به دو سوی یاخته (قطب) کشیده می‌شوند.
تلوفاز: رشته‌های دوک تخریب شده و فام‌تن‌ها شروع به باز شدن می‌کنند تا به صورت فامینه درآیند. پوشش هسته نیز مجدداً تشکیل می‌شود. در پایان تلوفاز، یاخته، دو هسته مشابه دارد. مراحل تقسیم رشتمان در شکل ۷ نشان داده شده است.

شكل ۷- طرح ساده‌ای از مراحل تقسیم رشتمان

تقسیم سیتوپلاسم

پس از رشتمان، اجزای یاخته بین دو سیتوپلاسم تقسیم می‌شوند. با تقسیم سیتوپلاسم دو یاخته جدید تشکیل می‌شود.
در یاخته‌های جانوری تقسیم سیتوپلاسم با ایجاد فرورفتگی در وسط آن شروع می‌شود. این فرورفتگی حاصل انقباض حلقه‌ای از جنس اکتین و میوزین است که مانند کمربندی در سیتوپلاسم قرار می‌گیرد و به غشا متصل است. با تنگ شدن این حلقه انقباضی در نهایت دو یاخته از هم جدا می‌شوند (شکل ۸).

شکل ۸- تقسیم سیتوپلاسم در یک یاخته جانوری
در یاخته‌های گیاهی، حلقه انقباضی تشکیل نمی‌شود. در این یاخته‌ها نخست ساختاری به نام صفحه یاخته‌ای در محل تشکیل دیواره جدید، ایجاد می‌شود. این صفحه با تجمع ریزکیسه‌های دستگاه گلژی و به هم پیوستن آن‌ها تشکیل می‌شود. این ریزکیسه‌ها، دارای پیش‌سازهای تیغه میانی و دیواره یاخته‌اند. با اتصال این صفحه به دیواره یاخته مادری در یاخته جدید از هم جدا می‌شوند (شکل ۹). ساختارهایی مانند لان و پلاسمودسم که سال گذشته با آن‌ها آشنا شدید در هنگام تشکیل دیواره جدید، پایه‌گذاری می‌شوند.

شکل ۹- تقسیم سیتوپلاسم در یاخته گیاهی

فعالیت ۱

در دنیای جانداران یاخته‌های چند هسته‌ای به روش‌های مختلفی ایجاد می‌شوند. در سال گذشته با بعضی از این یاخته‌ها آشنا شدید. آیا می‌توانید بعضی از آنها را نام ببرید؟ در مورد نحوه تشکیل این نوع از یاخته‌ها تحقیق کنید و نتیجه آن را به کلاس ارائه دهید.

فعالیت ۲

با توجه به آنچه درباره چرخه یاخته‌ای فراگرفته‌اید تصاویر میکروسکوپی زیر را بر اساس مراحل آن، با شماره‌گذاری مرتب کنید.

تقسیم یاخته، فرایندی تنظیم شده است.

بعضی یاخته‌های بدن جانداران، مانند یاخته‌های بنیادی مغز استخوان و یاخته‌های مریستمی گیاهان می‌توانند دائماً تقسیم شوند. همین یاخته‌ها در شرایط خاصی، مثلاً شرایط نامساعد محیطی یا افزایش بیش از حدّ تعداد یاخته‌ها، تقسیم خود را کاهش می‌دهند و یا متوقف می‌کنند. برعکس، یاخته‌های عصبی به ندرت تقسیم می‌شوند. این یاخته‌ها چگونه تشخیص می‌دهند در چه زمان یا به چه مقداری باید تقسیم شوند؟ چه عواملی تنظیم کننده سرعت و تعداد تقسیم یاخته‌اند؟ چگونه تعداد چرخه‌های یاخته تنظیم می‌شوند و چرا این تنظیم در برخی یاخته‌ها به هم می‌خورد؟

