سوال های تشریحی گفتار دوم فصل دوم زیست شناسی یازدهم
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
کتاب «سؤالات تشریحی زیستشناسی یازدهم» اثر برند علمی آیندهنگاران مغز به مدیریت داریوش طاهری، گامی ارزشمند و الهامبخش در مسیر آموزش عمیق و مفهومی زیستشناسی پایه است.
این کتاب با رویکردی تحلیلی و ساختارمند، به دانشآموزان کمک میکند تا فراتر از حفظیات، به درک مفهومی و استدلال علمی در زیستشناسی دست یابند.
انتشار این کتاب توسط آیندهنگاران مغز گامی در جهت ارتقای کیفیت آموزش زیستشناسی، پرورش تفکر تحلیلی در دانشآموزان و آمادگی علمی آنان برای حضور موفق در آزمونهای داخلی مدرسه، نهایی و کنکورهای سراسری و بینالمللی است. این اثر، بازتابی از رسالت علمی و آموزشی برند آیندهنگاران مغز در توسعه یادگیری عمیق، پژوهشمحوری و شناخت بنیادین زیستجهان انسان به شمار میرود.
» کتاب زیستشناسی یازدهم
» فصل ۲: فصل حواس
» » گفتار ۲: گفتار حواس ویژه
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار یاختههای بافت عصبی؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
فصل حواس
شامل گفتارهای:
گفتار 1. گیرندههای حسی
گفتار 2. حواس ویژه
گفتار 3. گیرندههای حسی جانوران
بارمبندی مربوط به این فصل:
نیمسال اول: 4 نمره
نیمسال دوم نهایی، شهریور و دیماه: ۲ نمره
گفتار حواس ویژه
در حال آماده سازی برای طرح پرسش
قدردان شکیبایی شما هستیم!
پرسشهای دو گزینهای
▪️در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید.
الف)
پرسشهای سطر به سطر
▪️جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید.
الف)
پرسشهای توصیفی – تشریحی
▪️
پرسشهای یادگیری موثر
▪️درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارتهای غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید.
الف)
پرسشهای مقایسهای
◾هر یک از موارد زیر معرف کدام ویژگی….. است؟
الف)
فعلاً پرسشهای ساده زیر را داشته باشید.
سوالهای تشریحی با فونت و نگارش عالی و بر اساس کتابهای جدید به زودی منتشر خواهد شد.
۱- گیرنده های حواس ویژه شامل کدام گیرندههاست و در کدام اندام ها قرار دارند؟
گیرنده های حواس ویژه شامل گیرنده های حس بینایی، شنوایی، تعادل، بویایی وچشایی اند که در اندام های حسّی سر انسان قرار دارند.
۲- هر یک از این گیرنده ها جزء کدام نوع حواس میباشند؟
الف) درد: پیکری
ب) بینایی: ویژه
ج) تعادل: ویژه
د) وضعیت: پیکری
۳- بیشتر اطلاعات محیط پیرامون را چگونه دریافت می کنیم؟
بیشتر اطلاعات محیط پیرامون را از راه دیدن و به کمک اندام حس بینایی، یعنی چشم دریافت می کنیم.
۴- کره چشم چگونه حرکت می کند؟
ماهیچههایی که به کرۀ چشم متصل اند، آن را حرکت میدهند.
۵- چه عواملی از چشم محافظت می کند؟
پلک ها، مژه ها، بافت چربی روی کرۀ چشم و اشک از چشم حفاظت می کنند.
۶- نوری بازتابی از اجسام توسط کدام بخش دریافت میشود؟
نوری را که از اجسام بازتاب پیدا می کند، گیرنده های نوری شبکیه دریافت می کنند.
۷- نور برای رسیدن به یاخته های شبکیه از چه مسیری عبور می کند؟
قرنیه، زلالیه، سوراخ مردمک، عدسی و زجاجیه
۸- خارجی ترین لایۀ کرۀ چشم از کدام بخش ها تشکیل شده است؟
خارجی ترین لایۀ کرۀ چشم از صُلبیّه و قرنیه تشکیل شده است.
۹- پرده سفیدرنگ، محکم از لایه خارجی کره چشم و پرده شفاف جلوی چشم از لایه خارجی کره چشم به ترتیب چیست؟
صلبیّه پرده ای سفید رنگ، محکم و قرنیه پردۀ شفاف جلوی چشم است.
۱۰- لایه میانی کره چشم شامل چه بخش هایی است؟
لایۀ میانی چشم شامل مَشیمیّه، جسم مژگانی و عنبیّه است.
۱۱- هر یک از بخش های زیر جزء کدام لایه چشم می باشد؟
الف) صلبیه: خارجی
ب) عنبیه: میانی
ج) شبکیه: داخلی ترین لایه
د)مشیمیه: میانی
۱۲- لایه رنگدانه دار چشم کدام است؟
مشیمیّه لایه ای رنگدانه دار است.
۱۳- لایه پر از مویرگ های خونی چشم کدام است؟
مشیمیّه
۱۴- شبکیّۀ چشم چگون تغذیه می شود؟
مشیمیه پر از مویرگ های خونی است که شبکیّۀ چشم را تغذیه می کند.
۱۵- حلقه بین مشیمیه و عنبیه چیست؟
جسم مژگانی، حلقه ای بین مشیمیّه و عنبیّه
۱۶- نوع بافت جسم مژگانی چیست؟
ماهیچه های مژگانی
۱۷- بخش رنگین پشت قرنیه چشم چیست؟
عنبیّه بخش رنگین چشم در پشت قرنیه است.
۱۸- سوراخ مردمک در وسط کدام بخش چشم قرار دارد؟
عنبیه
۱۹- عامل تنگ و گشاد کننده مردمک چشم چیست؟
دو گروه ماهیچه صاف عنبیّه، مردمک را (در نور زیاد) تنگ و (در نور کم) گشاد می کنند. ماهیچه های تنگ کننده را اعصاب پاراسمپاتیک و ماهیچه های گشاد کننده را اعصاب سمپاتیک عصب دهی می کنند.
۲۰- ماهیچه های تنگ کننده و ماهیچه های گشاد کننده را به ترتیب کدام اعصاب خودمختار عصب دهی می کنند؟
ماهیچه های تنگ کننده را اعصاب پاراسمپاتیک و ماهیچههای گشاد کننده را اعصاب سمپاتیک عصب دهی می کنند.
۲۱- ویژگی های عدسی چشم چیست؟
عدسی چشم همگرا، انعطاف پذیر و با رشته هایی به نام تار های آویزی به جسم مژگانی متصل است.
۲۲- عدسی چشم چگونه به جسم مژگانی متصل است؟
با رشته هایی به نام تار های آویزی به جسم مژگانی متصل است.
