رابطه چرت زدن و سلامت قلب؛ آیا خواب کوتاه روزانه خطر بیماری قلبی را کاهش می‌دهد؟
رابطه چرت زدن و سلامت قلب؛ آیا خواب کوتاه روزانه خطر بیماری قلبی را کاهش می‌دهد؟
چرت زدن در طول روز برای بسیاری از انسان‌ها بخشی طبیعی از الگوی خواب است؛ برای بعضی افراد فرصتی کوتاه برای بازیابی انرژی پس از یک صبح پرمشغله است و برای برخی دیگر، پاسخی به خواب‌آلودگی روزانه، کمبود خواب شبانه یا حتی اختلالات خواب. اما آیا چرت زدن صرفاً باعث رفع خستگی می‌شود یا ممکن است با سلامت قلب و عروق نیز ارتباط داشته باشد؟
این پرسش سال‌هاست مورد توجه پژوهشگران علوم خواب، نوروساینس و پزشکی قلب و عروق قرار دارد. نتایج مطالعات نیز کاملاً یکسان نیستند. برخی پژوهش‌ها چرت روزانه را با پیامدهای قلبی بهتر مرتبط دانسته‌اند، در حالی که برخی دیگر، به‌خصوص در مورد چرت‌های طولانی و مکرر، ارتباطی با افزایش خطر بیماری‌های قلبی عروقی گزارش کرده‌اند. بنابراین، پاسخ علمی به این پرسش بسیار پیچیده‌تر از این جمله است که «چرت زدن برای قلب خوب است» یا «چرت زدن برای قلب بد است».
یکی از مطالعات قابل توجه در این زمینه، پژوهشی از گروه پژوهشی بیمارستان دانشگاه لوزان سوئیس بود که تلاش کرد به‌جای بررسی ساده «چرت‌زن‌ها در برابر غیرچرت‌زن‌ها»، نقش دفعات چرت زدن و مدت چرت را جداگانه بررسی کند.
مطالعه لوزان چگونه انجام شد؟
مطالعه لوزان چگونه انجام شد؟این پژوهش که در مجله Heart منتشر شد، بخشی از داده‌های کوهورت جمعیتی CoLaus را مورد بررسی قرار داد. پژوهشگران ۳۴۶۲ فرد ۳۵ تا ۷۵ ساله را که در زمان شروع بررسی سابقه بیماری قلبی عروقی نداشتند، وارد تحلیل کردند.
اطلاعات مربوط به چرت زدن در طول هفته از خود افراد دریافت شد و وضعیت سلامت قلبی عروقی آنان نیز در ادامه پیگیری شد. مدت میانه پیگیری ۵٫۳ سال بود و در مجموع ۱۵۵ رویداد قلبی عروقی کشنده یا غیرکشنده ثبت شد. این رویدادها شامل پیامدهایی مانند حمله قلبی، سکته مغزی و نارسایی قلبی بودند.
نکته مهم این است که این پژوهش یک مطالعه کوهورت آینده‌نگر مشاهده‌ای (prospective observational cohort study) بود. بنابراین، پژوهشگران می‌توانند ارتباط میان الگوی چرت زدن و بروز رویدادهای قلبی عروقی را بررسی کنند، اما از چنین طراحی‌ای به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که چرت زدن علت مستقیم کاهش یا افزایش خطر بیماری قلبی است.
چند نفر در طول هفته چرت می‌زدند؟
الگوی چرت زدن شرکت‌کنندگان بسیار متفاوت بود.
حدود ۵۸ درصد افراد اعلام کردند که طی هفته گذشته اصلاً چرت نزده‌اند. حدود ۱۹ درصد یک تا دو بار چرت زده بودند، ۱۲ درصد سه تا پنج بار چرت داشتند و حدود ۱۱ درصد نیز تقریباً هر روز، یعنی شش تا هفت بار در هفته، چرت می‌زدند.
این توزیع به پژوهشگران اجازه داد تا یک سؤال بسیار مهم را بررسی کنند: آیا ارتباط میان خواب روزانه و سلامت قلب فقط به «چرت زدن یا نزدن» مربوط است، یا تعداد دفعات چرت نیز اهمیت دارد؟
یافته مهم؛ چرت یک تا دو بار در هفته و کاهش خطر نسبی
یکی از جالب‌ترین یافته‌های این مطالعه مربوط به افرادی بود که یک تا دو بار در هفته چرت می‌زدند.
