سوال های تشریحی گفتار اول فصل اول زیست شناسی دوازدهم

گفتار نوکلئیک اسیدها

در حال آماده سازی برای طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف)

پرسش‌های سطر به سطر

▪️جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف)

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف)

پرسش‌های مقایسه‌ای

◾هر یک از موارد زیر معرف کدام ویژگی….. است؟ 

الف)

فعلاً پرسش‌های ساده زیر را داشته باشید. 

پرسش‌های تشریحی گفتار نوکلئیک اسیدها

۱. یافتن پاسخ پرسش «ژن چیست و از چه ساخته شده است» چه مدت زمان طول کشید؟

بیش از پنجاه سال

۲. ویژگی‌های یاخته تحت فرمان چیست؟

هسته
۳. در ساختار فام تن‌های هسته ای یوکاریوت‌ها چه مولکول‌هایی شرکت دارند؟

پروتئین و دنا

۴. کدام مولکول ذخیره کننده ی اطلاعات وراثتی است؟

دنا
۵. اطلاعات اولیه در مورد ماده ی وراثتی از فعالیت‌ها و آزمایش‌های کدام دانشمند بدست آمد؟

باکتری شناسی به نام گریفیت.

۶. گریفیت سعی داشت واکسنی برای کدام بیماری تولید کند؟

آنفلوآنزا

۷. در گذشته تصور می‌شد عامل آنفلوآنزا چیست؟

استرپتوکوکوس نومونیا

۸. عامل بیماری سینه پهلو چیست؟ و ویژگی نوع بیماری زای این باکتری چیست؟

باکتری استرپتوکوکوس نومونیا، پوشینه دار (کپسول دار) است.

۹. کدام نوع استرپتوکوکوس نومونیا موش‌ها را بیمار نمی‌کند؟

بدون کپسول.

۱۰. نتیجه ی هر یک از آزمایش‌های زیر در آزمایش گریفیت چه بود؟

الف) تزریق باکتری‌های زنده پوشینه دار به موش:

موش‌ها مردند.

ب) تزریق باکتری‌های پوشینه دار کشته شده با گرما:

موش‌ها زنده ماندند.

۱۱. گریفیت چگونه نتیجه گرفت وجود پوشینه به تنهایی عامل مرگ موش نیست؟

با تزریق باکتری‌های پوشینه دار کشته شده با گرما به موش و مشاهده سالم ماندن آن‌ها.

۱۲. چرا در آزمایش گریفیت وقتی مخلوطی از باکتری‌های پوشینه دار کشته شده با گرما و زنده بدون پوشینه به موش‌ها تزریق شد، برخلاف انتظار موش‌ها مُردند؟

زیرا  تعدادی باکتری پوشینه دار در خون و شش‌های موش به وجود می‌آید به عبارتی دیگر تعدادی از باکتری‌های بدون پوشینه به نحوی تغییر کرده و پوشینه دار شدند.

۱۳. شناسایی عامل موثر در انتقال صفات وراثتی حاصل نتایج آزمایشات کدام دانشمندان بود؟

گریفیت، ایوری و همکارانش.

۱۴. ایوری از آزمایش‌های زیر چه نتیجه ای گرفت؟

عصاره استخراج شده از باکتری‌های کشته شده پوشینه دار + آنزیم تخریب کننده ی تمام پروتئین‌ها + محیط کشت باکتری فاقد پوشینه:

انتقال صفت صورت می‌گیرد ← نتیجه: پروتئین‌ها ماده وراثتی نیستند.

۱۵. ایوری با اضافه کردن کدام لایه حاصل از سانتریفیوژ عصاره استخراج شده از باکتری‌های کشته شده پوشینه دار به محیط باکتری فاقد پوشینه مشاهده کرد انتقال صفات صورت می‌گیرد؟

لایه ای که در آن دنا وجود داشت.

۱۵. در آزمایش زیر مربوط به کارهای ایوری چه مشاهده شد؟

استخراج عصاره ی باکتری‌های پوشینه دار + آنزیم تخریب کننده ی هیدرات کربن + انتقال به محیط کشت حاوی باکتری بدون پوشینه:

انتقال صفات صورت گرفت و بیشتر باکتری‌های پوشینه دار شدند.