۲۳- مایع شفاف که فضای جلوی عدسی چشم را پر کرده چیست؟
مایعی شفاف به نام زلالیه فضای جلوی عدسی چشم را پر کرده است.
۲۴- منشاء مایع زلالیه پر کننده فضای جلوی عدسی چشم چیست؟
از مویرگ ها ترشح می شود.
۲۵- زلالیه مواد غذایی و اکسیژن را برای کدام بخش ها فراهم می کند؟
عدسی و قرنیه
۲۶- نقش زلالیه چشم چیست؟
زلالیه مواد غذایی و اکسیژن را برای عدسی و قرنیه فراهم و مواد دفعی آنها را جمع آوری می کند و به خون می دهد.
۲۷-ماده ی ژله ای و شفاف که در فضای پشت عدسی قرار دارد چه نام دارد؟
زجاجیه
۲۸- عامل حفظ شکل کروی چشم چیست؟
زجاجیه
۲۹- نقش و ویژگی های زجاجیه چیست؟
ماده ای ژله ای و شفاف به نام زجاجیه در فضای پشت عدسی قرار دارد که شکل کروی چشم را حفظ می کند.
۳۰- داخلی ترین لایه چشم چیست؟
شبکیه داخلی ترین لایۀ چشم است.
۳۱- شبکیه چشم شامل کدام یاخته هاست؟
گیرنده های نوری، یعنی یاخته های مخروطی و استوانه ای و نیز یاخته های عصبی در آن قرار دارند.
۳۲- گیرنده های نوری شبکیه کدام اند؟
یاخته های مخروطی و استوانه ای
۳۳- یاخته های مخروطی و استوانه ای در کدام لایه چشم قرار دارند؟
شبکیه
۳۴- عصب بینایی چگونه تشکیل می شود؟
آکسون یاخته های عصبی، عصب بینایی را تشکیل می دهند که پیام های بینایی را به مغز می برد.
۳۵- محل خروج عصب بینایی از شبکیه، چه نام دارد؟
نقطۀکور نام دارد.
۳۶- مادۀ حساس به نور در کدام بخش چشم وجود دارد؟
درون گیرندههای نوری لایه شبکیه مادۀ حساس به نور وجود دارد.
۳۷- چرا پرتوهای نور با گذشتن از قرنیه همگرا می شوند؟
پرتوهای نور از قرنیه می گذرند و به علّت انحنای آن همگرا می شوند.
۳۸- نقش عدسی چشم چیست؟
عدسی، پرتوهای نور را روی شبکیه و گیرنده های نوری آن متمرکز می کند.
۳۹- به ترتیب کدام گیرنده های نوری چشم در نور کم و کدام در نور زیاد تحریک می شوند؟
یاخته های استوانه ای در نور کم و یاخته های مخروطی در نور زیاد تحریک می شوند.
۴۰- نقش گیرنده های مخروطی چشم چیست؟
گیرنده های مخروطی، تشخیص رنگ و جزئیات اجسام را امکان پذیر می کنند.
۴۱- کدام گیرنده نوری، تشخیص رنگ و جزئیات اجسام را امکان پذیر می کند؟
گیرنده های مخروطی
۴۲- بخشی از شبکیه را که در امتدادمحور نوری کره چشم قرار دارد، چه می نامند؟
بخشی از شبکیه را که در امتدادمحور نوری کره چشم قرار دارد، لکۀ زرد می نامند.
۴۳- کدام بخش چشم در دقت و تیزبینی اهمیت دارد؟ چرا؟
لکه زرد زیرا گیرنده های مخروطی در آن فراوان ترند.
۴۴- گیرنده های مخروطی در کدام بخش شبکیه فراوان تر است؟
لکه زرد
۴۵- در لکه زرد تراکم کدام نوع گیرنده نوری فراوان تر است؟
مخروطی
۴۶- چه عاملی منجر به ایجاد پیام عصبی در گیرنده های نوری می شود؟ چگونه؟
با برخورد نور به شبکیه، مادۀ حساس به نور، درون گیرنده های نوری تجزیه می شود واکنش هایی را به راه می اندازد که به ایجاد پیام عصبی منجر می شود.
۴۷- کدام ویتامین برای ساخت مادۀ حساس به نور لازم است؟
ویتامین A
۴۸- نقش ویتامین A در گیرنده های نوری چیست؟
برای ساخت مادۀ حساس به نور لازم است.
۴۹- چگونه می توان اجسام دور و نزدیک را واضح دید؟
با تغییر همگرایی عدسی چشم، می توان اجسام دور و نزدیک را واضح دید.
۵۰- با تغییر همگرایی عدسی چشم، می توان اجسام دور و نزدیک را واضح دید. این فرایند چه نام دارد؟
تطابق
۵۱- هنگام دیدن اشیاى نزدیک، وضعیت ماهیچه های مژگانی و قطر عدسى چگونه می شود؟
هنگام دیدن اشیاى نزدیک، با انقباض ماهیچه های مژگانی، عدسى ضخیم مى شود.
۵۲- چه موقع قطر عدسی ضخیم می شود؟و این تغییر قطر نتیجه عملکرد چیست؟
هنگام دیدن اشیاى نزدیک، با انقباض ماهیچه های مژگانی، عدسى ضخیم مى شود.
۵۳- وقتى به اشیاى دور نگاه مى کنیم، قطر عدسی چه تغییری می کند؟ چرا؟ چگونه؟
وقتى به اشیاى دور نگاه مى کنیم با استراحت ماهیچه های مژگانی، عدسى باریک تر مى شود تا تصویر روى شبکیه تشکیل می شود.
۵۴- برای دیدن درست اجسام، کدام بخش های چشم باید شکل ویژ ه ای داشته باشند، تا پرتوهای نور به طور دقیق روی شبکیّه متمرکز شوند؟
برای دیدن درست اجسام، قرنیه، عدسی و کرۀ چشم باید شکل ویژهای داشته باشند، تا پرتوهای نور به طور دقیق روی شبکیّه متمرکز شوند.
۵۵- اندازه کره چشم در افراد نزدیک بین به چه صورت است؟
در افراد نزدیک بین، کرۀ چشم بیش از اندازه بزرگ است.
۵۶- چرا فرد نزدیک بین، اجسام دور را واضح نمی بیند؟
در افراد نزدیک بین،کرۀ چشم بیش از اندازه بزرگ است و پرتوهای نوراجسام دور، در جلوی شبکیه متمرکز می شوند.
۵۷- در کدام بیماری چشم، پرتوهای نوراجسام دور، در جلوی شبکیه متمرکز می شوند؟ چرا؟
نزدیک بین زیرا کرۀ چشم بیش از اندازه بزرگ است.