در مقایسه با افرادی که اصلاً چرت نمی‌زدند، گروهی که یک یا دو بار در هفته چرت می‌زدند، در تحلیل تعدیل‌شده مطالعه دارای HR برابر با ۰٫۵۲ برای وقوع رویداد قلبی عروقی بودند؛ یعنی از نظر آماری، میزان خطر مشاهده‌شده در این گروه حدود ۴۸ درصد کمتر بود. فاصله اطمینان ۹۵ درصدی این برآورد نیز ۰٫۲۸ تا ۰٫۹۵ گزارش شد.
اما این عدد باید با دقت بسیار زیادی تفسیر شود.
عبارت «۴۸ درصد کاهش خطر» به این معنا نیست که پژوهش ثابت کرده است چرت زدن باعث می‌شود احتمال حمله قلبی یا سکته مغزی دقیقاً ۴۸ درصد کاهش پیدا کند. این مطالعه مشاهده‌ای بوده و ارتباط آماری را نشان داده است، نه رابطه علت و معلولی قطعی.
این تمایز برای تفسیر علمی یافته‌های خواب اهمیت زیادی دارد.
چرا دفعات چرت زدن ممکن است مهم‌تر از چیزی باشد که تصور می‌کنیم؟
یکی از نکات ارزشمند این پژوهش آن بود که «چرت زدن» یک رفتار یکدست نیست.
فردی که هفته‌ای یک بار، پس از یک روز خسته‌کننده، ۲۰ یا ۳۰ دقیقه استراحت می‌کند با فردی که هر روز به دلیل خواب‌آلودگی شدید مجبور به خواب روزانه می‌شود، از نظر وضعیت خواب، سلامت عمومی و عوامل خطر قلبی عروقی لزوماً شرایط یکسانی ندارد.
در مطالعه لوزان، افرادی که بیشتر چرت می‌زدند، به‌طور متوسط سن بالاتری داشتند و بیشتر مرد، سیگاری و دارای شاخص توده بدنی بالاتر بودند. این افراد همچنین خواب شبانه طولانی‌تر، خواب‌آلودگی روزانه بیشتر و شیوع یا شدت بالاتری از آپنه انسدادی خواب (Obstructive Sleep Apnea) داشتند.
این مسئله اهمیت مفهوم confounding یا عوامل مخدوش‌کننده را نشان می‌دهد.
ممکن است در برخی افراد، چرت روزانه نه علت یک وضعیت سلامت، بلکه نشانه‌ای از وجود عوامل دیگری باشد؛ برای مثال خواب ناکافی یا بی‌کیفیت شبانه، اختلالات تنفسی حین خواب، بیماری‌های زمینه‌ای یا خواب‌آلودگی بیش از حد در طول روز.
آپنه خواب چه ارتباطی با این موضوع دارد؟
آپنه انسدادی خواب یکی از اختلالات مهم خواب است که در آن راه هوایی فوقانی در هنگام خواب به‌طور مکرر دچار انسداد یا تنگی می‌شود و می‌تواند باعث وقفه‌های تنفسی، افت اکسیژن خون و بیدارشدن‌های مکرر شود.
از دیدگاه علوم اعصاب و فیزیولوژی، خواب یک وضعیت منفعل نیست؛ بلکه دوره‌ای پویا از تغییرات گسترده در فعالیت مغز، سیستم عصبی خودمختار، تنفس، فشار خون، ضربان قلب و تنظیم متابولیک است.
بنابراین اختلال در معماری طبیعی خواب می‌تواند پیامدهایی فراتر از احساس خستگی در روز داشته باشد.
به همین دلیل، وقتی در یک مطالعه مشاهده می‌شود که چرت‌زن‌های مکرر خواب‌آلودگی روزانه و آپنه خواب بیشتری دارند، نمی‌توان به‌سادگی نتیجه گرفت که «چرت زیاد باعث بیماری قلبی شده است». ممکن است بخشی از این ارتباط به وضعیت خواب و سلامت زمینه‌ای افراد مربوط باشد.
