گردش مواد در بدن؛ تنوع گردش مواد در جانداران؛ زیستشناسی
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدایا مرا بیرون آور از تاریکىهاى وهم،
وَ اَکْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَیْنا اَبْوابَ رَحْمَتِکَ
خدایا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَیْنا خَزائِنَ عُلُومِکَ بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز کن به امید رحمتت اى مهربانترین مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار زیستشناسی چیست؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
ویرایش شده بر اساس کتاب چاپ ۱۴۰۲
گفتار ۴. تنوع گردش مواد در جانداران
در تک یاختهایها تبادل گاز، تغذیه و دفع بین محیط و یاخته از سطح آن انجام میشود. در جانداران پریاختهای به دلیل زیاد بودن تعداد یاختهها، همه یاختهها با محیط بیرون ارتباط ندارند و لازم است در آنها دستگاه گردش موادی به وجود آید تا یاختهها نیازهای غذایی و دفع مواد زائد خود را با کمک آن برطرف کنند. دستگاههای گردش مواد در جانوران مختلف به صورتهای زیر است:
سامانهٔ گردش آب: در اسفنجها، آب از محیط بیرون از طریق سوراخهای دیواره به حفره یا حفرههایی وارد و پس از آن از سوراخ یا سوراخهای بزرگتری خارج میشود. عامل حرکت آب، یاختههای یقهدار هستند که تاژک دارند (شکلهای ۲۱ و ۲۲).
شکل ۲۱- گردش آب در بدن نوعی اسفنج
شکل ۲۲- شکل نوعی اسفنج
حفرۀ گوارشی: حفرۀ گوارشی در هیدر پر از مایعات است و علاوه بر گوارش، وظیفه گردش مواد را نیز بر عهده دارد.
در کرمهای پهن آزادزی مثل پلاناریا، انشعابات حفرۀ گوارشی به تمام نواحی بدن نفوذ میکنند بهطوری که فاصلهٔ انتشار مواد تا یاختهها بسیار کوتاه است. در این جانوران حرکات بدن به جابهجایی مواد کمک میکند (شکل ۲۳).
شکل ۲۳- حفره گوارشی و انشعابات آن در پلاناریا
در جانوران پیچیدهتر، دستگاه اختصاصی برای گردش مواد شکل میگیرد که در آن مایعی برای جابهجایی مواد وجود دارد. در این جانوران، دو نوع سامانهٔ گردش مواد مشاهده میشود.
سامانهٔ گردش باز: قلب در سامانهٔ باز، مایعی به نام همولنف را به حفرههای بدن پمپ میکند. همولنف نقشهای خون، لنف و آب میانبافتی را بر عهده دارد. جانورانی که سامانه گردشی باز دارند، مویرگ ندارند و همولنف مستقیماً به فضای بین یاختههای بدن آنها وارد میشود و در مجاورت آنها جریان مییابد. بندپایانی مانند ملخ سامانهٔ گردشی باز دارند.
سامانهٔ گردش بسته: سادهترین سامانهٔ گردش بسته در کرمهای حلقوی، نظیر کرمخاکی وجود دارد. در این سامانه مویرگها در کنار یاختهها و با کمک آب میانبافتی، تبادل مواد مغذی، دفعی و گازها را انجام میدهند (شکل ۲۴).
تمام مهرهداران، سامانهٔ گردشی بسته دارند. گردش خون در مهرهداران به صورت ساده و یا مضاعف است. در گردش ساده مثل ماهی و نوزاد دوزیستان، خون، ضمن یکبار گردش در بدن، یکبار از قلب دو حفرهای آن عبور میکند. مزیت این سیستم، انتقال یکباره خون اکسیژندار به تمام مویرگهای اندامهاست (شکل ۲۵).
شکل ۲۴- مقایسه سامانهٔ گردش باز و بسته در کرمخاکی و ملخ
شکل ۲۵- گردش خون ماهی ـ خون همه بدن از طریق سیاهرگ شکمی به دهلیز و سپس به بطن وارد میشود. انقباض بطن، خون را از طریق سرخرگ شکمی به آبششها میفرستد. پس از تبادل گازهای تنفسی، خون از طریق سرخرگ پشتی به تمام بدن و پس از تبادل مویرگی با یاختههای بدن وارد سیاهرگ شکمی میشود و به قلب برمیگردد. قبل از دهلیز، سینوس سیاهرگی و بعد از بطن، مخروط سرخرگی قرار دارد.
