فیلترینگ و ایراناکسس؛ چگونه زبان فارسی در وب جهانی و اقتصاد محتوای دیجیتال آسیب دید
براساس آخرین دادهها، زبان فارسی (Persian) در فضای وب جایگاه خود را بهطور پیوسته کاهش داده است. در حال حاضر، فارسی دهمین زبان در وب و نوزدهمین زبان در ویکیپدیا (Wikipedia) به شمار میرود. همچنین، این زبان در شبکههای اجتماعی پرکاربرد مانند یوتیوب (YouTube) و فیسبوک (Facebook) نیز در زمره زبانهای پرکاربر نیست. کارشناسان بر این باورند که تحریمها، فیلترینگ و محدودیت دسترسی به اینترنت (Iran-access) از دلایل اصلی این افت جایگاه هستند.
به گزارش پیوست، طبق «گزارش عملکرد و اقدامات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات» در دولت دوازدهم، سهم محتوای فارسی در وب از ۱.۲ درصد به دو درصد افزایش یافته بود و این رشد بهعنوان یکی از دستاوردهای مهم وزارت ارتباطات محسوب میشد. با این حال، زبان فارسی به تدریج رتبه ۱۹ در ویکیپدیا و جایگاه دهم در وب را از دست داد.
بر اساس دادههای منتشرشده درباره حجم محتوای فارسی، این زبان در دهه ۹۰ شمسی به رتبه پنجم وب صعود کرده بود و در سال ۹۵، سهم آن از محتوای وب تا ۸ درصد اعلام شده بود. اما روند کاهش از همان زمان آغاز شد. در سال ۱۴۰۰، سهم محتوای فارسی در وب به حدود ۱.۸ درصد رسید و همان سال اعلام شد که زبان فارسی رتبه پنجم را از دست داده و در جایگاه هشتم قرار گرفته است. یک سال بعد، این کاهش ادامه یافت و میانه سال ۱۴۰۲ سهم فارسی به ۱.۶ درصد رسید و جایگاه دهم را به خود اختصاص داد. اکنون در سال ۱۴۰۳، سهم زبان فارسی در وب به حدود ۱.۳ درصد رسیده است و این روند نگرانیهای کارشناسان درباره کاهش محتوای فارسی در فضای دیجیتال را افزایش داده است.
قفس برای زبان فارسی: فیلترینگ، تحریم و ایراناکسس
حامد بیدی، مدیرعامل پلتفرم کارزار (Karzar)، درباره وضعیت زبان فارسی در وب به کاهش محسوس آمارها اشاره کرده و تاکید کرد که این افول علیرغم پتانسیلهای گسترده و حضور فعال کاربران فارسیزبان در تولید محتوا رخ داده است. او توضیح داد که این کاهش سهم زبان فارسی در وب را میتوان عمدتاً در سه عامل اصلی مشاهده کرد.
اولین و شاید مهمترین دلیل، فیلترینگ (Filtering) است. این محدودیت باعث شده حضور ایرانیان در پلتفرمهای بینالمللی، به ویژه در لایه تولید محتوا (Content Creation) و حتی مصرفکننده، کاهش چشمگیری پیدا کند. به عبارتی دیگر، ایرانیان در شبکههای مؤثری مانند یوتیوب (YouTube)، فیسبوک (Facebook) و اینستاگرام (Instagram) کمتر دیده میشوند و سهم خود در محتوای جهانی را از دست دادهاند.
دلیل دوم، تحریمها (Sanctions) است که تاثیر مستقیم بر کاهش سهم فارسی داشته است. بیدی توضیح داد که تحریمها دسترسی ایرانیان به امکانات حرفهای بسیاری از پلتفرمها، از جمله گوگل ادز (Google Ads)، یوتیوب و اینستاگرام، را محدود میکند. این امکانات که بخش مهمی از تبلیغات و رشد محتوا را تشکیل میدهند، نیازمند پرداخت مالی هستند و بسیاری از کاربران ایرانی قادر به استفاده از آن نیستند.
اما این دو عامل تنها بخشی از مشکل هستند. دلیل سوم، سیاست ایراناکسس (Iran Access) است. بسیاری از سامانههای دولتی و داخلی که میزبان بخش زیادی از محتوای فارسی هستند، با توجیه امنیتی ایراناکسس شدهاند؛ یعنی کاربران خارج از ایران و همچنین باتهای خزنده گوگل نمیتوانند به آن محتوا دسترسی پیدا کنند. این اقدام باعث میشود بخش عظیمی از محتوای فارسی از دسترس جهانی خارج شود و رتبه زبان فارسی در جهان فناوری به تدریج کاهش یابد.
در گذشته، زمانی که محمدجواد آذریجهرمی به عنوان وزیر جوان وزارت ارتباطات در سال ۱۳۹۶ فعالیت میکرد، از رشد سهم زبان فارسی در وب خبر داد و در توئیتر خود با استناد به آمار W3Tech، افزایش سهم فارسی را جشن گرفت. با این حال، همان زمان نیز برخی رسانهها نسبت به این آمار شک داشتند و ادعا کردند برداشت آذریجهرمی از دادهها ممکن است دقیق نبوده باشد، چرا که آمار واقعی تنها نشاندهنده شناسایی زبان فارسی در دو درصد وبسایتهای بررسیشده بود.