آیا مدت چرت زدن اهمیت دارد؟
در مطالعه لوزان، پژوهشگران ارتباط معناداری میان مدت چرت روزانه و وقوع رویدادهای قلبی عروقی پیدا نکردند. به عبارت دیگر، در این مجموعه داده‌ها، مدت چرت به‌تنهایی توضیح‌دهنده افزایش یا کاهش خطر نبود.
اما این یافته را نیز نباید به‌صورت یک قانون عمومی برای تمام انسان‌ها تفسیر کرد.
مطالعات دیگر نتایج متفاوتی داشته‌اند. برای مثال، یک متاآنالیز از مطالعات کوهورت آینده‌نگر که بیش از ۱۵۱ هزار نفر را دربر می‌گرفت، نشان داد چرت‌های طولانی‌تر، یعنی حداقل ۶۰ دقیقه در روز، با افزایش خطر بیماری قلبی عروقی همراه بودند، در حالی که برای چرت‌های کمتر از یک ساعت ارتباط معناداری مشاهده نشد.
مطالعه‌ای دیگر در جمعیتی مبتنی بر جامعه نیز گزارش کرد که چرت‌های طولانی منظم با بروز بیشتر بیماری قلبی عروقی همراه بودند.
از سوی دیگر، یک مطالعه بزرگ‌تر در جمعیت چین نیز ارتباط میان چرت‌های ۳۰ دقیقه یا بیشتر و افزایش خطر بیماری قلبی عروقی را گزارش کرد.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که رابطه میان مدت چرت، دفعات چرت، خواب شبانه و سلامت قلب احتمالاً چندعاملی است.
آیا چرت زدن واقعاً از قلب محافظت می‌کند؟
اینجا باید میان «ارتباط» و «علت» فاصله‌ای علمی قائل شویم.
اگر افرادی که هفته‌ای یک یا دو بار چرت می‌زنند، در یک مطالعه خطر کمتری برای رویدادهای قلبی عروقی داشته باشند، این یافته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که چرت زدن علت این وضعیت است.
ممکن است افرادی که گاهی چرت می‌زنند از الگوی خواب و سبک زندگی متفاوتی برخوردار باشند. همچنین ممکن است چرت کوتاه و گاه‌به‌گاه نشانه‌ای از توانایی فرد برای بازیابی خستگی باشد، در حالی که چرت‌های بسیار مکرر در برخی افراد ممکن است بازتاب خواب‌آلودگی روزانه یا بیماری زمینه‌ای باشد.
از این منظر، فرکانس چرت زدن ممکن است بیش از آنکه یک «عامل درمانی» باشد، یک نشانگر بالقوه از وضعیت خواب و سلامت عمومی فرد باشد.
مغز، خواب و قلب؛ یک ارتباط دوطرفه
از دیدگاه علوم اعصاب، خواب و سلامت قلب را نمی‌توان دو موضوع کاملاً جدا از یکدیگر دانست.
مغز در هنگام خواب فعالیت شبکه‌های عصبی، سیستم عصبی خودمختار و تنظیم هورمونی را تغییر می‌دهد. سیستم عصبی خودمختار نیز مستقیماً با کنترل ضربان قلب، فشار خون و عملکرد عروقی ارتباط دارد.
بنابراین کیفیت خواب، اختلالات خواب و ریتم شبانه‌روزی می‌توانند با عملکرد قلب و عروق در ارتباط باشند.
از سوی دیگر، بیماری‌های قلبی و عروقی نیز ممکن است کیفیت خواب را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، رابطه میان خواب و بیماری قلبی عروقی را باید یک تعامل پیچیده و چندجهتی در نظر گرفت، نه یک رابطه ساده علت و معلولی.
آیا چرت روزانه برای همه افراد مفید است؟
پاسخ علمی این است که نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه افراد تجویز کرد.
برای فردی که شب‌ها خواب کافی و باکیفیتی دارد و گاهی پس از یک فعالیت ذهنی یا جسمی طولانی احساس خستگی می‌کند، یک چرت کوتاه ممکن است صرفاً یک رفتار طبیعی برای استراحت باشد.