۵۸- در افراد نزدیک بین، پرتوهای نوراجسام دور، در کجا متمرکز می شوند؟
در جلوی شبکیه
۵۹- اندازه کره چشم در افراد دور بین به چه صورت است؟
کرۀ چشم از اندازۀ طبیعی کوچک تر است.
۶۰- چرا فرد دوربین، اجسام نزدیک را واضح نمی بیند؟
در فرد دوربین، کرۀ چشم از اندازۀ طبیعی کوچک تر است و پرتوهای نور اجسام نزدیک در پشت شبکیّه متمرکز میشوند.
۶۱- در کدام بیماری چشم، پرتوهای نوراجسام نزدیک، در پشت شبکیه متمرکز می شوند؟ چرا؟
دور بین زیرا کرۀ چشم از اندازۀ طبیعی کوچک تر است.
۶۲- در افراد نزدیک بین، پرتوهای نوراجسام دور، در کجا متمرکز می شوند؟
در پشت شبکیه
۶۳- چرا اگر چشم دچار آستیگماتیسم باشد، تصویر واضحی تشکیل نمی شود؟
اگر سطح عدسی یا قرنیه کاملاً کروی و صاف نباشد، پرتوهای نور به طور نامنظم به هم می رسند و روی یک نقطۀ شبکیّه متمرکز نمی شوند. در نتیجه تصویر واضحی تشکیل نمی شود. در این حالت، چشم دچار آستیگماتیسم است.
۶۴- اصلاح دید، چشمان آستیگماتیسم چگونه انجام می شود؟
برای اصلاح دید این فرد از عینکی استفاده می کنند که عدسی آن عدم یکنواختی انحنای قرنیه یا عدسی را جبران می کند.
۶۵- علت عدم تمرکز پرتوهای نور روی یک نقطه از شبکیه در چشم آستیگماتیسم چیست؟
زیرا سطح عدسی یا قرنیه کاملاً کروی و صاف نمی باشد و پرتوهای نور به طور نامنظم به هم می رسند و روی یک نقطۀ شبکیّه متمرکز نمی شوند.
۶۶- آستیگماتیسم حاصل عدم کروی بودن سطح کدام بخش های چشم است؟
سطح عدسی یا قرنیه
۶۷- در کدام بیماری چشم تطابق دشوار می شود؟
پیرچشمی
۶۸- علت پیرچشمی چیست؟
با افزایش سن، انعطاف پذیری عدسی چشم کاهش پیدا می کند و تطابق دشوار می شود. این حالت را پیر چشمی می گویند
۶۹- پیرچشمی چگونه اصلاح می شود؟
به کمک عینک های ویژه اصلاح می شود.
۷۰- در پیرچشمی کدام بخش چشم نمی تواند نقش خود را به خوبی ایفاء نماید؟
عدسی
۷۱- نوع گیرنده های درون گوش چیست؟
گیرنده های مکانیکی
۷۲- گیرنده های مکانیکی درون گوش، در کدام حواس بدن نقش دارند؟
شنیدن و حفظ تعادل
۷۳- گیرنده های مکانیکی گوش در کدام بخش های گوش قرار گرفته اند؟
گیرنده های تعادل در بخش دهلیزی گوش داخلی و گیرندههای شنوایی در بخش حلزونی گوش داخلی.
۷۴- گوش از چند بخش تشکیل شده است؟
از سه بخش بیرونی، میانی و درونی.
۷۵- کدام قسمت ها بخش بیرونی گوش را تشکیل می دهند؟
لالۀ گوش و مجرای آن بخش بیرونی گوش را تشکیل می دهند.
۷۵- نقش لاله گوش و مجرای گوش چیست؟
لالۀ گوش امواج صوتی را جمع آوری و مجرای شنوایی، آنها را به بخش میانی منتقل می کند. موهای کرک مانند درون مجرا و موادی که غده های درون مجرا ترشح می کنند، نقش حفاظتی دارند.
۷۶- نقش موهای کرک مانند مجرای گوش چیست؟
موهای کرک مانند درون مجرا و موادی که غده های درون مجرا ترشح می کنند، نقش حفاظتی دارند.
۷۷- کدام بخش های گوش را استخوان گیجگاهی حفاظت می کند؟
انتهای مجرا و بخش های میانی و درونی گوش را استخوان گیجگاهی حفاظت می کند.
۷۸- کدام پرده در انتهای مجرای شنوایی و بین گوش بیرونی و میانی قرار دارد؟
پردۀ صماخ در انتهای مجرای شنوایی و بین گوش بیرونی و میانی قرار دارد
۷۹- پردۀ صماخ بین کدام بخش های گوش قرار دارد؟
گوش بیرونی و میانی
۸۰- درون گوش میانی و پشت پردۀ صماخ ، به ترتیب کدام استخوان ها قرار دارند؟
سه استخوان کوچک چکشی، سندانی و رکابی
۸۱- کدام بخش، حلق را به گوش میانی مرتبط می کند؟
شیپوراستاش
۸۲- شیپوراستاش، کدام بخش ها را به هم مرتبط می کند؟
حلق را به گوش میانی
۸۳- نقش شیپور استاش چیست؟
با ارتباط حلق به گوش میانی. هوا از راه این مجرا به گوش میانی منتقل می شود، تا فشار آن در دو طرف پردۀ صماخ یکسان شود و پرده به درستی بلرزد.
۸۴- هوا از راه کدام مجرا به گوش میانی منتقل می شود؟
شیپور استاش
۸۵- هوا از راه شیپور استاش به کدام گوش منتقل می شود؟
گوش میانی
۸۶- شیپور استاش چگونه موجب می شود پرده صماخ به درستی بلرزد؟
هوا از راه این مجرا به گوش میانی منتقل می شود، تا فشار آن در دو طرف پردۀ صماخ یکسان شود و پرده به درستی بلرزد.
۸۷- کدام بخش موجب می شود فشار هوا در دو طرف پردۀ صماخ یکسان شود؟
شیپور استاش
۸۸- گوش درونی از چه بخش هایی تشکیل شده است؟
گوش درونی از دو بخش حلزونی و دهلیزی تشکیل شده است.
۸۹- به ترتیب کدام بخش های گوش درونی در شنوایی و در تعادل نقش دارد؟
بخش حلزونی در شنوایی و بخش دهلیزی در تعادل نقش دارد.
۹۰- امواج صوتی پس از عبور از مجرای شنوایی، به چه بخشی برخورد می کنند و آن را به ارتعاش درمی آورند؟
پرده صماخ
۹۱- دستۀ کدام استخوان گوش میانی روی پردۀ صماخ چسبیده و با ارتعاش آن می لرزد و لرزش آن کدام استخوان ها را به ارتعاش درمی آورد؟
دستۀ استخوان چکشی روی پردۀ صماخ چسبیده و با ارتعاش آن می لرزد و استخوان های سندانی و رکابی را نیز به ارتعاش درمی آورد.