فارغ از درست یا نادرست بودن این برداشتها، فاصله عمیق بین آمارها زنگ خطر جدی برای حذف یک زبان تمدنی از دنیای فناوری را به صدا درآورده است. زبان فارسی، با تاریخ و فرهنگ غنی خود، اکنون در معرض چالشهایی است که میتواند حضور آن در فضای دیجیتال جهانی را تهدید کند.
فیلترینگ و ایراناکسس، تهدید جدی حذف تمدنی زبان فارسی از جهان فناوری
مدیرعامل پلتفرم کارزار (Karzar) با هشدار نسبت به این تهدید، بیان کرد که مجموع سیاستهای سلبی داخلی مانند فیلترینگ و ایراناکسس کردن، همراه با تحریمهای خارجی (Sanctions)، باعث شده است زبان فارسی با خطر جدی حذف تمدنی از جهان فناوری (Technological Civilization) مواجه شود. نتیجه این وضعیت آن است که زبان فارسی در بسیاری از پلتفرمها و محصولات معتبر جهانی سهم قابلتوجهی ندارد و حتی در فهرست زبانهای پشتیبانیشده بسیاری از نرمافزارهای تخصصی، دیده نمیشود. این موضوع چالشهای عمیقی در حوزه فناوری اطلاعات (Information Technology) ایجاد کرده است.
بیدی افزود: ایرانیان برای بهرهگیری کامل و حرفهای از پلتفرمهای فناورانه جهانی نیازمند حداقل دانش زبان انگلیسی هستند تا بتوانند از امکانات آنها استفاده کنند. اگر بسیاری از پلتفرمها زبان فارسی (Persian Language) را پشتیبانی میکردند، استفاده حرفهای و تخصصی کاربران ایرانی بسیار سادهتر و فراگیرتر میشد.
بهعنوان نمونه، بخش زیادی از محتواهای آموزشی (Educational Content) به زبانهای مختلف تولید و ترجمه میشوند، اما زبان فارسی در فهرست آنها جایگاهی ندارد. این محدودیت باعث شده است که ایرانیان از مواهب گسترده این آموزشها و منابع یادگیری جهانی بهرهمند نشوند و فرصتهای ارزشمند برای رشد علمی و فناوری از دست برود.
یک اتفاق خوب برای حمایت از زبان فارسی
در پایان، مدیرعامل کارزار (Karzar) با اشاره به تحولی مثبت در عرصه فناوری، گفت: «افزوده شدن زیرنویس اتوماتیک فارسی (Automatic Persian Subtitles) در یوتیوب (YouTube) یک اتفاق امیدوارکننده است. این ویژگی به کاربران غیر فارسیزبان اجازه میدهد تا با ترجمه همزمان، محتوای فارسی را دنبال کنند و در واقع دریچهای تازه برای تولیدکنندگان محتوا ایجاد میکند تا مخاطبان جهانی جذب کنند.»
بیدی افزود که مدلهای زبانی هوش مصنوعی (AI Language Models) نیز اکنون از زبان فارسی پشتیبانی میکنند و با هر روز که میگذرد، کیفیت و دقت آنها در پردازش فارسی بهبود مییابد. این پیشرفتها فرصتهای جدیدی برای بهرهمندی از مواهب فناوری (Technological Benefits) در زبان فارسی فراهم کرده است.
با این حال، او هشدار داد که تا زمانی که ایران تحت تحریمها (Sanctions) قرار دارد و سیاستهای سلبی داخلی مانند ایراناکسس (Iran Access) و فیلترینگ (Filtering) محدودیت ایجاد میکنند، نمیتوان انتظار داشت زبان فارسی در رقابت جهانی پرشتاب و تمدنی فناوری (Global Technological Civilization Competition) جایگاه برجستهای داشته باشد. این مسئله نشان میدهد که همراه با اتفاقات مثبت، نیاز به سیاستگذاری هوشمندانه و حمایت واقعی از زبان فارسی در فضای دیجیتال همچنان حیاتی است.
جایگاه ناچیز زبان فارسی در اقتصاد جهانی
مجید کثیری، بنیانگذار پلتفرم اخبار رسمی (Akhbar Rasmi)، با استناد به آمار تازه، درباره سهم زبان فارسی در اینترنت اظهار داشت: «بسیاری موفقیت زبان فارسی را با تعداد مقالات آن در ویکیپدیا (Wikipedia) میسنجند. سال گذشته تعداد مقالات فارسی به یک میلیون مقاله رسید و بدون شک این یک موفقیت چشمگیر برای زبان فارسی است.»
با این حال، کثیری تأکید کرد که این موفقیت نتیجه تلاش داوطلبانه و بدون مزد (Volunteer Efforts) برخی دوستداران زبان فارسی است و نمیتوان آن را معیاری برای تأثیر بلندمدت اقتصادی و اجتماعی (Long-term Economic & Social Impact) دانست.
