تبادلات گازی؛ تهويهٔ شُشی؛ حجمهای تنفسی؛ زیستشناسی
دعای مطالعه [ نمایش ]
بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
اَللّهُمَّ اَخْرِجْنى مِنْ ظُلُماتِ الْوَهْمِ
خدايا مرا بيرون آور از تاريكىهاى وهم،
وَ اَكْرِمْنى بِنُورِ الْفَهْمِ
و به نور فهم گرامى ام بدار،
اَللّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنا اَبْوابَ رَحْمَتِكَ
خدايا درهاى رحمتت را به روى ما بگشا،
وَانْشُرْ عَلَيْنا خَزائِنَ عُلُومِكَ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ
و خزانههاى علومت را بر ما باز كن به امید رحمتت اى مهربانترين مهربانان.
عدالت آموزشی، بستر رشد و پیشرفت حقیقی
عدالت آموزشی نه صرفاً یک شعار اجتماعی، بلکه شالودهای است که بر آن، بنای رشد فردی و پیشرفت جمعی استوار میشود. هنگامی که فرصتهای یادگیری بهطور برابر در اختیار همگان قرار گیرد، استعدادهای نهفته در هر گوشهای از جامعه مجال شکوفایی مییابند. عدالت آموزشی یعنی شکستن دیوارهای تبعیض و فراهم آوردن دسترسی برابر به منابع دانایی، تا هیچ کودکی در حاشیه نماند و هیچ استعدادی در خاموشی فراموش نشود.
رشد حقیقی جامعه، زمانی معنا مییابد که آموزش، امتیاز گروهی خاص نباشد؛ بلکه میراث مشترکی باشد برای تمام فرزندان این سرزمین. عدالت آموزشی پلی است که فاصلهی میان فقر و توانگری، مرکز و حاشیه، و امروز و فردا را کوتاه میکند. جامعهای که به این اصل پایبند باشد، در واقع سرمایهگذاری بر بزرگترین ثروت خویش ــ یعنی سرمایه انسانی ــ کرده است.
پیشرفت پایدار، ثمرهی عدالت در آموزش است. در غیاب عدالت آموزشی، شکافهای اجتماعی عمیقتر شده و چرخهی نابرابری بازتولید میشود. اما هنگامی که هر فرد، فارغ از طبقه، جنسیت، قومیت یا موقعیت جغرافیایی، امکان دستیابی به آموزش باکیفیت را داشته باشد، مسیر تعالی فردی و شکوفایی ملی هموار میشود.
عدالت آموزشی چراغی است که راه آینده را روشن میسازد؛ چراغی که نهتنها به رشد علمی و اقتصادی میانجامد، بلکه روح جامعه را به ارزشهایی چون همبستگی، برابری و کرامت انسانی پیوند میزند. در سایهی چنین عدالتی است که «رشد» به معنای بالندگی فردی و «پیشرفت» به معنای تعالی جمعی، همزمان و هماهنگ تحقق مییابند.
امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نهادهایی هستیم که این آرمان را به عمل بدل کنند. آیندهنگاران مغز با مدیریت داریوش طاهری گامی استوار در این مسیر نهاده است؛ مسیری که در آن عدالت آموزشی نه یک رؤیا، بلکه یک واقعیت تحققیافته خواهد بود.
آیندهنگاران مغز:
«عدالت آموزشی، بیداری اندیشهها، شکوفایی فردا»
کتاب الکترونیکی پرسشهای دو گزینهای
پرسشهای دو گزینهای و خط به خط گفتارهای زیستشناسی چیست و گسترهٔ حیات؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
کتاب الکترونیکی تعمیق و تثبیت یادگیری زیستشناسی
پرسشهای جاهای خالی و خط به خط گفتار زیستشناسی چیست؛ برای دانلود اینجا کلیک کنید.
برای مشاهده «کتاب الکترونیکی» کلیک کنید.
ویرایش شده بر اساس کتاب ۱۴۰۲
تهویهٔ شُشی
تهویهٔ شُشی شامل دو فرایند دم و بازدم است. برای درک چگونگی دم و بازدم، لازم است ابتدا با ساختار و عمل ششها آشنا شویم.