۹۲- کف کدام استخوان طوری روی دریچۀ بیضی قرار گرفته است که لرزش آن، دریچه را می لرزاند؟
کف استخوان رکابی طوری روی دریچه ای به نام دریچۀ بیضی قرار گرفته است که لرزش آن، دریچه را می لرزاند.
۹۳- کف استخوان رکابی روی کدام دریچه قرار گرفته است که لرزش آن، دریچه را می لرزاند؟
دریچه بیضی
۹۴- در پشت دریچه بیضی، کدام بخش گوش قرار دارد؟
بخش حلزونی
۹۵- بخش حلزونی را چه ماده ای پر کرده است؟
بخش حلزونی را مایعی پر کرده است.
۹۶- لرزش دریچۀ بیضی، کدام بخش را به لرزش درمی آورد؟
مایع درون حلزون
۹۷- ویژگی های گیرنده های درون بخش حلزونی چیست؟
یاخته های مژک داری که مژک هایشان با پوششی ژلاتینی تماس دارند. این یاخته ها، گیرنده های مکانیکی اند که با لرزش مایع درون بخش حلزونی، مژک های آنها خم می شود. کانالهای یونی غشای آنها باز و این یاخته ها تحریک میشوند.
۹۸- بخش شنوایی عصب گوش از کجا منشاء می گیرد؟
از یاخته های مژک دار در بخش حلزونی
۹۹- پیام عصبی شنوایی چگونه ایجاد می شود؟
در بخش حلزونی یاخته های مژک داری قرار دارند که مژک هایشان با پوششی ژلاتینی تماس دارند. این یاخته ها، گیرنده های مکانیکی اند که با لرزش مایع درون بخش حلزونی، مژک های آنها خم می شود. کانال های یونی غشای آنها باز و این یاخته ها تحریک می شوند.
۱۰۰-آخرین گام در ایجاد پیام عصبی شنوایی چیست؟
باز شدن کانال های یونی غشای یاخته های مژک دار بخش حلزونی گوش درونی
۱۰۱- یاخته های مژک دار حسّ تعادل درون کدام بخش قرار گرفته اند؟
در بخش دهلیزی گوش داخلی سه مجرای نیم دایره ای شکل عمود برهم (در سه جهت فضا) وجود دارد که یاخته های مژک دار حسّ تعادل درون آنها قرار گرفته اند
۱۰۲- بخش دهلیزی گوش درونی از چه قسمت هایی تشکیل شده است؟
سه مجرای نیم دایره ای شکل عمود برهم (در سه جهت فضا) وجود دارد. درون مجاری نیم دایره از مایعی پر شده است و مژک های یاخته های گیرنده حس تعادل نیزدر ماده ای ژلاتینی قرار دارند.
۱۰۳- ویژگی های گیرنده های حس تعادل چیست؟
یاخته های مژک دار حسّ تعادل که درون سه مجرای نیم دایره ای شکل عمود برهم قرار گرفته اند. مژک های این یاخته ها در ماده ای ژلاتینی قرار دارند.
۱۰۴- چه عاملی یاخته های مژک دار درون مجاری نیم دایره ای شکل گوش درونی را تحریک می کند؟
حرکت سر این یاخته ها را تحریک می کند.
۱۰۵- پیام عصبی تعادل در بخش حلزونی کوش چگونه ایجاد می شود؟
با چرخش سر، مایع درون مجرای نیم دایره به حرکت در می آید و مادۀ ژلاتینی اطراف مژک های یاخته های گیرنده را به یک طرف خم می کند. مژک های یاخته های گیرنده، خم و این گیرنده ها تحریک می شوند.
۱۰۶- آکسون یاخته های عصبی حسّی در مجاری نیم دایره کدام شاخه عصب گوش را تشکیل می دهند؟
آکسون یاخته های عصبی حسّی که شاخۀ دهلیزی (تعادلی) عصب گوش را تشکیل می دهند.
۱۰۷- کدام شاخه عصب گوش، پیام را از گیرنده های مجاری نیم دایره به مغز می برد؟
شاخۀ دهلیزی (تعادلی)
۱۰۸- نتیجه ارسال پیام عصبی از مجاری نیم دایره گوش درونی به مغز چیست؟
مغز را از موقعیت سر آگاه می کند و در نهایت حفظ تعادل
۱۰۹- برای حفظ تعادل مغز از کدام گیرنده ها پیام دریافت می کند؟
برای حفظ تعادل بدن، مغز از گیرنده های تعادل بخش حلزونی گوش درونی و گیرنده های دیگر مانند گیرنده های وضعیت پیام دریافت می کند.
۱۱۰- چگونه مغز از موقعیت سر آگاه می شود؟
درون مجاری نیم دایره از مایعی پر شده است و مژک های یاخته های گیرنده نیزدر ماده ای ژلاتینی قرار دارند. با چرخش سر، مایع درون مجرا به حرکت در می آید و مادۀ ژلاتینی را به یک طرف خم می کند. مژک های یاخته های گیرنده، خم و این گیرنده ها تحریک می شوند. آکسون یاخته های عصبی حسّی که شاخۀ دهلیزی (تعادلی) عصب گوش را تشکیل می دهند، پیام را به مغز می برد.
۱۱۱- گیرنده های بویایی در کجا قرار دارند؟
گیرنده های بویایی در سقف حفره بینی قرار دارند.
۱۱۲- کدام گیرنده یاخته عصبی یا دندریت های مژک دار است؟
گیرنده های بویایی
۱۱۳- چه عاملی گیرنده های بویایی را تحریک می کند؟
مولکول های بودارِ هوای تنفسی این یاخته ها را تحریک می کنند.
۱۱۴- پیام های بویایی چگونه به لوب های بویایی می رسند؟
آکسون های گیرنده های بویایی آنها را به لوب هایی بویایی می برند.
۱۱۵- آکسون گیرنده های بویایی،پیام های بویایی را به کجا می برند؟
به لوب های بویایی مغز
۱۱۶- پیام بویایی سرانجام به کجا ارسال می شود؟
پیام بویایی سرانجام به قشر مخ ارسال می شود.
۱۱۷- جوانه های چشایی در کجا قرار گرفته اند؟
در دهان و برجستگی های زبان جوانه های چشایی و درون این جوانه ها گیرنده های چشایی قرار گرفته اند.
۱۱۸- گیرنده های چشایی در کجا قرار گرفته اند؟
درون جوانه های چشایی در دهان و برجستگی های زبان
۱۱۹- در چه صورتی گیرنده های چشایی تحریک می شود؟
ذره های غذا در بزاق حل می شوند و یاخته های گیرندۀ چشایی را تحریک می کنند.