در گردش مضاعف، که در سایر مهرهداران دیده میشود. خون ضمن یکبار گردش در بدن، دو بار از قلب عبور میکند. در این سامانه، قلب به صورت دو تلمبه عمل میکند: یک تلمبه با فشار کمتر برای تبادلات گازی و تلمبه دیگر با فشار بیشتر برای گردش عمومی فعالیت میکند.
سامانهٔ گردشی مضاعف، از دوزیستان به بعد شکل گرفته است. قلب سه حفرهای دوزیستان از یک بطن و دو دهلیز تشکیل شده است (شکل ۲۶). در فصل ۳ دانستید که دوزیستان تنفس پوستی دارند و بنابراین علاوه بر ششها، پوست نیز در تبادل گازهای تنفسی نقش اساسی دارد.
شکل ۲۶- قلب در انواع مهرهداران
سینوس سیاهرگی و مخروط سرخرگی
بعضی از ردههای مهرهداران دارای محفظههایی اضافی در قلب خود هستند.
سولومون
اگر به شکل زیر نگاه کنید؛ متوجه میشوید سینوس سیاهرگی نه تنها در ماهیهای استخوانی بلکه در دوزیستان و خزندگان نیز وجود دارد و مخروط سرخرگی در دوزیستان نیز دیده میشود.
البته در شکلهای سولومون این دو ساختار در ماهی، دوزیست و خزندگان نشان داده شده است.
قلب و سامانههای گردشی در پرندگان و پستانداران
جدایی کامل بطنها در پرندگان و پستانداران و برخی خزندگان مثل کروکودیلها رخ میدهد. این حالت، حفظ فشار در سامانهٔ گردشی مضاعف را آسان میکند. فشار خون بالا برای رساندن سریع مواد غذایی و خون غنی از اکسیژن به بافتها در جانورانی با نیاز زیاد به انرژی مهم است.
بیشتر بدانید
در سه گروه خزندگان (مارها، لاکپشتها و سوسمارها) قلب چهار حفرهای است ولی دیوارهٔ بین دو بطن کامل نشده است.
بیشتر بدانید
قلب مصنوعی: پیوند علم و فناوری
خون با انقباض بطنها در رگها جاری میشود اما ممکن است قلب به دلایل متفاوت آسیب ببیند و نتواند نیروی لازم برای گردش خون را فراهم کند. این وضعیت که نارسایی قلبی نامیده میشود، نیاز به مراقبتهای پزشکی دارد و به دلایل متفاوت مانند پرفشاری خون، مشکل در رگهای قلب یا التهاب بافت قلب ایجاد میشود. در صورتی که نارسایی شدید باشد، با انجام عمل پیوند قلب، زندگی بیمار را حفظ میکند، اما قلب سالم برای پیوند همیشه در دسترس نیست یا ممکن است فرد بیمار شرایط دریافت پیوند را نداشته باشد. در چنین مواردی از قلب مصنوعی برای ایجاد نیروی لازم برای گردش خون در رگها استفاده میشود. تاریخچه قلب مصنوعی که نمونهای از پیوند زیست شناسی و فناوری است به اواسط قرن بیستم میلادی برمیگردد. ساختن قلب مصنوعی علاوه بر دانش مربوط به ساختار و عملکرد قلب و رگها به شناخت مواد مناسب و یا چگونگی ساختن آنها، دانش ریاضی و مهندسی وابسته است. تا به امروز تلاشهای موفقیتآمیزی برای بهبود قلب مصنوعی انجام شده است. در حال حاضر جدیدترین قلب مصنوعی بیشترین شباهت را با قلب طبیعی دارد. در ایران نیز عمل پیوند قلب مصنوعی، از سال ۱۳۹۳ انجام میشود. شرکتهای سازنده قلب مصنوعی، در ساخت و بهبود قلب مصنوعی به مواردی مانند استفاده از مواد مناسب، بیشترین کارایی، کمترین هزینه و سهولت به کارگیری توجه دارند.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی برای شما آماده شده است. آزمونهای گفتار از خط به خط آن طراحی شدهاند و هر یک دارای ده پرسش دو گزینهای است؛ اما آزمونهای فصل، چهار گزینهای هستند و هر یک از آنها دارای بیست پرسش است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در این آزمونها بر لینک مربوطه کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
عالی بود
با تشکر فراوان از شما استاد گرانقدر 🌹
سلامت باشید 🌹🙏
سلام و درود خدمت استاد گرانقدر
سپاس فراوان از زحمات شما 🌹