۱۶. نام واحد تشکیل دهنده ی رنا و دنا به ترتیب چیست؟

نوکلئوتید _ نوکلئوتید.
۱۷. هر نوکلئوتید شامل چه بخش‌هایی است؟

یک قند پنج کربنه، یک باز آلی نیتروژن دار و یک تا سه گروه فسفات.

۱۸. نوکلئیک اسیدها شامل چه مواردی هستند؟

نوکلئیک اسیدها شامل دئوکسی ریبونوکلئیک اسید (دِنا) و ریبونوکلئیک اسید (رِنا) هستند.

۱۹. واحدهای تشکیل دهندۀ نوکلئیک اسیدها چیست؟

نوکلئوتید.
۲۰. بخش‌های تشکیل دهندۀ واحدهای مونومری نوکلئیک اسیدها چیست؟

هر نوکلئوتید شامل سه بخش است: یک قند پنج کربنه، یک باز آلی نیتروژن دار و یک تا سه گروه فسفات.

۲۱. قند پنج کربنه در دنا و رنا به ترتیب چیست؟

قند پنج کربنه در دِنا، دئوکسی ریبوز و در رِنا، ریبوز است.

۲۲. تفاوت فرمول قند دنا و رنا چیست؟

دئوکسی ریبوز یک اکسیژن کمتر از ریبوز دارد.

۲۳. ساختار پورین به چه صورت است؟

ساختار دو حلقه ای باز آلی نیتروژن دار

۲۴. بازهای پورین کدام اند؟

شامل آدنین و گوانین است.

۲۵. ساختار پیریمیدین به چه صورت است؟

ساختار تک حلقه ای دارد.

۲۶. بازهای پیریمیدین کدام اند؟

شامل تیمین، سیتوزین، یوراسیل.

۲۷. کدام باز آلی در ساختار دنا وجود ندارد؟

یوراسیل
۲۸. کدام باز آلی در ساختار رنا وجود ندارد؟

تیمین
۲۹. کدام باز آلی فقط در ساختار دنا وجود دارد؟

تیمین

۳۰. کدام باز آلی فقط در ساختار رنا وجود دارد؟

یوراسیل
۳۱. برای تشکیل نوکلئوتید کدام پیوند شرکت می‌کند؟

برای تشکیل یک نوکلئوتید، باز آلی نیتروژن دار و گروه یا گروه‌های فسفات با پیوند اشتراکی (کووالانسی) به دو سمت قند متصل می‌شوند.

۳۲. نوکلئوتیدها از چه نظرهایی با یکدیگر تفاوت دارند؟

نوکلوتیدها از نظر نوع قند، نوع باز آلی و تعداد گروه‌های فسفات با یکدیگر تفاوت دارند.

۳۳. نوکلئوتیدها با چه نوع پیوند اشتراکی به یکدیگر متصل می‌شوند؟

نوکلئوتیدها با نوعی پیوند اشتراکی به نام فسفودی‌استر به هم متصل می‌شوند و رشته پلی نوکلئوتیدی را می‌­سازند.

۳۴. در پیوند فسفودی استر فسفات یک نوکلئوتید به کدام گروه قند مربوط به نوکلئوتید دیگر متصل می‌شود؟ در پیوند فسفودی استر، فسفات یک نوکلئوتید به گروه هیدروکسیل (OH) از قند مربوط به نوکلئوتید دیگر متصل می‌شود.

۳۵. رشته‌های پلی نوکلئوتید در چه صورتی به تنهایی نوکلئیک اسید را می‌سازند؟

رشته‌های پلی نوکلئوتیدی یا به تنهایی نوکلئیک اسید را می‌سازند مثل رنا.

۳۶. مولکول کدام نوع نوکلئیک اسید از دو رشته ی پلی نوکلئوتیدی ساخته می‌شود؟

دنا
۳۵. مولکول کدام نوکلئیک اسید از یک رشته ی پلی نوکلئوتیدی ساخته می‌شود؟

رنا
۳۶. دنا در کدام جانداران فقط به صورت حلقوی است؟

باکتری‌ها.