۱۲۰- انسان کدام مزه ها را احساس می کند؟
انسان پنج مزۀ اصلی شیرینی، شوری، ترشی، و تلخی و مزۀ اومامی را احساس می کند.
۱۲۱- اومامی به معنای چیست؟ و برای توصیف چیست؟
اومامی، کلمه ای ژاپنی به معنای لذیذ است که برای توصیف یک مزۀ مطلوب که با چهار مزۀ دیگر تفاوت دارد، به کار میرود.
۱۲۲- اومامی مزه غالب غذاهای دارای کدام آمینواسید است؟
آمینواسید گلوتامات
۱۲۳- مزه غالب عصارۀ گوشت چیست؟چرا؟
اومامی. زیرا آمینواسید گلوتامات دارند مانند عصارۀ گوشت
۱۲۴- چرا وقتی سرماخورده و دچارگرفتگی بینی شده ایم، مزۀ غذاها را به درستی تشخیص نمی دهیم؟
زیرا حسّ بویایی در درک درست مزۀ غذا تأثیر دارد.
۱۲۵- کدام حواس در درک مزه غذا تأثیر دارند؟
حس چشایی و حس بویایی
۱۲۶- کی مزۀ غذاها را به درستی تشخیص نمی دهیم؟
وقتی سرماخورده و دچارگرفتگی بینی شده ایم، مزۀ غذاها را به درستی تشخیص نمی دهیم.
۱۲۷- با وجود یکسان بودن ماهیت پیام عصبی که از گیرنده های گوناگون بدن به دستگاه عصبی مرکزی می رسند، مغز چگونه آنها را به شکل های متفاوتی مانند صدا، تصویر، یا مزه تفسیر می کند؟
پیام هایی که هر نوع از گیرنده های حسی ارسال می کنند، به بخش یا بخش های ویژه ای از دستگاه عصبی مرکزی و قشر مخ وارد می شوند
۱۲۸- پیام های بینایی قبل از رسیدن به قشر مخ از کدام بخش های دیگر مغز و کدام محل می گذرند؟
نهنج و چلیپای (کیاسمای) بینایی
۱۲۹-محلی که بخشی از آکسون های عصب بینایی یک چشم به نیم کرۀ مخ مقابل می روند، چه نام دارد؟
چلیپای (کیاسمای) بینایی محلی است که بخشی از آکسون های عصب بینایی یک چشم به نیم کرۀ مخ مقابل می روند.
۱۳۰- پیام های بینایی سرانجام به کدام لوب های مخ وارد می شوند؟
لوب های پس سری قشر مخ
۱۳۱- پیام های بینایی در کجا پردازش می شوند؟
لوبهای پس سری
۱۳۲- لوبهای پس سری محل پردازش کدام پیام هاست؟
انتشار یا بازنشر هر بخش از این محتوای «آیندهنگاران مغز» تنها با کسب مجوز کتبی از صاحب اثر مجاز است.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
گفتار حواس ویژه
گیرندههای حواس ویژه شامل گیرندههای حس بینایی، شنوایی، تعادل، بویایی و چشاییاند که در اندامهای حسّی قرار دارند. این گیرندهها در کدام بخش هریک از این اندامها قرار دارند؟
بینایی
بیشتر اطلاعات محیط پیرامون را از راه دیدن و به کمک اندام حس بینایی، یعنی چشم دریافت میکنیم. کرهٔ چشم در حفرهٔ استخوانی کاسهٔ چشم قرار دارد. ماهیچههایی که به کرهٔ چشم متصلاند، آن را حرکت میدهند. این ماهیچهها را در فعالیت تشریح چشم میتوانید ببینید. پلکها، مژهها، بافت چربی روی کرهٔ چشم و اشک از چشم حفاظت میکنند. در شکل ۴ ساختار کرهٔ چشم را میبینید.
شکل ۴- الف) بخشهای تشکیل دهندهٔ کرهٔ چشم چپ از بالا ب) عدسی چشم از روبهرو
میدانید نوری را که از اجسام بازتاب پیدا میکند، گیرندههای نوری شبکیه دریافت میکنند. نور برای رسیدن به این یاختهها از چه مسیری عبور میکند؟
ساختار کرهٔ چشم: خارجیترین لایه کرهٔ چشم از صُلبیّه و قرنیه تشکیل شده است. صلبیّه پردهای سفید رنگ، محکم و قرنیه پردهٔ شفاف جلوی چشم است. لایهٔ میانی چشم شامل مَشیمیّه، جسم مژگانی و عنبیّه است. مشیمیّه لایهای رنگدانهدار و پر از مویرگهای خونی است.
جسم مژگانی، حلقهای بین مشیمیّه و عنبیّه و شامل ماهیچههای مژگانی است. عنبیّه بخش رنگین چشم در پشت قرنیه است که در وسط آن، سوراخ مردمک قرار دارد. دو گروه ماهیچه صاف عنبیّه، مردمک را (در نور زیاد) تنگ و (در نور کم) گشاد میکنند. ماهیچههای تنگ کننده را اعصاب پادآسیمیک و ماهیچههای گشادکننده را اعصاب آسیمیک عصبدهی میکنند.
عدسی چشم همگرا، انعطافپذیر و با رشتههایی به نام تارهای آویزی به جسم مژگانی متصل است (شکل ۴-ب). مایعی شفاف به نام زلالیه فضای جلوی عدسی چشم را پر کرده است که از مویرگها ترشح میشود. زلالیه مواد غذایی و اکسیژن را برای عدسی و قرنیه فراهم و مواد دفعی آنها را جمعآوری میکند و به خون میدهد. مادهای ژلهای و شفاف به نام زجاجیه در فضای پشت عدسی قرار دارد که شکل کروی چشم را حفظ میکند.
شبکیه داخلیترین لایه چشم است که گیرندههای نوری، یعنی یاختههای مخروطی و استوانهای و نیز یاختههای عصبی در آن قرار دارند (شکل ۵-الف). آسه یاختههای عصبی، عصب بینایی را تشکیل میدهند که پیامهای بینایی را به مغز میبرد. محل خروج عصب بینایی از شبکیه، نقطه کور نام دارد. درون گیرندههای نوری مادۀ حساس به نور وجود دارد (شکل ۵-ب).
شکل ۵- الف) گیرندههای نوری و یاختههای عصبی شبکیه
شكل ۵- ب) گیرندههای نوری (رنگهای تصاویر واقعی نیستند)
اثر نور بر شبکیه: پرتوهای نور از قرنیه میگذرند و به علّت انحنای آن همگرا میشوند. این پرتوها از زلالیه، سوراخ مردمک، عدسی و زجاجیه عبور میکنند. عدسی، پرتوهای نور را روی شبکیه و گیرندههای نوری آن متمرکز میکند.