فارسی با بیش از ۷۰ میلیون متکلم داخلی (Native Speakers) و حدود ۶۰ میلیون فارسیزبان در کشورهای دیگر (Second-language Speakers)، در شمار ۲۰ زبان برتر جهان قرار دارد. اما جایگاه آن در اقتصاد جهانی محتوا (Global Content Economy) و شاخصهای اثرگذاری فرهنگی، اجتماعی و سیاسی (Cultural, Social & Political Influence) بسیار ناچیز است. این شکاف نشان میدهد که با وجود پتانسیل عظیم زبان فارسی، هنوز استفاده و بهرهبرداری استراتژیک از این میراث تمدنی در عرصه جهانی به شکل واقعی شکل نگرفته است.
فیلترینگ، بزرگترین ضربه به زبان فارسی در جهان فناوری
مجید کثیری، بنیانگذار پلتفرم اخبار رسمی (Akhbar Rasmi)، با تأکید بر پیامدهای مخرب فیلترینگ بر زبان فارسی، بیان کرد: «تا زمانی که اینترنت ایران با اینترنت جهانی یکپارچه نشود و مسائل اقتصادی و تحریمی حل نشود، مهجوریت زبان فارسی روزبهروز بیشتر خواهد شد و نمیتوان انتظار موفقیت یا اثرگذاری گستردهای از آن داشت. دسترسی مخاطب ایرانی به محتوای باکیفیت فارسی، اصل اولیه و تعیینکننده سرنوشت این زبان است.»
کثیری ادامه داد: اولین اثر فیلترینگ تنها محدودسازی دسترسی ایرانیان به محتوای جهانی نیست؛ بلکه نقش ایران بهعنوان حافظ و نگهدارنده میراث زبان فارسی و سایر زبانها و گویشهای محلی در عرصه جهانی نیز به چالش کشیده شده است. موفقیت پلتفرمهای جهانی در جذب مخاطب فرامرزی فرصتی طلایی برای تولیدکنندگان محتوای فارسی بود تا قدرت فرهنگی ایران در فضای مجازی تقویت شود. اما تصمیمگیران داخلی به جای بهرهبرداری از این فرصت، به وسوسه پلتفرمسازی موازی دچار شدند؛ پلتفرمهایی که محدود به مرزهای جغرافیایی هستند و حتی تاجیکها یا ایرانیان مقیم خارج نمیتوانند از آن بهرهمند شوند. در اینترنتی که فرض آن نامحدود بودن ارتباطات است، بسته بودن اکوسیستم داخلی، اولین ضربه را به محتوای فارسی وارد کرده است.
دومین اثر فیلترینگ، محدود کردن نوآوری و خلاقیت در تولید محتوا است. چیزی که رشد یک صنعت را تضمین میکند، مصرف و بازار بزرگ است. وقتی بازار محتوا با شعارهایی مانند اینترنت ملی محدود به داخل کشور میشود، زبان فارسی از بازار جهانی جدا میماند و فرصتهای عظیم نوآوری که میتوانست از تعامل با جهان حاصل شود، از دست میرود.
سومین و شاید مهمترین اثر فیلترینگ، پیامد اقتصادی آن است. محتوای با کیفیت وقتی بیشتر دیده شود، درآمدزایی بیشتری دارد و اقتصاد محتوا بر پایه بازار وسیعتر و درآمد بالاتر شکل میگیرد. محرومیت ایران از بازار جهانی محتوا در پلتفرمهایی مانند یوتیوب باعث شده انگیزه تولیدکنندگان کاهش یابد و حجم و کیفیت محتوا نیز کاسته شود. در حالی که حضور فعال تولیدکنندگان ایرانی در پلتفرمهای جهانی میتوانست اقتصاد محتوا در ایران را شکوفا کند و همزمان با تولید محتوای فاخر، اثر فرهنگی و اجتماعی مثبتی بر جامعه فارسیزبانان جهان و حتی دیگر جوامع بگذارد.
علاوه بر این، فعالان این حوزه با هزینهها و چالشهای متعددی از جمله دور زدن VPN و محدودیتهای درآمدزایی روبرو هستند که عملاً مزایای تولید محتوا را برای عموم غیرقابل دسترس میکند. مقایسه نرخ درآمدزایی از محتوا در بازار جهانی با کشورهای همسایه، نشان میدهد چه فرصتهای عظیم درآمد دلاری برای کشور از دست رفته است. تحریمها نیز این مشکل را تشدید میکنند، زیرا اقتصاد محتوا به صنعت تبلیغات جهانی وابسته است و پلتفرمها و برندها برای دیده شدن توسط مخاطب فارسیزبان نیازمند پرداخت هزینه هستند، که در شرایط فعلی امکانپذیر نیست.
کثیری در پایان افزود: مهاجرت دیجیتال تولیدکنندگان محتوا نیز ضربه جبرانناپذیر دیگری به سهم زبان فارسی در وب وارد کرده است. بخشی از جامعه تولیدکننده محتوا ترجیح داده است در خارج از کشور فعالیت کند، و این امر موجب شده جریان اقتصادی محتوا در داخل ایران آسیب جدی ببیند و فرصتهای رشد و درآمدزایی از دست برود.
خسته نباشید