۳۷. در دو انتهای نوکلئیک اسید‌های خطی چه گروه‌هایی وجود دارد؟

در نوکلئیک اسیدهای خطی گروه فسفات در یک انتها و گروه هیدروکسیل در انتهای دیگر آزاد است.

۳۸. چرا هر رشته ی دنا خطی همیشه دو سر متفاوت دارد؟

در نوکلئیک اسیدهای خطی گروه فسفات در یک انتها و گروه هیدروکسیل در انتهای دیگر آزاد است.
۳۹. تصور اولیه در مورد فراوانی چهار نوع باز آلی دنا چه بود؟

در ابتدا تصور می‌شد که چهار نوع نوکلئوتید موجود در دِنا به نسبت مساوی در سراسر مولکول توزیع شده اند. بر این اساس دانشمندان انتظار داشتند که مقدار چهار نوع باز آلی در تمامی‌مولکول‌های دِنا از هر جانداری که به دست آمده باشد با یکدیگر برابر باشد.

۴۰. نتیجه تحقیقات چارگاف چه بود؟

مقدار آدنین موجود در دِنا با مقدار تیمین برابر است و مقدار گوانین در آن با مقدار سیتوزین برابری می‌کند.
۴۱. کدام دانشمندان با استفاده از پرتو ایکس از ملکول‌های دنا تصاویری تهیه کردند؟

ویلکینز و فرانکلین

۴۲. نتایج حاصل از پراش پرتو ایکس چه بود؟

با بررسی این تصاویر در مورد ساختار دِنا نتایجی را بدست آوردند از جمله اینکه دِنا حالت مارپیچی و بیش از یک رشته دارد. البته با استفاده از این روش ابعاد مولکول‌ها را نیز تشخیص دادند.

۴۳. واتسون و کریک بر اساس چه نتایجی مدل مولکولی DNA را ارائه دادند؟

واتسون و کریک با استفاده از نتایج آزمایش‌های چارگاف و داده‌های حاصل از تصاویر تهیه شده با پرتو ایکس و با استفاده از یافته‌های خود، مدل مولکولی نردبان مارپیچ را ساختند.

۴۴. نام مدل مولکولی دِنا واتسون و کریک چیست؟

نردبان مارپیچ

۴۵. مدل مولکولی دِنا واتسون و کریک به چه صورت است؟

هر مولکول دِنا در حقیقت از دو رشته پلی نوکلئوتیدی ساخته شده است که به دور محوری فرضی پیچیده شده و ساختار مارپیچ دو رشته ای را ایجاد می‌کند. این مارپیچ اغلب با یک نردبان پیچ خورده مقایسه می‌شود.
۴۶. ستون‌ها و پله‌های مدل مارپیچ دو رشته ای واتسون و کریک به ترتیب از کدام اجزا تشکیل شده اند؟

ستون‌های این نردبان را قند و فسفات و پله‌ها را بازهای آلی تشکیل می‌دهند.

۴۷. در مدل واتسون و کریک بین قند یک نوکلئوتید و فسفات نوکلئوتید دیگر چه پیوندی برقرار است؟

پیوند فسفودی استر.

۴۸. بین بازهای رو به روی یکدیگر در مدل واتسون و کریک چه پیوندی برقرار است؟

پیوند هیدروژنی

۴۹. چه عاملی دو رشته دنا را در مقابل هم نگه میدارد؟

پیوندهای هیدروژنی بین بازها، دو رشته دِنا را در مقابل هم نگه می‌دارد.

۵۰. آدنین با کدام باز آلی در ساختار مولکول دنا مقابل هم قرار می‌گیرند؟

تیمین
۵۱. در ساختار مولکول دنا، گوانین با کدام باز آلی جفت می‌شود؟

سیتوزین
۵۲. تعداد پیوندهای هیدروژنی بین کدام باز‌های مکمل بیشتر می‌باشد؟

بین سیتوزین وگوانین نسبت به آدنین و تیمین پیوند هیدروژنی بیشتری تشکیل می‌شود.

