پاسخ فعالیت های فصل ششم کتاب زیست شناسی یازدهم

پاسخ فعالیت‌های کتاب زیست‌شناسی 2

– یازدهم –

جواب فعالیت‌های فصل ششم زیست یازدهم تجربی

پاسخ و حل سوال های فعالیت های گفتار 1 و 2 و 3 فصل ششم کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم تجربی

جواب فعالیت های فصل ۶ زیست یازدهم تجربی؛ در این مطلب به پاسخ و جواب سوالات فعالیت های صفحه ۸۶، ۸۷، ۹۰، ۹۱، ۹۴، ۹۵، ۹۶ گفتار ۱ و ۲ و ۳ فصل ۶ ششم «تقسیم یاخته» کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم رشته تجربی پرداخته ایم.

فصل تقسیم یاخته

فعالیت ۱ صفحه ۸۶ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۱

در دنیای جانداران یاخته‌های چند هسته‌ای به روش‌های مختلفی ایجاد می‌شوند. در سال گذشته با بعضی از این یاخته‌ها آشنا شدید. آیا می‌توانید بعضی از آنها را نام ببرید؟ در مورد نحوه تشکیل این نوع از یاخته‌ها تحقیق کنید و نتیجه آن را به کلاس ارائه دهید.

یاخته‌های چند هسته‌ای و چگونگی تشکیل آن‌ها

در بعضی جانداران، یاخته‌هایی وجود دارند که بیش از یک هسته دارند. این یاخته‌ها به روش‌های مختلفی ایجاد می‌شوند.

نمونه‌هایی از یاخته‌های چند هسته‌ای:

• یاخته‌های ماهیچهٔ مخطط (اسکلتی) در انسان:
  این یاخته‌ها در دوران جنینی از به هم پیوستن چند یاختهٔ ماهیچه‌ای اولیه تشکیل می‌شوند؛ بنابراین یک یاختهٔ بزرگ با هسته‌های متعدد ایجاد می‌شود.

• برخی قارچ‌ها و آغازیان:
  در این جانداران، ممکن است تقسیم هسته (رشتمان) بدون تقسیم سیتوپلاسم رخ دهد؛ در نتیجه یک یاخته با چند هسته به وجود می‌آید.

نتیجه‌گیری:
یاخته‌های چند هسته‌ای می‌توانند یا در اثر ادغام چند یاخته با یکدیگر ایجاد شوند یا در اثر تقسیم هسته بدون تقسیم سیتوپلاسم به وجود آیند.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:
ادغام چند یاخته ← یاختهٔ چند هسته‌ای (مانند ماهیچهٔ مخطط)
تقسیم هسته بدون تقسیم سیتوپلاسم ← یاختهٔ چند هسته‌ای (مانند برخی قارچ‌ها و آغازیان).

فعالیت ۲ صفحه ۸۷ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۲

با توجه به آنچه درباره چرخه یاخته‌ای فراگرفته‌اید تصاویر میکروسکوپی زیر را بر اساس مراحل آن، با شماره‌گذاری مرتب کنید.

به ترتیب از راست به چپ: تلوفاز، پروفاز، متافاز، اینترفاز و آنافاز. 

فعالیت ۳ صفحه ۹۰ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۳

با استفاده از منابع علمی بررسی کنید که کدام نوع از سرطان‌ها در کشور ما شیوع بیشتری دارند. چرا بعضی انواع سرطان در بخش‌های خاصی از کشور ما شایع‌ترند؟

بررسی‌ها نشان می‌دهد که از شایع‌ترین سرطان‌ها در ایران می‌توان به سرطان‌های معده، پستان، رودهٔ بزرگ، ریه، پروستات، مری و پوست اشاره کرد. شیوع این سرطان‌ها در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و به عوامل گوناگونی بستگی دارد.

مهم‌ترین عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

• سبک زندگی و تغذیه: مصرف زیاد غذاهای دودی، کبابی، سرخ‌کردنی، نمک فراوان و نوشیدنی‌های بسیار داغ، همراه با کم‌تحرکی و چاقی، خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها مانند معده، مری و رودهٔ بزرگ را افزایش می‌دهد.

• شرایط محیطی و جغرافیایی: آلودگی هوا، تماس طولانی‌مدت با نور خورشید و برخی عوامل محیطی می‌توانند خطر سرطان‌هایی مانند ریه و پوست را بیشتر کنند.

• مصرف دخانیات و مواد مخدر: سیگار، قلیان و سایر دخانیات از مهم‌ترین عوامل خطر برای سرطان ریه، حنجره، دهان، مری و برخی سرطان‌های دیگر هستند.

• عوامل ژنتیکی و سابقهٔ خانوادگی: در بعضی افراد، زمینهٔ ارثی احتمال ابتلا به برخی سرطان‌ها را افزایش می‌دهد.