ششها
ششها درون قفسهٔ سینه و روی پردهٔ ماهیچهای میانبند (دیافراگم) قرار دارند. شش چپ به علت مجاورت با قلب، از شش راست قدری کوچکتر است. بیشتر حجم ششها را کیسههای حبابکی به خود اختصاص دادهاند و ساختاری اسفنجگونه را به شش میدهند. قفسهسینه علاوه بر محافظت از ششها در تهویه ششی نیز نقش دارد. در بین دندهها ماهیچههایی به نام ماهیچههای بیندندهای وجود دارند که به دو دسته خارجی و داخلی تقسیم میشوند (شکل ۱۲-الف). این ماهیچهها دندهها و در نتیجه قفسهسینه را حرکت میدهند.
هر یک از ششها را پردهای دو لايه به نام پردهٔ جنب فراگرفته است (شکل ۱۲-ب). یکی از لایههای این پرده، به سطح شش چسبیده و لایهٔ دیگر به سطح درونی قفسهٔ سینه متصل است. درون پردهٔ جنب، فضای اندکی است که از مایعی به نام مایع جنب، پر شده است. فشار این مایع از فشار جو کمتر است و باعث میشود ششها در حالت بازدم، کاملاً جمع نشوند، در صورتی که قسمتی از قفسهسینه سوراخ شود، ششها جمع میشوند.
شکل ۱۲- الف) ماهیچههای بیندندهای، ب) ششها و قفسهٔ سینه.
ششها دو ویژگی مهم دارند: یکی پیروی از حرکات قفسهٔ سینه و دیگری ویژگی کشسانی. هنگامی که حجم قفسهٔ سینه افزایش مییابد، ششها باز میشوند. در نتیجه، فشار هوای درون ششها کم شده، هوای بیرون به درون ششها کشیده میشود. اما باید توجه داشت که به علت ویژگی کشسانی، ششها در برابر کشیده شدن، مقاومت نیز نشان میدهند و تمایل دارند به وضعیت اولیهٔ خود بازگردند. ویژگی کشسانی ششها در بازدم نقش مهمی دارد.
دم، فرایندی است که در نتیجهٔ افزایش حجم قفسهٔ سینه رخ میدهد. در این رویداد، دو عامل دخالت دارد. اوّل، ماهیچهٔ میانبند که در حالت استراحت، گنبدیشکل است، اما وقتی منقبض میشود، به حالت مسطح در میآید. دوم، انقباض ماهیچههای بیندندهای خارجی که دندهها را به سمت بالا و جلو جابهجا میکند و جناغ را به جلو میراند (شکل ۱۳). در تنفس آرام و طبیعی، میانبند نقش اصلی را بر عهده دارد. در دم عمیق، انقباض ماهیچههای ناحیه گردن نیز، به افزایش حجم قفسهٔ سینه کمک میکند.
با به استراحت در آمدن ماهیچهٔ میانبند و ماهیچههای بیندندهای خارجی، و بر اثر ویژگی کشسانی ششها، حجم قفسهٔ سینه و در نتیجه، حجم ششها کاهش مییابد و هوای درون آنها به بیرون رانده میشود. در بازدم عمیق، انقباض ماهیچههای بیندندهای داخلی و نیز ماهیچههای شکمی، به کاهش حجم قفسهٔ سینه کمک میکند.
شکل ۱۳- افزایش و کاهش حجم قفسهٔ سینه در دم و بازدم عادی
فعالیت ۲
تشریح شش گوسفند
۱- ویژگی ظاهری: شش به علت دارا بودن کیسههای حبابکی فراوان، حالتی اسفنجگونه دارد. شش راست از شش چپ بزرگتر است. شش راست از سه قسمت یا لّپ (لوب) و شش چپ از دو قسمت تشکیل شده است.
۲- تشخیص شش راست و چپ: اگر در نمونهای که تهیه کردهاید مری نیز وجود دارد، به محل قرارگیری آن توجه کنید. نای در جلو و مری در پشت قرار گرفته است و به این ترتیب میتوانید سطح جلویی و پشتی نای و ششها (و در نتیجه راست و چپ آنها را نیز مشخص کنید.
مری را جدا کنید. برای تشخیص سطح جلویی و پشتی نای در حالتی که مری از آن جدا شده است، کافی است به یاد داشته باشید که غضروفهای نای C شکلاند. این وضعیت باعث میشود که در نای، قسمت دهانهٔ حرف C از سایر قسمتها نرمتر باشد. با لمس کردن، این قسمت را پیدا کنید.
این قسمت، محل اتصال نای به مری و بنابراین سطح پشتی نای است.
۳- بررسی ویژگی کشسانی ششها: با یک تلمبه از نای به درون ششها بدمید و قابلیت کشسانی ششها را مشاهده کنید.