۵۳. کدام مطلب نتایج آزمایش‌های چارگف را نیز تایید می‌کند؟

مکمل بودن بازهای آلی نتایج آزمایش‌های چارگف را نیز تایید می‌کند.

۵۴. علت یکسان بودن قطر مولکول دِنا در سراسر آن چیست؟

چون در هر صورت یک باز تک حلقه ای در مقابل یک باز دو حلقه ای قرار می‌گیرد. قرارگیری جفت بازها به این صورت باعث می‌شود قطر مولکول در سراسر آن یکسان باشد.

۵۵. مزیت ثابت بودن قطر دِنا چیست؟

ثابت ماندن قطر دِنا باعث پایداری اطلاعات آن شده و در فشرده شدن بهتر فام تن‌ها مؤثر است.

۵۶. اگر ترتیب نوکلئوتیدها در یک رشته ATGC باشد ترتیب نوکلئوتیدها در رشته مکمل به چه صورت است؟

TACG

۵۷. کدام نوع نوکلئیک اسید تک رشته ای است؟

مولکول رِنا تک رشته ای است.

۵۸. انواع رنا چیست؟

رنای پیک، رنای ناقل  و رنای رناتنی.

۵۹. کدام نوع رنا اطلاعات را از دنا به رِناتن‌ها می‌رساند؟

رنای پیک

۶۰. رِناتن‌ها با استفاده از اطلاعات کدام رنا پروتئین سازی می‌کنند؟

رنای پیک.

۶۱. کدام نوع رنا آمینواسید‌ها را برای استفاده در پروتئین سازی به سمت رناتن می‌برد؟

رنای ناقل.

۶۲. در ساختار رناتن‌ها علاوه بر پروتئین چه نوع رنا شرکت دارد؟

رنای رناتنی.

۶۳. برای کدام نوع نوکلئیک اسید نقش‌های آنزیمی‌مطرح است؟

رنا

۶۴. اطلاعات وراثتی در کدام مولکول قرار دارند؟

طبق آزمایش‌های ایوری و همکارانش، اطلاعات وراثتی در دِنا قرار دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند.

۶۵. اطلاعات وراثتی از طریق کدام مولکول از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود؟

دِنا
۶۶. بیان ژن به تولید چه موادی می‌انجامد؟

ژن بخشی از مولکول دِنا است که می‌تواند بیان آن به تولید رِنا یا پلی پپتید بینجامد.

۶۷. واحدهای اطلاعاتی و وراثتی دِنا چه نام دارند؟

ژن.
۶۸. منبع رایج انرژی در یاخته چیست؟

ATP  (آدنوزین تری فسفات)

۶۹. کدام مولکول‌ها نقش ناقل الکترون را در فرایند فتوسنتز بر عهده دارند؟

نوکلئوتیدها در ساختار مولکول‌هایی وارد می‌شوند که در فرایندهای فتوسنتز و تنفس یاخته ای نقش ناقل الکترون را بر عهده دارند.

پرسش‌های نهایی زیست‌شناسی

مولکول‌های اطلاعاتی

یکی از پرسش‌هایی که یافتن جوابی برای آن بیش از پنجاه سال طول کشید، این بود که ژن چیست و از چه ساخته شده است؟
پاسخ این سؤال، به ظاهر شاید ساده باشد ولی برای رسیدن به آن، پژوهش‌ها و آزمایش‌های زیادی انجام شد که در حال حاضر هم ادامه دارد.
در این فصل مطالب در قالب زنجیره‌ای از آزمایش‌ها توضیح داده می‌‌شود که نتایج آنها آگاهی ما را از ژن و مولکول‌های مرتبط به آن یعنی دِِنا (DNA)، رِنا (RNA) و پروتئین بیشتر می‌کند. آشنا شدن با ساختار این مولکول‌ها مقدمه‌ای است برای فهم بهتر فصل‌های دیگر این کتاب. همچنین، در کنار این مباحث با سازوکار مولکولی و چگونگی ذخیره و انتقال اطلاعات وراثتی آشنا می‌شویم.