نتیجه‌گیری:
شیوع بیشتر برخی سرطان‌ها در مناطق خاص کشور، نتیجهٔ تأثیر هم‌زمان عوامل ژنتیکی، سبک زندگی، شرایط محیطی و عادات تغذیه‌ای است. رعایت تغذیهٔ سالم، فعالیت بدنی منظم، پرهیز از دخانیات و انجام معاینات دوره‌ای می‌تواند در پیشگیری از بسیاری از سرطان‌ها مؤثر باشد.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:
سرطان حاصل برهم‌کنش ژنتیک و محیط است؛ عوامل خطر مهم شامل تغذیهٔ ناسالم، دخانیات، آلودگی هوا، پرتو فرابنفش، چاقی و کم‌تحرکی هستند.

فعالیت ۴ صفحه ۹۱ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۴

با استفاده از خمیر بازی (چند رنگ) و با رعایت موارد بهداشتی، مراحل تقسیم رشتمان را طراحی کنید. برای این کار، عدد فام‌تنی یاخته فرضی را ۴ یا ۶ در نظر بگیرید. هر مجموعه فام‌تن را با یک رنگ انتخاب کنید و با توجه به این فعالیت به پرسش‌های زیر پاسخ دهید:

الف) در متافاز فام‌تن‌های همتا نسبت به هم چگونه روی رشته‌های دوک قرار می‌گیرند؟

در متافاز رشتمان، فام‌تن‌های همتا در کنار هم قرار نمی‌گیرند و تشکیل تتراد نمی‌دهند؛ بلکه هر فام‌تن به‌طور مستقل روی صفحهٔ استوایی یاخته قرار می‌گیرد و رشته‌های دوک به فامینک‌های آن متصل می‌شوند.

ب) با توجه به عدد فام‌تنی انتخابی، تعداد فام‌تن‌ها و فامینک‌ها را قبل و بعد از رشتمان تعیین کنید.

تعداد فام‌تن‌ها و فامینک‌ها قبل و بعد از رشتمان

برای مثال اگر عدد فام‌تنی یاخته را ۴ در نظر بگیریم:

قبل از رشتمان:

• تعداد فام‌تن‌ها: ۴ عدد
• تعداد فامینک‌ها: ۸ عدد (هر فام‌تن دو فامینک دارد)

بعد از پایان رشتمان (در هر یاختهٔ حاصل):

• تعداد فام‌تن‌ها: ۴ عدد
• تعداد فامینک‌ها: ۴ عدد (هر فام‌تن یک فامینک دارد)

اگر عدد فام‌تنی را ۶ در نظر بگیریم:

قبل از رشتمان:

• تعداد فام‌تن‌ها: ۶ عدد
• تعداد فامینک‌ها: ۱۲ عدد

بعد از رشتمان (در هر یاختهٔ حاصل):

• تعداد فام‌تن‌ها: ۶ عدد
• تعداد فامینک‌ها: ۶ عدد

نتیجه:

در تقسیم رشتمان، تعداد فام‌تن‌ها در یاخته‌های حاصل حفظ می‌شود، اما تعداد فامینک‌ها به دلیل جدا شدن فامینک‌های خواهری نصف می‌شود.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

رشتمان = حفظ تعداد فام‌تن‌ها (۲n ← ۲n)

جدا شدن فامینک‌های خواهری ← کاهش تعداد فامینک‌ها (دو فامینکی ← تک فامینکی).

فعالیت ۵ صفحه ۹۴ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۵

۱- تقسیم کاستمان ۱ از نظر نحوه آرایش فام‌تن‌ها و جدا شدن آن‌ها تفاوت اساسی با تقسیم رشتمان دارد. آیا می‌توانید با توجه به شکل‌های رشتمان و کاستمان، این تفاوت‌ها را بیان کنید؟

• در کاستمان ۱، فام‌تن‌های همتا در کنار هم قرار گرفته و تتراد (چهارتایی) تشکیل می‌دهند؛ اما در رشتمان، فام‌تن‌های همتا کنار هم قرار نمی‌گیرند.
• در متافاز ۱ کاستمان، تترادها روی صفحهٔ استوا قرار می‌گیرند؛ ولی در متافاز رشتمان، هر فام‌تن به‌طور مستقل روی صفحهٔ استوا قرار می‌گیرد.
• در آنافاز ۱ کاستمان، فام‌تن‌های همتای دو فامینکی از هم جدا می‌شوند؛ اما در آنافاز رشتمان، فامینک‌های خواهری از یکدیگر جدا می‌شوند.
• در کاستمان ۱، تعداد فام‌تن‌ها نصف می‌شود؛ ولی در رشتمان، تعداد فام‌تن‌ها تغییری نمی‌کند.

۲- تقسیم کاستمان ۲ را با تقسیم رشتمان مقایسه کنید. چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی بین این دو فرایند وجود دارد؟

شباهت‌ها:

• در هر دو، فام‌تن‌ها به‌طور جداگانه روی صفحهٔ استوا قرار می‌گیرند.
• در هر دو، فامینک‌های خواهری در آنافاز از هم جدا می‌شوند.
• مراحل کلی هر دو تقسیم (پروفاز، متافاز، آنافاز و تلوفاز) مشابه است.