۴- بررسی ساختارهای درونی: نای را از قسمت نرم آن (دهانهٔ حرف C) در طول برش دهید تا به نزدیکی ششها برسید. در نای گوسفند، قبل از دو نایژه اصلی، یک انشعاب سوم هم مشاهده میشود که به شش راست میرود. مدخل این انشعاب و سپس نایژههای اصلی را مشاهده کنید.
برش طولی نای را از مدخل نایژه اصلی ادامه دهید. دقت کنید که بریدن نایژه اصلی به سادگی نای نیست و این به علت ساختار غضروفهای نایژه است که در ابتدا به صورت حلقهٔ كامل و بعد به صورت قطعه قطعه است. در طول نای، مدخلهای نایژههای بعدی قابل مشاهده است.
اگر تکهای از شش را بِبُرید، در مقطع آن سوراخهایی را مشاهده میکنید که به سه گروه قابل تقسیماند. نایژهها، سرخرگها و سیاهرگها. لبهٔ نایژهها به علت دارا بودن غضروف، زبر است و به این ترتیب از رگها قابل تشخیص است. سرخرگها دیواره محکمتری نسبت به سیاهرگها دارند و به همین علت، برخلاف سیاهرگها دهانهٔ آنها حتی در نبود خون هم باز است اما دهانهٔ سیاهرگها در نبود خون بسته است.
اگر تکه ای از شش را ببرید و در ظرفی پر از آب بیندازید خواهید دید که روی سطح آب شناور میماند. چرا؟
حجمهای تنفسی
مقدار هوایی که به ششها وارد یا از آن خارج میشود به چگونگی دم و بازدم ما بستگی دارد. بنابراین، حجمهای مختلفی از هوا را میتوان به شش وارد و یا از آن خارج کرد. حجمهای تنفسی را با دستگاه دمسنج (اسپیرومتر) اندازه میگیرند. نموداری که دمسنج از دم و بازدمهای فرد رسم میکند، دمنگاره (اسپیروگرام) نامیده میشود (شکل ۱۴). تحليل دمنگاره در تشخیص درست بیماریهای ششی کاربرد دارد.
به مقدار هوایی که در یک دم عادی وارد یا در یک بازدم عادی خارج میشود حجم جاری میگویند. حجم جاری حدود ۵۰۰mL است. از حاصل ضرب حجم جاری در تعداد تنفس در دقیقه، حجم تنفسی در دقیقه به دست میآید.
اما میدانیم که با دم یا بازدم عمیق میتوانیم مقدار بیشتری هوا را به ششها وارد یا از آنها خارج کنیم. حجم ذخیرهٔ دمی، به مقدار هوایی گفته میشود که میتوان پس از یک دم معمولی، با یک دم عمیق به ششها وارد کرد. حجم ذخیرهٔ بازدمی، به مقدار هوایی گفته میشود که میتوان پس از یک بازدم معمولی با یک بازدم عمیق از ششها خارج کرد. حتی بعد از یک بازدم عمیق، مقداری هوا در ششها باقی میماند و نمیتوان آن را خارج کرد. این مقدار را حجم باقیمانده مینامند. حجم باقیمانده، اهمیت زیادی دارد؛ چون باعث میشود حبابکها همیشه باز بمانند؛ همچنین تبادل گازها را در فاصلهٔ بین دو تنفس ممکن میکند.
باید توجه کرد که بخشی از هوای دمی در بخش هادی دستگاه تنفس میماند و به بخش مبادلهای نمیرسد. به این هوا که در حدود ۱۵۰ میلیلیتر است، هوای مرده میگویند. مقدار حجمها در فرد سالم، به سن و جنسیت او بستگی دارد.
ظرفیتهای تنفسی
ظرفیت تنفسی، مجموع دو یا چند حجم تنفسی است. ظرفیت حیاتی مقدار هوایی است که پس از یک دم عمیق و با یک بازدم عمیق میتوان از ششها خارج کرد و برابر با مجموع حجمهای جاری، ذخیرهٔ دمی و ذخیرهٔ بازدمی است. ظرفیت تام، حداکثر مقدار هوایی است که ششها میتوانند در خود جای دهند و برابر است با مجموع ظرفیت حیاتی و حجم باقیمانده.
شکل ۱۴- دم سنج و دم نگاره
فعالیت ۳
ظرفیت ششهای افراد مختلف مساوی نیست. با ساختن دستگاهی مانند شکل زیر، میتوانید گنجایش ششهای خود و همکلاسیهایتان را اندازه بگیرید. گنجایش ظرف وارونه، حداقل باید پنج لیتر باشد. در ابتدا، ظرف را از آب پر و سپس در تشت وارونه کنید.