گفتار ۱: نوکلئیک اسیدها

هریک از یاخته‌های بدن ما ویژگی‌هایی مانند شکل و اندازه دارند. این ویژگی‌ها تحت فرمان هسته هستند. دستورالعمل‌های هسته در حین تقسیم از یاخته‌ای به یاخته دیگر و در حین تولیدمثل از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. اطلاعات و دستورالعمل فعالیت‌های یاخته در چه قسمتی از هسته ذخیره می‌شود؟ قبلاً آموختیم که فام‌تن‌ها در هسته قرار دارند و در ساختار آنها دِنا و پروتئین مشارکت می‌کنند. کدام‌یک از این دو ماده، ذخیره‌کنندهٔ اطلاعات وراثتی است؟

پاسخ این سؤال مشخص شده است. این ماده دِنا است که به‌عنوان ذخیره‌کننندهٔ اطلاعات وراثتی عمل می‌کند. امّا دانشمندان چگونه به این پاسخ رسیده‌اند؟

اطلاعات اولیه در مورد مادهٔ وراثتی از فعالیت‌ها و آزمایش‌های باکتری‌شناسی انگلیسی به نام گریفیت به دست آمد. او سعی داشت واکسنی برای آنفلوانزا تولید کند. در آن زمان تصور می‌شد عامل این بیماری، نوعی باکتری به نام استرپتوکوکوس نومونیا است. گریفیت با دو نوع از این باکتری، آزمایش‌هایی را روی موش‌ها انجام داد. نوع بیماری‌زای آن که پوشینه‌دار (کپسول‌دار) است در موش‌ها سبب سینه‌پهلو می‌شود ولی نوع بدون پوشینه آن موش‌ها را بیمار نمی‌کند (شکل ۱).

شکل ۱ــ باکتری پوشینه‌دار

آزمایش‌ها و نتایج کار گریفیت را در شکل ۲ ملاحظه می‌کنید.

شکل ۲ــ آزمایشات گریفیت و نتایج آن

گریفیت مشاهده کرد تزریق باکتری‌های پوشینه‌دار به موش باعث بروز علائم بیماری و مرگ در آنها می‌شود؛ درحالی که تزریق باکتری‌های بدون پوشینه به موش‌های مشابه، باعث بروز علائم بیماری نمی‌شود. او در آزمایش دیگری باکتری‌های پوشینه‌دار کشته شده با گرما را به موش‌ها تزریق و مشاهده کرد که موش‌ها سالم ماندند. گریفیت نتیجه گرفت وجود پوشینه به تنهایی عامل مرگ موش‌ها نیست.
سپس مخلوطی از باکتری‌های پوشینه‌دار کشته شده با گرما و زندۀ بدون پوشینه را به موش‌ها تزریق کرد؛ برخلاف انتظار، موش‌ها مُردند! او در بررسی خون و شش‌های موش‌های مرده، تعداد زیادی باکتری‌های پوشینه‌دار زنده مشاهده کرد. مسلماً باکتری‌های مرده، زنده نشده‌اند بلکه تعدادی از باکتری‌های بدون پوشینه به نحوی تغییر کرده و پوشینه‌دار شده‌اند.

از نتایج این آزمایش‌ها مشخص شد که مادهٔ وراثتی می‌تواند به یاختهٔ دیگری منتقل شود ولی ماهیت این ماده و چگونگی انتقال آن مشخص نشد.

عامل اصلی انتقال صفات وراثتی، مولکول دِنا است

عامل مؤثر در انتقال این صفت تا حدود ۱۶ سال بعد از گریفیت همچنان ناشناخته ماند. تا اینکه نتایج کارهای دانشمندی به نام ایوری و همکارانش عامل مؤثر در آن را مشخص کرد. آنها ابتدا از عصارۀ استخراج شده از باکتری‌های کشته شدهٔ پوشینه‌دار استفاده کردند و در آن تمامی پروتئین‌های موجود را تخریب کردند. به نظر شما چگونه این کار انجام شد؟

آنها سپس باقی‌ماندهٔ محلول را به محیط کشت باکتری فاقد پوشینه اضافه کردند و دیدند که انتقال صفت صورت می‌گیرد؛ پس می‌توان نتیجه گرفت که پروتئین‌ها مادهٔ وراثتی نیستند.