عوامل تنظیم کننده تقسیم یاخته

یاخته‌ها در پاسخ به بعضی عوامل محیطی و مواد شیمیایی سرعت تقسیم خود را تنظیم می‌کنند. انواعی از پروتئین‌ها وجود دارد که با فرایندهایی منجر به تقسیم یاخته‌ای می‌شوند. پروتئین‌های دیگری نیز وجود دارند که در شرایط خاصی، مانع از تقسیم یاخته‌ها می‌شوند. این پروتئین‌ها در سرعت تقسیم یاخته مانند پدال گاز و ترمز عمل می‌کنند؛ یا در گیاهان در محل آسیب دیده، نوعی عامل رشد تولید می‌شوند تا با تقسیم سریع، توده یاخته ایجاد کنند. این توده یاخته مانع نفوذ میکروب‌ها می‌شود؛ یا نوعی عامل رشد، در پوست انسان زیر محل زخم تولید می‌شود که با افزایش سرعت تقسیم یاخته‌ها، سرعت بهبود زخم را افزایش می‌دهد. مثال دیگر این مواد، اریتروپویتین است که در سال گذشته با آن آشنا شدید. با توجه به آنچه آموختید این ماده بر کدام بخش بدن اثر می‌گذارد و نتیجه آن چیست؟
در چرخه یاخته‌ای، چند نقطه وارسی وجود دارد. نقاط وارسی مراحلی از چرخه باخته‌اند که به آن اطمینان می‌دهند که مرحله قبل کامل شده است و عوامل لازم برای مرحله بعد آماده‌اند. در شکل ۱۰ بعضی از این نقاط را می‌بینید.

شکل 10- نقاط وارسی در چرخه یاخته

تقسیم بی رویه یاخته

یاخته‌ها با تقسیم، افزایش و با مرگ، کاهش می‌یابند. اگر تعادل بین تقسیم یاخته و مرگ یاخته‌ها به هم بخورد، چه وضعی پیش می‌آید؟ نتیجه می‌تواند ایجاد یک تومور باشد. تومور، توده‌ای است که در اثر تقسیمات تنظیم نشده ایجاد می‌شود. تومورها به دو نوع خوش‌خیم و بدخیم تقسیم می‌شوند. نوع خوش‌خیم رشدی کم دارد و یاخته‌های آن در جای خود می‌مانند و منتشر نمی‌شوند. این نوع تومور معمولاً آن‌قدر بزرگ نمی‌شوند که به بافت‌های مجاور خود آسیب بزنند. البته در مواردی که تومور بیش از اندازه بزرگ شود، می‌تواند در انجام اعمال طبیعی اندام اختلال ایجاد کند. لیپوما یکی از انواع تومورهای خوش‌خیم است که در افراد بالغ متداول است. در این تومور، یاخته‌های چربی تکثیر شده و توده یاخته ایجاد می‌کند (شکل ۱۱- الف).

تصویر ۱۱- الف) تومور خوش‌خیم، لیپوما در نزدیکی آرنج
ب) ملانوما: نوعی تومور بدخیم یاخته‌های رنگدانه‌دار پوست

تومور بدخیم یا سرطان به بافت‌های مجاور حمله می‌کند و توانایی دگرنشینی (متاستاز) دارد؛ یعنی می‌تواند یاخته‌هایی از آن جدا شده و همراه با جریان خون، یا به ویژه لنف به نواحی دیگر بدن بروند، در آنجا مستقر شوند و رشد کنند (شکل ۱۲). علت اصلی سرطان، بعضی تغییرات در مادة ژنتیکی یاخته است که باعث می‌شود چرخه یاخته از کنترل خارج شود (شکل ۱۱ ب).

شکل ۱۲- مراحل رشد و دگرنشینی یاخته‌های سرطانی
1. یاخته سرطانی شروع به تهاجم به یاخته‌های بافت می‌کند.
2. یاخته‌های سرطانی در بافت‌ها گسترش می‌یابند، ولی هنوز به دستگاه لنفی مجاور راه پیدا نکرده‌اند.
3. یاخته‌های سرطانی به بخش‌های لنفی مجاور محل تکثیر خود، دسترسی پیدا می‌کنند.
4. یاخته‌های سرطانی از راه لنف به بافت‌های دورتر می‌روند و پس از استقرار موجب سرطانی شدن آن‌ها می‌شوند.