ابتدا نفس بسیار عمیقی بکشید و بعد تا جایی که میتوانید در لوله فوت کنید. هنگام فوت کردن بینی خود را بگیرید.
۱- آیا عددی که در اینجا نشان داده میشود، ظرفیت واقعی ششهای شماست؟ دلیل بیاورید.
۲- چگونه میتوانید به کمک این دستگاه، مقدار هوای دم و بازدم خود را نیز اندازه بگیرید؟
سایر اعمال دستگاه تنفس
تکلم: حنجره محل قرارگیری پردههای صوتی است. این پردهها حاصل چینخوردگی مخاط به سمت داخلاند. پردههای صوتی صدا را تولید میکنند. شکلدهی به صدا به وسیلهٔ بخشیهایی مانند لبها و دهان صورت میگیرد.
سرفه و عطسه: چنانچه ذرات خارجی یا گازهایی که ممکن است مضر یا نامطلوب باشند به مجاری تنفسی وارد شوند، باعث واکنش سرفه یا عطسه میشود؛ در این حالت هوا با فشار از راه دهان (سرفه) یا بینی و دهان (عطسه) همراه با مواد خارجی به بیرون رانده میشود (شکل ۱۵). در افرادی که دخانیات مصرف میکنند، به علت از بین رفتن یاختههای مژکدار مخاط تنفسی، سرفه راه مؤثرتری برای بیرون راندن مواد خارجی است و به همین علت این گونه افراد به سرفههای مکرر مبتلا هستند.
شکل ۱۵- عطسه یکی از سازوکارهای بیرون راندن مواد خارجی است.
تنظیم تنفس
دم، با انقباض میانبند و ماهیچههای بیندندهای خارجی آغاز میشود. انقباض این ماهیچهها با دستوری انجام میشود که از طرف مرکز تنفس در بصل النخاع صادر شده است (شکل ۱۶). با پایان یافتن دم، بازدم بدون نیاز به پیام عصبی، با بازگشت ماهیچهها به حالت استراحت و نیز ویژگی کشسانی ششها انجام میشود.
شکل ۱۶- مراکز عصبی تنفس
تنفس، مرکز دیگری هم دارد که در پل مغز، واقع است و با اثر بر مرکز تنفس در بصل النخاع، دم را خاتمه میدهد. مرکز تنفس در پل مغز میتواند مدت زمان دم را تنظیم کند.
افزایش کربندیاکسید و کاهش اکسیژن خون نیز از عوامل مؤثر در تنظیم تنفساند.
بیشتر بدانید
سکسکه دم عمیقی است که در نتیجه انقباض ناگهانی میانبند ایجاد میشود. این فرایند در نتیجه تحریک میانبند یا عصب مرتبط با آن آغاز میشود. صدای سکسکه وقتی ایجاد میشود که هوای دمی با پردههای صوتی برخورد میکند.
خمیازه دم بسیار عمیقی است که با باز شدن آرواره همراه است و نتیجهٔ آن تهویهٔ همه حبابکهاست (در تنفس عادی طبیعی لزوما چنین چیزی اتفاق نمیافتد)، افزایش کربندیاکسید از عوامل ایجاد خمیازه است.
📘 زیستشناسی را بازی کنید و موفقیت را تجربه کنید
با جایخالیهای تعاملی، متنها را خودتان کامل کنید، فکر کنید و یاد بگیرید. فوراً کلیک کنید و تجربه یادگیری تعاملی را آغاز کنید!
سلام و درود
«تکرار مادر مهارتهاست»
در راستای افزایش مهارت شما آزمونهای متنوع و زیادی از خط به خط این گفتار برای شما آماده شده است. هر آزمون دارای ۱۰ سوال ۲ گزینهای است.
برای تثبیت مطلب در حافظه و یادگیری هر چه بیشتر مطلب، در آزمونهای آنلاین «آیندهنگاران مغز» شرکت کنید.
برای شرکت در انواع آزمونهای آنلاین «گفتار تهويهٔ شُشی» بر لینک زیر کلیک کنید:
در ادامه خود را بیازمایید:
ورود/ ثبت نام با جیمیل
عالی
سلام و درود خدمت استاد گرانقدر دکتر داریوش طاهری
🌹 سپاس بیکران از زحمات شما 🌹
با تشکر از شما استاد عزیز
بسیار عالی
🌹🌹