در آزمایش دیگری عصارۀ استخراج شده از باکتری‌های کشته شدۀ پوشینه‌دار را در یک گریزانه (سانتریفیوژ) با سرعت بالا قرار دادند و مواد آن را به‌صورت لایه‌لایه جدا کردند. با اضافه کردن هریک از لایه‌ها به‌صورت جداگانه به محیط کشت باکتری فاقد پوشینه مشاهده کردند که انتقال صفت فقط با لایه‌ای که در آن دِنا وجود دارد انجام می‌شود.

نتایج این آزمایش‌ها، ایوری و همکارانش را به این نتیجه رساند که عامل اصلی و مؤثر در انتقال صفات، دِنا است. به عبارت ساده‌تر، دِنا همان ماده وراثتی است. با این حال نتایج به‌دست آمده مورد قبول عده‌ای قرار نگرفت؛ چون در آن زمان بسیاری از دانشمندان بر این باور بودند که پروتئین‌ها ماده وراثتی هستند.

در آزمایش‌های دیگری عصارهٔ باکتری‌های پوشینه‌دار را استخراج و آن را به چهار قسمت تقسیم کردند. به هر قسمت، آنزیم تخریب‌کننده یک گروه از مواد آلی (کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها، لیپیدها، نوکلئیک‌اسیدها) را اضافه کردند. سپس هر کدام را به محیط کشت حاوی باکتری بدون پوشینه منتقل و اجازه دادند تا فرصتی برای انتقال صفت و رشد و تکثیر داشته باشند. مشاهده شد که در همهٔ ظروف انتقال صورت می‌گیرد به‌جز ظرفی که حاوی آنزیم تخریب‌کننده دِنا است.

ساختار نوکلئیک اسیدها

نوکلئیک اسیدها که شامل دئوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید (دِنا) و ریبونوکلئیک‌اسید (رِنا) هستند، همگی بسپارهایی (پلیمرهایی) از واحدهای تکرارشونده به نام نوکلئوتید هستند. با توجه به شکل ۳ هر نوکلئوتید شامل سه بخش است: یک قند پنج کربنه، یک باز آلی نیتروژن‌دار و یک تا سه گروه فسفات.

قند پنج کربنه در دِنا، دئوکسی‌ریبوز و در رِنا، ریبوز است. دئوکسی‌ریبوز یک اکسیژن کمتر از ریبوز دارد. باز آلی نیتروژن‌دار می‌تواند پورین باشد که ساختار دو حلقه‌ای دارد؛ شامل آدنین (A) و گوانین (G) یا می‌تواند پیریمیدین باشد که ساختار تک حلقه‌ای دارد؛ شامل تیمین (T)، سیتوزین (C) و یوراسیل (U). در دِنا باز یوراسیل شرکت ندارد و به جای آن تیمین وجود دارد و در رِنا به جای تیمین، باز یوراسیل وجود دارد.

برای تشکیل یک نوکلئوتید، باز آلی نیتروژن‌دار و گروه یا گروه‌های فسفات با پیوند اشتراکی (کووالانسی) به دو سمت قند متصل می‌شوند (شکل ۳).

نوکلئوتیدها از نظر نوع قند، نوع باز آلی و تعداد گروه‌های فسفات با یکدیگر تفاوت دارند.

نوکلئوتیدها با نوعی پیوند اشتراکی به نام فسفودی‌استر به هم متصل می‌شوند و رشته پلی‌نوکلئوتیدی را می‌سازند. در تشکیل پیوند فسفودی‌استر، فسفات یک نوکلئوتید به گروه هیدروکسیل (OH) از قند مربوط به نوکلئوتید دیگر متصل می‌شود (شکل ۵). رشته‌های پلی‌نوکلئوتیدی یا به تنهایی نوکلئیک اسید را می‌سازند، مثل رِنا، یا به صورت دوتایی مقابل هم قرار می‌گیرند و نوکلئیک‌اسیدهایی مثل دِنا را می‌سازند.