تفاوت‌ها:

• کاستمان ۲ روی یاخته‌های هاپلوئید (n) انجام می‌شود، اما رشتمان معمولاً روی یاخته‌های دیپلوئید (2n) یا یاخته‌هایی با همان تعداد فام‌تن اولیه انجام می‌شود.
• در کاستمان ۲ نیز مانند رشتمان، تعداد فام‌تن‌ها تغییر نمی‌کند؛ اما تعداد فام‌تن‌های یاختهٔ آغازین آن از ابتدا نصف یاختهٔ اولیهٔ قبل از میوز است.

۳- با استفاده از خمیر بازی و با رعایت موارد بهداشتی، طرح ساده‌ای از مراحل تقسیم کاستمان را بسازید. برای این کار، عدد فام‌تنی یاخته فرضی را ۴، ۶ و یا ۸ در نظر بگیرید. بهتر است که هر مجموعه از فام‌تن‌ها با یک رنگ انتخاب شوند.

ساخت مدل تقسیم کاستمان با خمیر بازی

برای ساخت مدل، عدد فام‌تنی را ۴، ۶ یا ۸ در نظر بگیرید و هر جفت فام‌تن همتا را با رنگ‌های متفاوت نشان دهید. سپس مراحل زیر را به‌ترتیب بسازید:

• تشکیل تترادها در پروفاز ۱
• قرار گرفتن تترادها روی صفحهٔ استوا در متافاز ۱
• جدایی فام‌تن‌های همتا در آنافاز ۱
• تشکیل دو یاختهٔ هاپلوئید
• انجام کاستمان ۲ و جدایی فامینک‌های خواهری
• تشکیل چهار یاختهٔ هاپلوئید

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

• کاستمان ۱: جدایی فام‌تن‌های همتا ← کاهش تعداد فام‌تن‌ها (۲n ← n)
• کاستمان ۲: جدایی فامینک‌های خواهری ← تعداد فام‌تن‌ها ثابت می‌ماند
• رشتمان: جدایی فامینک‌های خواهری بدون کاهش تعداد فام‌تن‌ها.

فعالیت ۶ صفحه ۹۵ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۶

با استفاده از منابع علمی، با انواع دیگری از بیماری‌های ناشی از باهم ماندن فام‌تن‌ها آشنا شوید و گزارش این بررسی را در کلاس ارائه کنید.

گاهی در جریان کاستمان (میوز)، فام‌تن‌ها یا کروماتیدهای خواهری از هم جدا نمی‌شوند (عدم جدایش) و در نتیجه، تعداد فام‌تن‌های یاخته‌های جنسی غیرطبیعی می‌شود. اگر چنین یاخته‌ای در لقاح شرکت کند، ممکن است نوزاد به ناهنجاری‌های کروموزومی مبتلا شود. از مهم‌ترین این بیماری‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نشانگان داون: وجود سه نسخه از فام‌تن ۲۱.

• نشانگان ادوارد: وجود سه نسخه از فام‌تن ۱۸.

• نشانگان پاتو: وجود سه نسخه از فام‌تن ۱۳.

• نشانگان کلاین‌فلتر: وجود یک فام‌تن X اضافی در پسران (XXY).

• نشانگان ترنر: وجود تنها یک فام‌تن X در دختران (XO).

نتیجه‌گیری:
عدم جدایش فام‌تن‌ها در کاستمان می‌تواند باعث تغییر تعداد فام‌تن‌های جنین و بروز ناهنجاری‌های کروموزومی شود که شدت و نوع علائم آن به فام‌تن درگیر بستگی دارد.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:
عدم جدایش فام‌تن‌ها در میوز ← تشکیل یاختهٔ جنسی با تعداد غیرطبیعی فام‌تن ← لقاح ← ناهنجاری‌های کروموزومی مانند نشانگان داون، ادوارد، پاتو، کلاین‌فلتر و ترنر.

فعالیت ۷ صفحه ۹۶ فصل ششم زیست یازدهم

فعالیت ۷

منحنی زیر، رابطه بین سنّ مادر در هنگام بارداری و احتمال به دنیا آمدن فرزند مبتلا به نشانگان داون را نشان می‌دهد. منحنی را تفسیر کنید.

منحنی نشان می‌دهد که با افزایش سن مادر، احتمال تولد نوزاد مبتلا به نشانگان داون نیز افزایش می‌یابد. این احتمال در سنین پایین نسبتاً کم است، اما از حدود ۳۵ سالگی روند افزایشی پیدا می‌کند و پس از ۴۰ سالگی با شیب بیشتری افزایش می‌یابد. بنابراین، بارداری در سنین بالاتر با خطر بیشتر بروز نشانگان داون در جنین همراه است.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

هرچه سن مادر بیشتر باشد، احتمال ناهنجاری‌های کروموزومی، به‌ویژه نشانگان داون، افزایش می‌یابد و این افزایش پس از ۳۵ سالگی، به‌خصوص بعد از ۴۰ سالگی، چشمگیرتر است.