بیشتر بدانید
ابن هیثم که اروپاییان او را الحازن (Alhazan) مینامند، دانشمند مسلمان قرن چهارم هجری است. او کسی است که برای نخستین بار در کتاب المناظر خود، بخشهای چشم را با نامهای صلبیه، زجاجیه و… نامگذاری کرد؛ او همچنین چگونگی دیدن اجسام را توضیح داد. تا قبل از آن بر طبق نظر اقلیدس، تصور میکردند که نور از چشم بیننده به اجسام میتابد و باعث دیدن آنها میشود، ولی ابن هیثم با استدلال تجربی ثابت کرد نور پس از تابیدن بر اجسام و بازتاب از آنها وارد عدسی چشم میشود و عدسی، تصویر اجسام را روی پردهٔ شبکیه میاندازد. ابن هیثم دریافت که پرده شبکیه از راه عصب بینایی با مغز ارتباط دارد. بعدها ابن سینا، ابوریحان بیرونی و دیگران نظر او را پذیرفتند. ترجمهٔ کتاب او برای سالها، یکی از کتابهای درسی دانشگاههای اروپا بود.
شكل ۵- پ) مشاهدهٔ شبکیه از مردمک با دستگاه ویژه
یاختههای استوانهای در نور کم و یاختههای مخروطی در نور زیاد تحریک میشوند. گیرندههای مخروطی، تشخیص رنگ و جزئیات اجسام را امکانپذیر میکنند. بخشی از شبکیه را که در امتداد محور نوری کره چشم قرار دارد. لکهٔ زرد مینامند. این بخش در دقت و تیزبینی اهمیت دارد؛ زیرا گیرندههای مخروطی در آن فراوانترند.
با برخورد نور به شبكيه، مادهٔ حساس به نور، درون گیرندههای نوری تجزیه میشود و واکنشهایی را به راه میاندازد که به ایجاد پیام عصبی منجر میشود. ویتامین A برای ساخت مادهٔ حساس به نور لازم است.
تطابق: با تغییر همگرایی عدسی چشم، میتوان اجسام دور و نزدیک را واضح دید. هنگام دیدن اشیای نزدیک، با انقباض ماهیچههای جسم مژگانی، عدسی ضخیم میشود. وقتی به اشیای دور نگاه میکنیم با استراحت این ماهیچهها، عدسی باریکتر میشود. به این ترتیب، تصویر در هر حالت روی شبکیه تشکیل میشود، این فرایندها تطابق نام دارد (شکل ۶).
شکل ۶- تطابق برای دیدن اجسام الف) نزدیک ب) دور
فعالیت ۲
با استفاده از شکل ۶، تغییرات چشم هنگام تطابق برای دیدن جسم دور و نزدیک را مقایسه کنید.
بیماریهای چشم
برای دیدن درست اجسام، قرنیه، عدسی و کرهٔ چشم باید شکل ویژهای داشته باشند، تا پرتوهای نور به طور دقیق روی شبکیه متمرکز شوند.
بیشتر بدانید
رنگ چشم: در عنبیّه دانههای رنگی وجود دارد که حاوی ملانیناند. تراکم این دانهها، رنگ چشم را تعیین میکند.
رنگدانهٔ سیاه ملانین موجود در یاختههای مشیمیّه و شبکیّه، برای جلوگیری از بازتاب نور و دید واضح، لازم است، افراد زال بهطور ژنتیکی فاقد رنگدانهاند و پرتوهای نور درون کرهٔ چشم این افراد در جهتهای گوناگون بازتاب پیدا میکنند. در نتیجه این افراد دید واضحی ندارند.
نزدیکبینی و دوربینی: در افراد نزدیکبین، کرهٔ چشم بیش از اندازه بزرگ است و پرتوهای نور اجسام دور، در جلوی شبکیه متمرکز میشوند. در نتیجه فرد، اجسام دور را واضح نمیبیند.
در فرد دوربین، کرهٔ چشم از اندازهٔ طبیعی کوچکتر است و پرتوهای نور اجسام نزدیک در پشت شبکیّه متمرکز میشوند و فرد این اجسام را واضح نمیبیند. تغییر همگرایی عدسی نیز میتواند باعث نزدیکبینی و یا دوربینی شود.
الف) چشم نزدیکبین و اصلاح آن
ب) چشم دوربین و اصلاح آن
شكل ۷- اصلاح نزدیکبینی و دوربینی
فعالیت ۳
– با استفاده از شکل ۷ بگویید نزدیکبینی و دوربینی با استفاده از کدام عدسی اصلاح میشوند؟
– در برخی افراد، علت نزدیکبینی و دوربینی، تغییر همگرایی عدسی چشم است. با استفاده از آنچه آموختید، بگویید تغییر همگرایی عدسی در چشم، چگونه موجب نزدیکبینی و دوربینی میشود؟
بیشتر بدانید
عدسی (لنز) تماسی: امروز استفاده از عدسی تماسی برای اصلاح دید افراد متداول شده است. لایهٔ نازک اشک، فضای بین عدسی تماسی و قرنیهٔ چشم را پر میکند و آن را در جای خود محکم نگه میدارد. استفاده از عدسی تماسی به ویژه وقتی شکل غیرطبیعی قرنیه، عامل اختلال در همگرا شدن پرتوهای نور است، از عینک کارآمدتر است.
آستیگماتیسم: اگر سطح عدسی یا قرنیه کاملاً کروی و صاف نباشد، پرتوهای نور بهطور نامنظم به هم میرسند و روی یک نقطه شبکیّه متمرکز نمیشوند. در نتیجه تصویر واضحی تشکیل نمیشود. در این حالت، چشم دچار آستیگماتیسم است (شکل ۸). برای اصلاح دید این فرد از عینکی استفاده میکنند که عدسی آن عدم یکنواختی انحنای قرنیه یا عدسی را جبران میکند.
پیر چشمی: با افزایش سن، انعطافپذیری عدسی چشم کاهش پیدا میکند و تطابق دشوار میشود. این حالت را پیر چشمی میگویند که به کمک عینکهای ویژه اصلاح میشود.
بیشتر بدانید
آب مروارید: گاهی در عدسی چشم افراد مسن رنگدانههای قهوهای تجمع مییابند و شفافیت آن را کاهش میدهند. در این حالت، عدسی کدر شده، آب مروارید به وجود میآید. زیاد قرار گرفتن در معرض پرتوهای فرابنفش خورشید نیز، ممکن است به آب مروارید منجر شود.
شکل ۸- مقایسه تشکیل تصویر در الف) چشم طبیعی ب) چشم آستیگمات و تصویری که هر کدام میبینند.