شکل ۳ــ اجزای یک نوکلئوتید

بنابراین مولکول‌های دِنا از دو رشته پلی‌نوکلئوتید و مولکول‌های رِنا از یک رشته پلی‌نوکلئوتید تشکیل می‌شوند (شکل ۴).

شکل ۴- دِنای دو رشته‌ای و رِنای تک‌رشته‌ای
دو انتهای رشته‌های پلی‌نوکلئوتید نیز می‌توانند با پیوند فسفودی‌استر به هم متصل شوند و نوکلئیک‌اسید حلقوی را ایجاد کنند؛ برای مثال دِنا در باکتری‌ها به صورت حلقوی است.

در نوکلئیک‌اسیدهای خطی گروه فسفات در یک انتها و گروه هیدروکسیل در انتهای دیگر آزاد است؛ بنابراین هر رشتهٔ دِنا و رِنای خطی همیشه دو سر متفاوت دارد (شکل ۵).

شکل ۵- بخشی از رشته نوکلئیک اسید

تلاش برای کشف ساختار مولکولی دِنا

در ابتدا تصور می‌شد که چهار نوع نوکلئوتید موجود در دِنا به نسبت مساوی در سراسر مولكول توزیع شده‌اند. بر این اساس دانشمندان انتظار داشتند که مقدار ۴ نوع باز آلی در تمامی مولکول‌های دِنا از هر جانداری که به‌دست آمده باشد با یکدیگر برابر باشد.
اما مشاهدات و تحقیقات چارگاف روی دِناهای جانداران نشان داد که مقدار آدنین در دِنا با مقدار تیمین برابر است و مقدار گوانین در آن با مقدار سیتوزین برابری می‌کند. تحقیقات بعدی دانشمندان دلیل این برابری نوکلئوتیدها را مشخص کرد.

استفاده از پرتو ایکس برای تهیهٔ تصویر از دِنا

ویلکینز و فرانکلین با استفاده از پرتو ایکس از مولکول‌های دِنا تصاویری تهیه کردند (شکل ۶).

شکل ۶ـ تصویر تهیه شده با پرتو ایکس از مولکول دِنا توسط ویلکینز و فرانکلین

با بررسی این تصاویر در مورد ساختار دِنا نتایجی را به‌دست آوردند از جمله اینکه دِنا حالت مارپیچی و بیش از یک رشته دارد. البته با استفاده از این روش ابعاد مولکول‌ها را نیز تشخیص دادند.

مدل مولکولی دِنا

واتسون و کریک با استفاده از نتایج آزمایش‌های چارگاف و داده‌های حاصل از تصاویر تهیه شده با پرتو ایکس و با استفاده از یافته‌های خود، مدل مولکولی نردبان مارپیچ را ساختند که باعث شد در سال ۱۹۶۲ جایزه نوبل را دریافت کنند. نتایج حاصل از این تحقیقات با پژوهش‌های امروزی مورد تأیید قرار گرفته‌اند.

شكل ۷- واتسون و کریک و مدل پیشنهادی آنها برای دِنا

نکات کلیدی مدل واتسون و کریک

هر مولکول دِنا در حقیقت از دو رشته پلی‌نوکلئوتیدی ساخته شده است که به دور محوری فرضی پیچیده شده و ساختار مارپیچ دو رشته‌ای را ایجاد می‌کند. این مارپیچ اغلب با یک نردبان پیچ‌خورده مقایسه می‌شود. ستون‌های این نردبان را قند و فسفات و پله‌ها را بازهای آلی تشکیل می‌دهند. بین قند یک نوکلئوتید و قند نوکلئوتید مجاور پیوند فسفودی‌استر، و بین بازهای روبه‌روی هم پیوند هیدروژنی برقرار است (شکل ۸).