اما اگر فردی هر روز به‌شدت خواب‌آلود است، مدت زیادی در طول روز می‌خوابد، با وجود خواب شبانه کافی احساس خستگی می‌کند یا علائمی مانند خروپف شدید و وقفه‌های تنفسی هنگام خواب دارد، مسئله دیگر صرفاً «نیاز به چرت» نیست و بررسی کیفیت خواب و احتمال اختلالات خواب اهمیت پیدا می‌کند.
یک نکته مهم درباره توصیه «چرت کمتر از ۲۰ دقیقه»
در بسیاری از منابع عمومی توصیه می‌شود چرت روزانه کوتاه باشد و در ساعات پایانی بعدازظهر انجام نشود تا خواب شبانه مختل نشود. چنین توصیه‌ای ممکن است برای حفظ بهداشت خواب در بسیاری از افراد کاربردی باشد، اما نباید آن را به‌عنوان نتیجه مستقیم مطالعه لوزان معرفی کرد.
پژوهش لوزان اساساً برای تعیین یک «مدت ایده‌آل چرت» طراحی نشده بود و در تحلیل آن، ارتباط معناداری میان مدت چرت و رویدادهای قلبی عروقی مشاهده نشد.
بنابراین، جمله‌ای مانند «چرت دقیقاً باید کمتر از ۲۰ دقیقه باشد تا قلب سالم بماند» پشتوانه‌ای از این مطالعه ندارد.
چرا نتایج پژوهش‌ها درباره چرت زدن متناقض‌اند؟
یکی از دلایل مهم، تفاوت جمعیت‌های مورد مطالعه و نحوه تعریف چرت است.
سن، جنس، فعالیت بدنی، سیگار کشیدن، شاخص توده بدنی، خواب شبانه، افسردگی، آپنه خواب، بیماری‌های متابولیک و وضعیت عمومی سلامت می‌توانند هم با چرت زدن و هم با بیماری قلبی ارتباط داشته باشند.
علاوه بر این، بسیاری از مطالعات بر اساس خوداظهاری (self-report) انجام می‌شوند. بنابراین ممکن است مدت یا دفعات واقعی خواب روزانه با چیزی که فرد گزارش می‌کند متفاوت باشد.
حتی زمان‌بندی چرت نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ خواب روزانه در اوایل بعدازظهر لزوماً از نظر اثر بر ریتم شبانه‌روزی با خواب طولانی در ساعات پایانی روز یکسان نیست.
آیا یافته‌های جدیدتر این موضوع را حل کرده‌اند؟
خیر؛ شواهد همچنان قطعی نیستند.
برای مثال، پژوهش‌های بعدی نیز نتایج متفاوتی ارائه کرده‌اند. یک مطالعه Mendelian randomization در سال ۲۰۲۳ ارتباط ژنتیکی میان تمایل به چرت روزانه و برخی پیامدهای قلبی عروقی را بررسی کرد و ارتباط‌هایی با نارسایی قلبی، پرفشاری خون، فیبریلاسیون دهلیزی و برخی پیامدهای قلبی گزارش کرد؛ با این حال، چنین تحلیل‌هایی نیز باید با توجه به محدودیت‌های روش Mendelian randomization و تعریف «تمایل به چرت» تفسیر شوند.
همچنین مطالعه‌ای در سال‌های اخیر روی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، چرت روزانه معمول را با افزایش خطر برخی رویدادهای قلبی عروقی همراه دانست. این نتیجه نشان می‌دهد که رابطه میان چرت و سلامت قلب ممکن است در جمعیت‌های مختلف یکسان نباشد.
پیام اصلی برای سلامت قلب چیست؟
اگر بخواهیم تمام این شواهد را در یک تصویر علمی منسجم قرار دهیم، پیام اصلی این نیست که «حتماً چرت بزنید» یا «هرگز چرت نزنید».
پیام مهم‌تر این است که الگوی خواب انسان بخشی از وضعیت کلی سلامت اوست.