بیشتر بدانید
بیماری آب سیاه: مایع زلالیه بهطور مرتب تولید میشود و بهطور معمول از منافذ کوچک دور عنبیّه به خون وارد میشود. اگر به علتی مسیر تخلیهٔ این مایع مسدود شود، فشار مایع داخل چشم افزایش مییابد، بیماری آب سیاه ایجاد میشود. افزایش فشار داخل چشم به تحلیل عصب بینایی و کاهش بینایی منجر میشود.
فعالیت ۴
تشریح چشم
مواد و وسایل لازم: چشم سالم گاو به همراه ماهیچههای آن، وسایل تشریح، دستکش برای هر گروه. برای آماده کردن چشم از دبیر خود راهنمایی بخواهید.
۱- بررسی ویژگیهای ظاهری چشم گاو: برای تشخیص بالا و پایین چشم، فاصله عصب بینایی تا قرنیه را در نظر بگیرید. سطحی از کره چشم که در آن فاصله عصب تا روی قرنیه بیشتر است، سطح بالایی چشم و سطح دیگر، سطح پایینی آن است (شکل ۱). برای تشخیص چپ یا راست بودن چشم، آن را طوری در دست بگیرید که سطح بالایی آن رو به بالا باشد. قرنیه به شکل تخممرغ دیده میشود و بخش پهنتر آن به سمت بینی و بخش باریکتر آن به سمت گوش قرار دارد (شکل ۲). راه دیگر، بررسی عصب بینایی است. این عصب پس از خروج از چشم به سمت مخالف، خم میشود.
شکل ۱- بالا و پایین چشم
شکل ۲- چشم راست
در ادامه، بافتهای چربی بین ماهیچهها و کرهٔ چشم را جدا و ماهیچههای آن را مشاهده کنید. برای مشاهدهٔ دقیق ماهیچهها از مولاژ چشم استفاده کنید.
۲- تشریح: ماهیچهها را با قیچی از کرهٔ چشم جدا کنید. چشم را روی ظرف تشریح قرار دهید و با چاقوی جراحی، صلبیه را در فاصله یک سانتیمتری از قرنیه سوراخ کنید و با قیچی دورتا دور قرنیه را در این فاصله برش دهید. دقت کنید قیچی را خیلی درون کره چشم فرو نبرید تا زجاجیه آسیب نبیند (شکل 3). پس از برش میتوانید سه لایه چشم و بخشهای تشکیل دهنده آنها و نقطهٔ کور را ببینید. لایهٔ شبکیه بسیار نازک است، دقت کنید هنگام کار جمع نشود.
شکل ۳- کرهٔ چشم برش خورده
بهطرز قرار گرفتن عدسی توجه کنید. در کنار عدسی، جسم مژگانی، و تارهای آویزی که عدسی را احاطه کردهاند، دیده میشوند. عدسی را به آرامی خارج کنید. مایع زلالیه و زجاجیهٔ ژلهای را مشاهده کنید. در این حالت، زلالیه بهطور کامل شفاف نیست؛ زیرا مقداری از دانههای سیاه ملانین از بخشهای دیگر چشم در آن رها شدهاند.
جسم مژگانی به شکل حلقهای دور محل استقرار عدسی قرار دارد. درون این حلقه، عنبیه قرار دارد که نازکتر و شامل ماهیچههای صاف حلقوی (تنگ کنندهٔ مردمک) و شعاعی (گشادکنندهٔ مردمک) است. سوراخ وسط عنبیه همان مردمک است. جسم مژگانی و عنبیه به آسانی جدا میشوند و قرنیه شفاف و برآمده دیده میشود.
شکل ۴- بخشهای درونی چشم
پس از انجام تشریح و با استفاده از مشاهدههای خود، به این پرسشها پاسخ دهید.
الف) ویژگیهای هریک از سه لایهٔ چشم و بخشهای تشکیل دهندهٔ آنها را بیان کنید.
ب) زجاجیه و زلالیه را با یکدیگر مقایسه کنید. از فعالیت خود گزارش تهیه کنید و به معلم ارائه دهید.
بیشتر بدانید
در پشت شبکیهٔ چشم بسیاری از مهرهداران، لایهای درخشان وجود دارد که پرتوهای نور را باز میتاباند تا گیرندهها، نور بیشتری دریافت کنند. این موضوع به دید بهتر جانور در شب کمک میکند. همچنین موجب درخشندگی چشم این جانوران در شب میشود.
لايه درخشان در چشم گاو
شنوایی و تعادل
گیرندههای مکانیکی درون گوش، در شنیدن و حفظ تعادل بدن نقش دارند. این گیرندهها در کدام بخشهای گوش قرار گرفتهاند؟ همانطور که آموختهاید، گوش از سه بخش بیرونی، میانی و درونی تشکیل شده است (شکل 9).
شکل 9- بخشهای تشکیلدهندهٔ گوش
بیشتر بدانید
آسیب دیدن حلزون گوش، عصب شنوایی، یا اختلال در ساختارهای هدایتکنندهٔ صدا به بخش حلزونی، مانند استخوانهای کوچک گوش میانی به ناشنوایی منجر میشود.
کاشت حلزون روشی برای بازگرداندن شنوایی است. این دستگاه را با جراحی در زیر پوست پشت گوش قرار میدهند. دستگاه امواج صوتی را جمعآوری کرده، به جریان الکتریکی تبدیل و الکترودهای آن عصب شنوایی را بهطور مستقیم تحریک میکنند.
فعالیت ۵
با استفاده از شکل ۹ و مولاژ گوش به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
• بین بخش بیرونی و میانی گوش کدام ساختار قرار دارد؟
• استخوانهای کوچک در کدام بخش گوش قرار دارند؟
• حلزون گوش در کدام بخش آن قرار دارد؟
ساختار گوش: لالهٔ گوش و مجرای آن بخش بیرونی گوش را تشکیل میدهند. لالهٔ گوش امواج صوتی را جمعآوری و مجرای شنوایی، آنها را به بخش میانی منتقل میکند. موهای کرکمانند درون مجرا و موادی که غدههای درون مجرا ترشح میکنند، نقش حفاظتی دارند. انتهای مجرا و بخشهای میانی و درونی گوش را استخوان گیجگاهی حفاظت میکند.
پردهٔ صماخ در انتهای مجرای شنوایی و بین گوش بیرونی و میانی قرار دارد. گوش میانی محفظهٔ استخوانی پر از هواست. درون گوش میانی و پشت پردهٔ صماخ سه استخوان کوچک چکشی، سندانی و رکابی، به ترتیب قرار دارند و به هم مفصل شدهاند. همانطور که در شکل ۹ میبینید، بخشی به نام شیپور استاش، حلق را به گوش میانی مرتبط میکند. هوا از راه این مجرا به گوش میانی منتقل میشود، تا فشار آن در دو طرف پردهٔ صماخ يکسان شود و پرده به درستی بلرزد. گوش درونی از دو بخش حلزونی و دهلیزی تشکیل شده است. بخش حلزونی در شنوایی و بخش دهلیزی در تعادل نقش دارد.