شکل ۸ ــ مدل مارپیچ دو رشته‌ای دِنا

پیوندهای هیدروژنی بین بازها، دو رشته دِنا را در مقابل هم نگه می‌دارد. این پیوندها بین جفت بازها به صورت اختصاصی تشکیل می‌شوند. آدنین (A) با تیمین (T) روبه‌روی هم قرار می‌گیرند و گوانین (G) با سیتوزین (C) جفت می‌شوند. به این جفت بازها، بازهای مکمل می‌گویند. بین C و G نسبت به A و T پیوند هیدروژنی بیشتری تشکیل می‌شود.

قرارگیری جفت بازها به این شکل باعث می‌شود که قطر مولکول دِنا در سراسر آن یکسان باشد؛ زیرا یک باز تک‌حلقه‌ای در مقابل یک باز دو حلقه‌ای قرار می‌گیرد و باعث پایداری مولکول دِنا می‌شود.

نتیجهٔ دیگر جفت شدن بازهای مکمل این است که اگرچه دو رشتهٔ یک مولکول ډنا یکسان نیستند، ولی شناسایی ترتیب نوکلئوتیدهای هر کدام می‌تواند ترتیب نوکلئوتیدهای رشتهٔ دیگر را هم مشخص کند؛ مثلاً اگر ترتیب نوکلئوتیدها در یک رشته ATGC باشد. ترتیب نوکلئوتیدها در رشتهٔ مکمل آن باید TACG باشد.

اگرچه هر پیوند هیدروژنی به تنهایی انرژی پیوند کمی دارد، ولی وجود هزاران یا میلیون‌ها نوکلئوتید و برقراری پیوند هیدروژنی بین آنها به مولکول ډنا حالت پایدارتری می‌دهد. در عین حال، دو رشته دِنا در موقع نیاز هم می‌توانند در بعضی نقاط از هم جدا شوند، بدون اینکه پایداری آنها به هم بخورد.

رِنا و انواع آن

گفتیم که نوع دیگری از نوکلئیک‌اسیدها، رِنا است. مولکول رِنا تک‌رشته‌ای است و از روی بخشی از یکی از رشته‌های ډنا ساخته می‌شود. رِناها نقش‌های متعددی دارند که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

رِنای پیک (mRNA): اطلاعات را از دِنا به رِناتن‌ها می‌رساند. رِناتن با استفاده از اطلاعات رِنای پیک، پروتئین‌سازی می‌کند که در فصل بعد با آن آشنا خواهید شد.

رِنای ناقل (tRNA): آمینواسیدها را برای استفاده در پروتئین‌سازی به سمت رِناتن‌ها می‌برد.

رِنای رِناتنی (rRNA): در ساختار رِناتن‌ها علاوه بر پروتئین، رِنای رِناتنی نیز شرکت دارد. علاوه بر این نقش‌ها، رِناها نقش آنزیمی و دخالت در تنظیم بیان ژن نیز دارند.

ژن چیست؟

در طی این گفتار با ساختار دِنا آشنا شدید. طبق آزمایش‌های ایوری و همکارانش، اطلاعات وراثتی در دِنا قرار دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند. این اطلاعات در واحدهایی به نام ژن سازماندهی شده‌اند. ژن بخشی از مولکول ډنا است که بیان آن می‌تواند به تولید رِنا یا پلی‌پپتید بینجامد. اینکه رِنا چگونه دستورالعمل‌های دِنا را اجرا می‌کند، در فصل‌های آینده با آن آشنا خواهید شد.

دخالت نوکلئوتیدها در واکنش‌های سوخت‌و‌ساز

نوکلئوتیدها علاوه بر شرکت در ساختار دِنا و رِنا نقش‌های اساسی دیگری نیز در یاخته برعهده دارند. برای مثال نوکلئوتید آدنین‌دار ATP (آدنوزین تری فسفات) به عنوان منبع رایج انرژی در یاخته است و یاخته در فعالیت‌های مختلف از آن استفاده می‌کند.

همچنین نوکلئوتیدها در ساختار مولکول‌هایی وارد می‌شوند که در فرایندهای فتوسنتز و تنفس یاخته‌ای نقش حامل الکترون را بر عهده دارند. با این مولکول‌ها در فصل‌های آینده آشنا خواهید شد.