تشخیص و درمان سرطان

روش‌های متعددی برای تشخیص و درمان سرطان‌ها وجود دارد و گاهی ترکیبی از این روش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. بافت برداری روشی است که در آن، تمام یا بخشی از بافت سرطانی یا مشکوک به سرطان برداشته می‌شود. آزمایش خون به این شناسایی کمک می‌کند.
روش‌های رایج درمان سرطان شامل جراحی، شیمی درمانی و پرتودرمانی است. در پرتودرمانی، یاخته‌هایی که به سرعت تقسیم می‌شوند، به طور مستقیم تحت تأثیر پرتوهای قوی قرار می‌گیرند. شیمی درمانی با استفاده از داروها باعث سرکوب تقسیم یاخته‌ها در همه بدن می‌شود. این روش‌های درمانی می‌توانند به یاخته‌های مغز استخوان، پیاز مو و پوشش دستگاه گوارش نیز آسیب برسانند. مرگ این یاخته‌ها از عوارض جانبی شیمی درمانی است که باعث ریزش مو، تهوع و خستگی می‌شود. حتی بعضی افراد که تحت تأثیر تابش‌های شدید یا شیمی درمانی قوی قرار می‌گیرند مجبور به پیوند مغز استخوان می‌شوند تا بتوانند یاخته‌های خونی مورد نیاز را بسازند.

وراثت و محیط، هر دو در ایجاد سرطان نقش دارند

پروتئین‌ها، تنظیم‌کننده چرخه یاخته و مرگ آن هستند. پروتئین‌ها محصول عملکرد ژن‌ها هستند. بنابراین، مشخص است که در ایجاد سرطان، ژن‌ها نقش دارند. ژن‌های زیادی شناخته شده‌اند که در بروز سرطان مؤثرند. علت شیوع بیشتر بعضی سرطان‌ها در بعضی جوامع، همین مسئله است.
عوامل محیطی هم در بروز سرطان مؤثرند. پرتوهای فرابنفش، بعضی آلاینده‌های محیطی و دود خودروها به ساختار «دِنا» آسیب می‌زنند. سایر پرتوها و مواد شیمیایی سرطان‌زا، موادغذایی دودی شده مثل گوشت و ماهی دودی، بعضی ویروس‌ها، قرص‌های ضدبارداری، نوشیدنی‌های الکلی و دخانیات از عوامل مهم سرطان زایی‌اند.

فعالیت ۳

با استفاده از منابع علمی بررسی کنید که کدام نوع از سرطان‌ها در کشور ما شیوع بیشتری دارند. چرا بعضی انواع سرطان در بخش‌های خاصی از کشور ما شایع‌ترند؟

مرگ برنامه‌ریزی شده یاخته

مرگ یاخته‌ها می‌تواند تصادفی باشد؛ مثلاً در بریدگی، یاخته‌ها آسیب می‌بینند و از بین می‌روند. به این حالت، بافت مردگی گفته می‌شود. ولی مرگ برنامه¬ریزی شده یاخته‌ای شامل یک سری فرایندهای دقیقاً برنامه¬ریزی شده است که در بعضی یاخته‌ها و در شرایط خاص ایجاد می‌شود. این فرایند با رسیدن علایمی به یاخته شروع می‌شود. به دنبال این رخداد، در چند ثانیه پروتئین‌های تخریب کننده در یاخته شروع به تجزیه اجزای یاخته و مرگ آن می‌کنند.
حذف یاخته‌های پیر یا آسیب دیده، مانند آنچه در آفتاب سوختگی اتفاق می افتد، مثالی از مرگ برنامه‌ریزی شده یاخته‌ای است؛ چون پرتوهای خورشید دارای اشعه فرابنفش‌اند آفتاب سوختگی می‌تواند سبب آسیب به «دِنا» یاخته‌ها و بروز سرطان شود. مرگ برنامه‌ریزی شده یاخته‌ای، با از بین بردن یاخته‌های آسیب دیده، آن‌ها را حذف می‌کند. مثال دیگر، حذف یاخته‌های اضافی از بخش‌های عملکردی مانند پرده‌های بین انگشتان پا در پرندگان است (شکل ۱۳).

شكل ۱۳- حذف پرده‌های میانی انگشتان در دوران جنینی برخی پرندگان در اثر مرگ برنامه‌ریزی شده

فعالیت ۴

با استفاده از خمیر بازی (چند رنگ) و با رعایت موارد بهداشتی، مراحل تقسیم رشتمان را طراحی کنید. برای این کار، عدد فام‌تنی یاخته فرضی را ۴ یا ۶ در نظر بگیرید. هر مجموعه فام‌تن را با یک رنگ انتخاب کنید و با توجه به این فعالیت به پرسش‌های زیر پاسخ دهید:

الف) در متافاز فام‌تن‌های همتا نسبت به هم چگونه روی رشته‌های دوک قرار می‌گیرند؟

ب) با توجه به عدد فام‌تنی انتخابی، تعداد فام‌تن‌ها و فامینک‌ها را قبل و بعد از رشتمان تعیین کنید.