مطالعه لوزان نشان داد افرادی که یک تا دو بار در هفته چرت می‌زدند، در مقایسه با افراد بدون چرت، با خطر پایین‌تر وقوع رویدادهای قلبی عروقی مواجه بودند؛ اما این یافته از یک مطالعه مشاهده‌ای به دست آمده و نمی‌تواند ثابت کند که چرت زدن علت مستقیم کاهش خطر است. همچنین در همان مطالعه، مدت چرت با وقوع رویدادهای قلبی عروقی ارتباط معناداری نداشت.
از سوی دیگر، مطالعات دیگر نشان داده‌اند که چرت‌های طولانی یا مکرر در برخی جمعیت‌ها می‌توانند با پیامدهای نامطلوب‌تر قلبی عروقی همراه باشند.
بنابراین، به‌جای نگاه کردن به چرت به‌عنوان یک «درمان قلبی»، بهتر است آن را در کنار مجموعه‌ای از عوامل شامل خواب شبانه، کیفیت خواب، ریتم شبانه‌روزی، فعالیت بدنی، وزن بدن، فشار خون، سیگار، سلامت متابولیک و اختلالات خواب بررسی کنیم.
جمع‌بندی؛ چرت زدن، پنجره‌ای به سوی رابطه مغز و قلب
چرت زدن یکی از رفتارهای ساده اما پیچیده انسان است؛ رفتاری که در مرز میان خواب، بیداری، عملکرد مغز، تنظیم هیجانی و فیزیولوژی قلب و عروق قرار می‌گیرد.
مطالعه بزرگ کوهورت سوئیس روی ۳۴۶۲ نفر نشان داد که چرت یک تا دو بار در هفته با کاهش نسبی خطر وقوع رویدادهای قلبی عروقی همراه بود؛ اما این یافته به معنای اثبات اثر محافظتی چرت نیست. پژوهش همچنین نشان داد که صرفاً تمرکز بر «مدت چرت» ممکن است تصویر کاملی ارائه نکند و دفعات چرت زدن نیز می‌تواند در تحلیل رابطه میان خواب روزانه و سلامت قلب اهمیت داشته باشد.
از منظر علوم اعصاب، شاید مهم‌ترین درس این پژوهش آن باشد که خواب را نباید صرفاً «زمان خاموشی مغز» دانست. خواب و بیداری حاصل تعامل پیچیده شبکه‌های عصبی، سیستم عصبی خودمختار، ریتم شبانه‌روزی، متابولیسم و دستگاه قلبی عروقی هستند.
در نهایت، یک چرت کوتاه و گاه‌به‌گاه در فرد سالم را نمی‌توان صرفاً بر اساس این شواهد به‌عنوان رفتار مضر برای قلب معرفی کرد؛ همان‌طور که نمی‌توان چرت زدن را یک روش اثبات‌شده برای پیشگیری از سکته مغزی، حمله قلبی یا نارسایی قلبی دانست.
آنچه امروز با اطمینان بیشتری می‌دانیم این است که کیفیت خواب، مقدار خواب، زمان‌بندی خواب، اختلالات خواب و سلامت قلب و مغز در یک شبکه زیستی به‌هم‌پیوسته قرار دارند؛ و برای فهم این شبکه، هنوز به پژوهش‌های دقیق‌تر، اندازه‌گیری عینی خواب و مطالعات مداخله‌ای بیشتری نیاز داریم.
به همین دلیل، شاید سؤال علمی آینده دیگر فقط این نباشد که «آیا چرت بزنیم؟» بلکه این باشد که چه کسی، چه زمانی، چند بار و برای چه مدت باید در طول روز بخوابد تا بیشترین هماهنگی را با سلامت مغز و قلب خود داشته باشد؟
سوالات متداول
آیا چرت زدن برای قلب مفید است؟
آیا چرت روزانه خطر سکته مغزی را کاهش می‌دهد؟
بهترین مدت زمان چرت روزانه چقدر است؟
آیا چرت طولانی برای قلب مضر است؟
رابطه آپنه خواب و بیماری قلبی چیست؟
آیا چرت زدن خطر حمله قلبی را کاهش می‌دهد؟
چند بار در هفته چرت زدن با سلامت قلب ارتباط دارد؟