تبدیل صدا به پیام عصبی: امواج صوتی پس از عبور از مجرای شنوایی، به پردهٔ صماخ برخورد میکنند و آن را به ارتعاش در میآورند. دستهٔ استخوان چکشی روی پردهٔ صماخ چسبیده و با ارتعاش آن میلرزد و استخوانهای سندانی و رکابی را نیز به ارتعاش در میآورد. کف استخوان رکابی طوری روی دریچهای به نام دریچهٔ بیضی قرار گرفته است که لرزش آن، دریچه را میلرزاند. این دریچه پردهای نازک است که در پشت آن، بخش حلزونی گوش قرار دارد. بخش حلزونی را مایعی پر کرده است. لرزش دریچهٔ بیضی، مایع درون حلزون را به لرزش در میآورد.
همانطور که در شکل ۱۰ میبینید، در بخش حلزونی یاختههای مژکداری قرار دارند که مژکهایشان با پوششی ژلاتینی تماس دارند. این یاختهها، گیرندههای مکانیکیاند که با لرزش مایع درون بخش حلزونی، مژکهای آنها خم میشود. در نتیجه کانالهای بونی غشای آنها باز و این یاختهها تحریک میشوند. در نتیجه بخش شنوایی عصب گوش پیام عصبی ایجاد شده را به مغز میبرد (شکل 10).
شکل ۱۰- یاختههای مژکدار حلزون گوش
فعالیت ۶
دربارهٔ نقش حفاظتی موها و مواد ترشحی در مجرای شنوایی گوش اطلاعات جمعآوری و به کلاس ارائه کنید.
حفظ تعادل
در بخش دهلیزی گوش داخلی سه مجرای نیم دایرهایشکل عمود برهم (در سه جهت فضا) وجود دارد که یاختههای مژکدار حسّ تعادل درون آنها قرار گرفتهاند. حرکت سر، این یاختهها را تحریک میکند. شکل ۱۱ یاختههای گیرندهٔ تعادل در یک مجرای نیمدایره را نشان میدهد. درون مجاری نیمدایره از مایعی پر شده است و مژکهای یاختههای گیرنده نیز در مادهای ژلاتینی قرار دارند. با چرخش سر، مایع درون مجرا به حرکت در میآید و مادهٔ ژلاتینی را به یک طرف خم میکند. مژکهای یاختههای گیرنده، خم و این گیرندهها تحریک میشوند. آسهٔ یاختههای عصبی حسی که شاخهٔ دهلیزی (تعادلی) عصب گوش را تشکیل میدهند، پیام را به مغز و به ویژه مخچه میبرند و آن را از موقعیت سر آگاه میکنند. برای حفظ تعادل بدن، مغز از گیرندههای دیگر مانند گیرندههای وضعیت نیز پیام دریافت میکند.
بیشتر بدانید
بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۵ میلادی) ۱/۱ میلیارد نفر نوجوان و جوان در جهان در خطر از دست دادن شنوایی قرار داشتهاند. استفاده ناایمن از وسایل صوتی شخصی و یا قرارگرفتن در مکانهای تفریحی پر سروصدا این خطر را بهوجود آورده است. این سازمان توصیه کرده است برای حفظ شنوایی باید صدای وسایل صوتی شخصی و زمان استفاده از این وسایل را به کمتر از یک ساعت در روز کاهش داد. همچنین هنگام استفاده از این دستگاهها، از نرمافزارهایی استفاده کنند که سطح ایمن شنوایی را نشان میدهند و معاینهٔ شنوایی را نیز بهطور منظم انجام دهند.
شکل ۱۱- چگونگی تحریک گیرندههای تعادلی در مجاری نیمدایره
فعالیت ۷
دربارهٔ شغل شنواییسنجی و بیناییسنجی گزارشی تهیه و به کلاس ارائه کنید.
بویایی
گیرندههای بویایی در سقف حفره بینی قرار دارند. مولکولهای بودار هوای تنفسی این یاختهها را تحریک میکنند. این یاختهها پیامهای بویایی را به لوبهای (پیازهای) بویایی مغز که در تشریح مغز آنها را مشاهده کردید، میبرند. پیام بویایی سرانجام به قشر مخ ارسال میشود (شکل 12).
شکل ۱۲- گیرندههای بویایی
چشایی
در دهان و برجستگیهای زبان جوانههای چشایی و درون این جوانهها گیرندههای چشایی قرار گرفتهاند. ذرههای غذا در بزاق حل میشوند و یاختههای گیرنده چشایی را تحریک میکنند. (شکل 13).
شكل ۱۳- گیرندههای چشایی زبان
انسان پنج مزهٔ اصلی شیرینی، شوری، ترشی، تلخی و مزهٔ اومامی را احساس میکند. اومامی، کلمهای ژاپنی به معنای لذیذ است که برای توصیف یک مزهٔ مطلوب که با چهار مزهٔ دیگر تفاوت دارد، بهکار میرود، اومامی مزهٔ غالب غذاهایی است که آمینواسید گلوتامات دارند، مانند عصارهٔ گوشت.
حسّ بویایی در درک درست مزهٔ غذا تأثیر دارد؛ مثلاً وقتی سرماخورده و دچارگرفتگی بینی شدهایم، مزهٔ غذاها را بهدرستی تشخیص نمیدهیم.
پردازش اطلاعات حسی
با وجود یکسان بودن ماهیت پیام عصبی که از گیرندههای گوناگون بدن به دستگاه عصبی مرکزی میرسند، مغز چگونه آنها را به شکلهای متفاوتی مانند صدا، تصویر، یا مزه تفسیر میکند؟ پیامهایی که هر نوع از گیرندههای حسی ارسال میکنند، به بخش یا بخشهای ویژهای از دستگاه عصبی مرکزی و قشر مخ وارد میشوند.
شکل ۱۴ مسیر ارسال پیامهای بینایی را نشان میدهد. چلیپای (کیاسمای) بینایی که در فعالیت تشریح مغز آن را مشاهده کردید، محلی است که بخشی از آسههای عصب بینایی یک چشم به نیمکرهٔ مخ مقابل میروند. پیامهای بینایی سرانجام به لوبهای پسسری قشر مخ وارد و در آنجا پردازش میشوند. پیامهای بینایی قبل از رسیدن به قشر مخ از بخشهای دیگری از مغز مانند تالاموس میگذرند.
🌹🌹👌